ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਮੱਧ ਯੁੱਗ ਦੇ ਮਹਾਨ ਸਮਾਜ ਸੁਧਾਰਕ ਸਨ। ਆਪ ਇਕ ਸਧਾਰਨ ਪਰਵਾਰ ਤੋਂ ਸਨ। ਆਪ ਦਾ ਜਨਮ ਸੰਨ 1398 ਈ. (ਜੇਠ ਸੁਦੀ 15, 1455 ਬਿਕ੍ਰਮੀ) ਵਿਚ ਹੋਇਆ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰੰਤੂ ਆਪ ਦੇ ਜਨਮ ਸੰਮਤ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਵਿਦਵਾਨ ਇਕ ਮੱਤ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ ਜਨਮ ਸਮੇਂ ਇਕ ਟੋਕਰੀ ਵਿਚ ਪਾ ਕੇ ਤਲਾਬ ਕੋਲ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਬਾਲਕ ਨੀਰੂ ਨਾਮ ਦੇ ਨਿਸੰਤਾਨ ਮੁਸਲਮਾਨ ਜੁਲਾਹੇ ਨੂੰ ਮਿਲ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨੀਮਾ ਨੂੰ ਬਾਲਕ ਦੇ ਮਿਲਣ ਦੀ ਸੂਚਨਾ ਦਿੱਤੀ। ਨੀਮਾ ਉਸ ਬਾਲਕ ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ ਬੜੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਈ ਅਤੇ ਉਸ ਬਾਲਕ ਦੀ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਵਾਂਗ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਬਾਲਕ ਦਾ ਨਾਂ ‘ਕਬੀਰ’ ਰੱਖਿਆ। ਆਪ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਾ ਹਿੰਦੂ ਮੰਨਿਆ ਅਤੇ ਨਾ ਮੁਸਲਮਾਨ। ਬਨਾਰਸ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਬਹੁਤਾ ਜੀਵਨ ਇਕ ਝੌਂਪੜੀ ਅੰਦਰ ਬਤੀਤ ਕੀਤਾ। ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਅਸਮਾਨ ਥੱਲੇ ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਮਾਨਤਾ ਦਾ ਪਾਠ ਪੜ੍ਹਾਉਂਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨਾਲ ਜਿਊਂਣ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਨਾ ਤਾਂ ਮਹੱਲ ਸਨ, ਨਾ ਸੰਪਤੀ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਮੱਠ। ਫਿਰ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ-ਪ੍ਰਸਾਰ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤਕ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਦਰਸ਼ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਮਾਜ ਅੰਦਰ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦੀ ਲਹਿਰ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਹਿੰਦੂ-ਮੁਸਲਮਾਨ ਪਰਸਪਰ ਇਕ-ਦੂਸਰੇ ਨਾਲ ਈਰਖਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਸੀ। ਹਿੰਦੂਆਂ ਉੱਤੇ ਅਤਿਆਚਾਰ ਵਧ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਹਿੰਦੂਆਂ ਉੱਤੇ ਦੋ ਤਰਫ਼ ਤੋਂ ਅਤਿਆਚਾਰ ਹੋ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਕ ਤਾਂ ਮੁਸਲਮਾਨ ਵਰਗ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਅਤਿਆਚਾਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤੇ ਦੂਜਾ ਉੱਚ ਵਰਗ ਦੇ ਹਿੰਦੂ, (ਨੀਚ) ਅਖੌਤੀ ਨੀਵੇਂ ਵਰਗ ਦੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਉੱਤੇ ਅਤਿਆਚਾਰ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਜਿੱਥੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਹਿੰਦੂਆਂ ਨੂੰ ਧਰਮ ਪਰਿਵਰਤਨ ਕਰਨ ’ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਰ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਉੱਚ ਵਰਗ ਦੇ ਹਿੰਦੂ ਅਖੌਤੀ ਨੀਵੇਂ ਵਰਗ ਦੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਉੱਪਰ ਛੂਆ-ਛੂਤ, ਰੂੜ੍ਹੀਵਾਦ, ਬਾਹਰੀ ਅਡੰਬਰ ਆਦਿ ਦੁਆਰਾ ਅਤਿਆਚਾਰ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਐਸੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਹਜ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਸਹਜ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਨ ਦਾ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਕਦਮ ਚੁੱਕਿਆ। ਆਪ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਸਮਾਜਿਕ ਦਸ਼ਾ ਦਾ ਸਹੀ ਚਿਤਰਣ ਕੀਤਾ। ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਪਸਰ ਰਹੀਆਂ ਸਮਾਜਿਕ ਕੁਰੀਤੀਆਂ, ਪਾਖੰਡ ਅਤੇ ਬਾਹਰੀ ਅਡੰਬਰਾਂ ਦਾ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ। ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਪਸ਼ਟਵਾਦੀ ਸਨ। ਆਪ ਹਿੰਦੂ-ਮੁਸਲਮਾਨ ਦੋਨਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਖਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਸਮਾਨ ਰੂਪ ਨਾਲ ਫਟਕਾਰਦੇ ਵੀ ਸਨ। ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਨੇ ਜਾਤੀ ਵਿਵਸਥਾ ਉੱਤੇ ਕਰੜੇ ਵਿਅੰਗ ਕੀਤੇ। ਆਪ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸੰਪੂਰਨ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣਵਾਦ, ਮੁਸਲਿਮ ਕੱਟੜਤਾ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅੰਧ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ। ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਨੇ ਜਾਤੀਗਤ ਊਚ-ਨੀਚ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ। ਆਪ ਜੀ ਜੁਲਾਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਆਪ ਨੂੰ ਕੋਈ ਸੋਗ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਆਪ ਮਾਣ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜੁਲਾਹਾ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਰਾਮ ਅਤੇ ਅੱਲ੍ਹਾ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਯਥਾ: ਕਬੀਰੁ ਪੂੰਗਰਾ ਰਾਮ ਅਲਹ ਕਾ ਸਭ ਗੁਰ ਪੀਰ ਹਮਾਰੇ॥ (ਪੰਨਾ 1349) ਆਪ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਸੀ ਕਿ ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਇਕ ਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਹਾਂ। ਫਿਰ ਇਹ ਜਾਤੀਗਤ ਭੇਦ ਕੈਸਾ? ਜਾਤ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਗਰੀਬਾਂ ’ਤੇ ਅਤਿਆਚਾਰ ਕਿਉਂ? ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਰਮ ਜੋਤ ਤੋਂ ਸਾਰੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ ਫਿਰ ਉਸ ਦੀ ਬਣਾਈ ਰਚਨਾ ਚੰਗੀ ਜਾਂ ਮਾੜੀ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਆਪ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: ਅਵਲਿ ਅਲਹ ਨੂਰੁ ਉਪਾਇਆ ਕੁਦਰਤਿ ਕੇ ਸਭ ਬੰਦੇ॥
ਏਕ ਨੂਰ ਤੇ ਸਭੁ ਜਗੁ ਉਪਜਿਆ ਕਉਨ ਭਲੇ ਕੋ ਮੰਦੇ॥ (ਪੰਨਾ 1349) ਆਪ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਸੀ ਕਿ ਸਾਰੇ ਹੀ ਇਕ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਹਨ। ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਦੋਨਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਇਕ ਹੈ। ਬੇਸ਼ੱਕ ਮੁਲ੍ਹਾਣੇ ਅਤੇ ਸ਼ੇਖ ਜੋ ਮਰਜ਼ੀ ਕਰਦੇ ਜਾਂ ਕਹਿੰਦੇ ਰਹਿਣ: ਹਿੰਦੂ ਤੁਰਕ ਕਾ ਸਾਹਿਬੁ ਏਕ॥
ਕਹ ਕਰੈ ਮੁਲਾਂ ਕਹ ਕਰੈ ਸੇਖ॥ (ਪੰਨਾ 1158) ਮੱਧਕਾਲ ਵਿਚ ਲੋਕਾਈ ਕਰਮ-ਕਾਂਡਾਂ ਅਤੇ ਅਡੰਬਰਾਂ ਵਿਚ ਫਸੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਨੇ ਕਰਮ-ਕਾਂਡਾਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਅਤੇ ਆਪ ਨੇ ਮੂਰਤੀ ਪੂਜਾ ਦਾ ਵੀ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ। ਆਪ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਸੀ ਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਘਟ-ਘਟ ਵਾਸੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਲੋਕ ਮੂਰਤੀ ਨੂੰ ਮੁੱਲ ਲੈ ਕੇ ਕਿਉਂ ਪੂਜਦੇ ਹਨ? ਜਿਸ ਦੇ ਦਰਵਾਜੇ ’ਤੇ ਕਰਮਕਾਂਡ ਦੇ ਤਾਲੇ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਪੱਥਰਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਨੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਡੁਬੋ ਰੱਖਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਅਖੌਤੀ ਪੰਡਤ ਰਾਹ-ਚੱਲਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਲੁੱਟ-ਪਾਟ ਮਚਾਈ ਰੱਖਦੇ ਹਨ: ਕਬੀਰ ਕਾਗਦ ਕੀ ਓਬਰੀ ਮਸੁ ਕੇ ਕਰਮ ਕਪਾਟ॥
ਪਾਹਨ ਬੋਰੀ ਪਿਰਥਮੀ ਪੰਡਿਤ ਪਾੜੀ ਬਾਟ॥ (ਪੰਨਾ 1371) ਆਪ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅੰਨ੍ਹਾ ਅਗਿਆਨੀ ਮਨੁੱਖ ਇਹ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਅੰਤਰ ਮਨ ਵਿਚ ਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ। ਕਰਮ-ਕਾਂਡ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵੀ ਨਿਹਫਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: ਨ ਪਾਥਰੁ ਬੋਲੈ ਨਾ ਕਿਛੁ ਦੇਇ॥
ਫੋਕਟ ਕਰਮ ਨਿਹਫਲ ਹੈ ਸੇਵ॥ (ਪੰਨਾ 1160) ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਨੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਖੋਜਣ ’ਤੇ ਬਲ ਦਿੱਤਾ। ਆਪ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਖੁਦਾ ਬਹਿਰਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ, ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਝਾਤ ਮਾਰ ਕੇ ਵੇਖ ਲੈ: ਕਬੀਰ ਮੁਲਾਂ ਮੁਨਾਰੇ ਕਿਆ ਚਢਹਿ ਸਾਂਈ ਨ ਬਹਰਾ ਹੋਇ॥
ਜਾ ਕਾਰਨਿ ਤੂੰ ਬਾਂਗ ਦੇਹਿ ਦਿਲ ਹੀ ਭੀਤਰਿ ਜੋਇ॥ (ਪੰਨਾ 1374) ਆਪ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ’ਚ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਪਹਿਚਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਸਭ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਮਾਇਆ-ਮੋਹ ਵਿਚ ਫਸੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਪੰਡਤ ਪੁਰਾਣਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨ ਵਿਚ ਰੁੱਝੇ ਹਨ, ਜੋਗੀ ਜੋਗ ਵਿਚ ਮਸਤ ਹਨ, ਸੰਨਿਆਸੀ ਆਪਣੇ ਅਹੰਕਾਰ ਵਿਚ ਚੂਰ ਹਨ ਅਤੇ ਤਪੱਸਵੀ ਤਪ ਦੇ ਭੇਦਾਂ ’ਚ ਲੀਨ ਹਨ। ਮਾਇਆ ਦੇ ਨਸ਼ੇ ਵਿਚ ਸਾਰੇ ਮਸਤ ਹਨ ਅਤੇ ਕੋਈ ਵੀ ਸਾਵਧਾਨ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਇਹ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਕਿ ਇਹ ਜੀਵਨ ਨਾਸ਼ਵਾਨ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਖਾਲੀ ਹੱਥ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਖਾਲੀ ਹੱਥ ਹੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਾਂ ਤੂੰ ਧੰਨ-ਦੌਲਤ ਇਕੱਠੀ ਕਰਨ ਵਿਚ ਕਿਉਂ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈਂ? ਜਦ ਤੂੰ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਛੱਡੇਂਗਾ ਤਾਂ ਤੂੰ ਇੱਥੋਂ ਇਕ ਤਿਣਕਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਲੈ ਜਾ ਸਕੇਂਗਾ। ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਕੇਵਲ ਤੇਰੇ ਚੰਗੇ-ਮਾੜੇ ਕਰਮ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਨਾਮ ਹੀ ਜਾਵੇਗਾ। ਸੋ ਅਜੇ ਵੀ ਸਮਾਂ ਹੈ ਤੂੰ ਧੰਨ-ਦੌਲਤ, ਮਾਇਆ-ਮੋਹ ਲਾਲਚ ਛੱਡ ਕੇ ਅਹੰਕਾਰ ਤਿਆਗ ਦੇ। ਕਿਉਂਕਿ ਅਹੰਕਾਰ ਦੇ ਵੱਸ ਹੋ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਵਿਸਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਲਾਲਚ, ਝੂਠ, ਵਿਕਾਰਾਂ ਆਦਿ ਵਿਚ ਬਿਤਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸੋ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਨੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਹਉਮੈ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰਨ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਹਉਮੈ ਦੇ ਕਾਰਨ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਰਾਜੇ-ਮਹਾਰਾਜੇ, ਰਿਸ਼ੀ-ਮੁਨੀ ਮਰ ਗਏ। ਇਹ ਅਹੰਕਾਰ ਸਭ ਨੂੰ ਖਾ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਹੈ: ਮਾਨ ਮੁਨੀ ਮੁਨਿਵਰ ਗਲੇ ਮਾਨੁ ਸਭੈ ਕਉ ਖਾਇ॥ (ਪੰਨਾ 1372) ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਪੰਡਤਾਂ, ਪੁਰੋਹਿਤਾਂ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵਿਦਵਤਾ ਦਾ ਤੈਨੂੰ ਹੰਕਾਰ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨ ਦਾ ਤੈਨੂੰ ਕੀ ਲਾਭ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੇਰੇ ਲਈ ਤਾਂ ਇਹ ਇਵੇਂ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਗਧੇ ਉੱਤੇ ਚੰਦਨ ਦਾ ਬੋਝ ਲੱਧਿਆ ਹੋਵੇ। ਕਿਉਂਕਿ ਗਧੇ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਨਾਲ ਕੁਝ ਵੀ ਲੈਣਾ-ਦੇਣਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਹੇ ਮਨੁੱਖ! ਤੂੰ ਰਾਮ ਨਾਮ ਦੇ ਭੇਦ ਨੂੰ ਜਾਣਿਆ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਤੂੰ ਪਾਰ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਵੇਂਗਾ। ਯੱਗਾਂ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜੀਵ-ਹੱਤਿਆ ਨੂੰ ਤੂੰ ਧਰਮ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈਂ ਤਾਂ ਫਿਰ ਦੱਸ ਕਿ ਅਧਰਮ ਕੀ ਹੈ? ਐਸਾ ਕਰ ਕੇ ਤੂੰ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਦੱਸਦਾ ਹੈਂ ਤਾਂ ਫਿਰ ਦੱਸ ਕਸਾਈ ਕਿਸ ਨੂੰ ਆਖਿਆ ਜਾਏ? ਮਨ ਦੇ ਅੰਨ੍ਹੇ ਤੂੰ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹੀ ਨਹੀਂ ਪਛਾਣਿਆ ਹੈ। ਸੋ, ਹੇ ਭਾਈ! ਤੂੰ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਫਿਰ ਰਿਹਾ ਹੈਂ? ਧਨ ਲਈ ਤੂੰ ਵਿੱਦਿਆ ਵੇਚਦਾ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਤੇਰਾ ਜੀਵਨ ਵਿਅਰਥ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਬੇਦ ਪੁਰਾਨ ਪੜੇ ਕਾ ਕਿਆ ਗੁਨੁ ਖਰ ਚੰਦਨ ਜਸ ਭਾਰਾ॥
ਰਾਮ ਨਾਮ ਕੀ ਗਤਿ ਨਹੀ ਜਾਨੀ ਕੈਸੇ ਉਤਰਸਿ ਪਾਰਾ॥ (ਪੰਨਾ 1103) ਸੋ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਨੇ ਜਾਤ-ਪਾਤ, ਊਚ-ਨੀਚ, ਧਨ-ਦੌਲਤ ਆਦਿ ਨੂੰ ਵਿਅਰਥ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਨਾਮ ਹੀ ਸੱਚ ਹੈ। ਸਾਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਭਗਤੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਆਪ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪ੍ਰਭੂ ਐਸੀ ਖੰਡ ਹੈ ਜੋ ਰੇਤ ਅੰਦਰ ਬਿਖਰੀ ਹੋਈ ਹੈ: ਹਰਿ ਭਇਓ ਖਾਂਡੁ ਰੇਤੁ ਮਹਿ ਬਿਖਰਿਓ ਹਸੰਤੀ ਚੁਨਿਓ ਨ ਜਾਈ॥
ਕਹਿ ਕਮੀਰ ਕੁਲ ਜਾਤਿ ਪਾਂਤਿ ਤਜਿ ਚੀਟੀ ਹੋਇ ਚੁਨਿ ਖਾਈ॥ (ਪੰਨਾ 972) ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਇਕ ਐਸੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਸੁਧਾਰਕ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਹਿੰਦੂ ਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਕਰਨ ਦਾ ਉੱਦਮ ਕੀਤਾ। ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਪਸਰ ਰਹੇ ਅਤਿਆਚਾਰ, ਅਡੰਬਰਾਂ ਦਾ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਦਾ ਉੱਦਮ ਵੀ ਕੀਤਾ। ਆਪ ਇਕ ਸਮਾਜ ਸੁਧਾਰਕ ਤੇ ਸਰਬ ਧਰਮ ਏਕਤਾ ਲਈ ਮੁਕੰਮਲ, ਉੱਦਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਭਗਤ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸਾਰਾ ਜੀਵਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸੱਚੇ ਮਾਰਗ ’ਤੇ ਲਿਆਉਣ ਵਿਚ ਲਗਾ ਦਿੱਤਾ। | 
