ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਉਹ ਮਹਾਨ ਸਖ਼ਸ਼ੀਅਤ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿਚ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਸਾਰੀਆਂ ਕੁਰੀਤੀਆਂ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਆਪਣੇ ਨਵੇਕਲੇ ਅੰਦਾਜ਼ ਵਿਚ ਅਵਾਜ਼ ਬੁਲੰਦ ਕੀਤੀ। ਜੇਕਰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਕੁਰੀਤੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਬਣਾਈ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਹਰ ਖੇਤਰ, ਪਰਿਵਾਰਕ, ਕੰਮ-ਕਾਜੀ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਦੀ ‘ਜੀਵਨ ਸ਼ੈਲੀ’ ਨੂੰ ਨਰੋਇਆ, ਸਿਹਤਮੰਦ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਣ ਵਾਲਾ ਜੀਵਨ ਸ਼ਾਸਤਰ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੋਂ ਤਕ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਮੂਲਭੂਤ ਪਸਾਰਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਸਰੀਰ, ਮਨ ਅਤੇ ਆਪਸ ਵਿਚ ਮਿਲਜੁਲ ਕੇ ਰਹਿਣ ਲਈ, ਮਾਨਵੀ ਉਮਤਿਆਂ (ਕੌਮਾਂ) ਪ੍ਰਤੀ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਸਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਗੈਰ-ਮਨੁੱਖੀ ਅਤੇ ਗ਼ੈਰ-ਸਮਾਜਿਕ ਰਵਾਇਤਾਂ ਨੂੰ ਨਕਾਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ, ਮਨੁੱਖੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਲਈ ਕੀ ਨਰੋਇਆ ਹੈ, ਉਸ ਰਸ ਦੀ ਵੀ ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹੀ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਸਿਹਤ ਕੀ ਹੈ? ਇਹ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਸ਼ਬਦ ਹੈ ਤੇ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਦੀ ਇਸ ਪ੍ਰਤੀ ਸਮਝ ਵੀ ਸੀਮਿਤ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਦਾ ਪਸਾਰਾ ਬਹੁਤ ਵਸੀਹ (ਵਿਸ਼ਾਲ) ਹੈ। ਇਕ ਆਮ ਆਦਮੀ ਸਰੀਰ ਦੇ ਦੁੱਖ, ਦਰਦ, ਪੀੜਾਂ ਜਾਂ ਰੋਗਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਸਿਹਤ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਸਮਝਦਾ ਹੈ। ਸਮੱਸਿਆ ਕਦੋਂ ਬਣਦੀ ਹੈ? ਜਦੋਂ ਇਸ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰੀਏ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਪੁੱਛੀਏ ਤਾਂ ਉਦੋਂ ਵੀ ਇਹੀ ਧਾਰਨਾ ਹੋਵੇਗੀ ਕਿ ਸਰੀਰ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਉਦੋਂ ਵੀ ਇਸ ਪਹਿਲੂ ਤੋਂ ਬੁਖਾਰ, ਸਿਰ ਦਰਦ, ਪੇਟ ਖਰਾਬੀ, ਖਾਂਸੀ ਦੀ ਗੱਲ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਇਹ ਸਮੱਸਿਆ ਦਾ ਅੱਧਾ ਹਿੱਸਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੈ।

ਤੰਦਰੁਸਤੀ ਦਾ ਸੰਕਲਪ, ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ, ਮਨੁੱਖੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਸੰਕਲਪ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਤਨ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿਚ ਜਿੱਥੇ ਹੋਰ ਜੀਵਨ-ਪੱਖਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਸਿਹਤ ਪ੍ਰਤੀ ਸਰੋਕਾਰ ਵੀ ਉਭਰਵਾਂ ਪਹਿਲੂ ਹੈ। ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਸੱਭਿਆਤਾਵਾਂ ਜਿਵੇਂ- ਭਾਰਤ, ਚੀਨ, ਰੋਮ, ਯੁਨਾਨ ਆਦਿ ਵਿਚ ਸਿਹਤ ਸੰਬੰਧੀ ਲਿਖਤਾਂ ਅਤੇ ਗ੍ਰੰਥ ਮੌਜੂਦ ਹਨ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਹਰ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਕੋਲ ਆਪਣੇ ਹੀ ਘਰੇਲੂ ਨੁਸਖੇ ਅਤੇ ਟੋਟਕੇ ਹਨ। ਜੋ ਕਿ ਆਪਣੇ ਦਮ- ਖਮ ਕਾਰਨ ਹੀ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹਨ ਅਤੇ ਅਪਣਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ।

ਹਰ ਮਨੁੱਖ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸਿਹਤਮੰਦ ਰਹੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੀਮਾਰੀ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਨਾ ਕਰੇ। ਸਾਡੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਇਕ ਅਖਾਣ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਡਾਕਟਰ ਅਤੇ ਵਕੀਲ ਨਾਲ ਵਾਸਤਾ ਨਾ ਪਵੇ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਲੀਹੋਂ ਲਾਹ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਅਜੋਕੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਇਹ ਤੱਥ- ਭਰਪੂਰ ਸੱਚਾਈ ਹੈ ਕਿ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸਿਹਤ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਜਾਂ ਬਿਮਾਰੀ ਦੇ ਇਲਾਜ ਵੇਲੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਦੇ ਭਾਂਡੇ ਤਕ ਵੇਚਣੇ ਪੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਸਿਹਤ ਦੇ ਵਿਗਾੜ ਦੀ ਥਾਂ, ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿਹਤ ਨੂੰ ਵਿਗਾੜ ਕਦੋਂ ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਪੈਂਦਾ ਹੈ? ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਇਸ ਦੇ ਅੰਦਾਜ਼ੇ (ਤੀਰ ਤੁੱਕੇ) ਅਤੇ ਮੌਕਾ-ਮੇਲ ਚਰਚਾ ਵਿਚ ਰਹੇ ਹੋਣਗੇ ਤੇ ਕੁਝ ਨਤੀਜੇ ਸਹੀ ਵੀ ਸਾਹਮਣੇ ਆਏ ਹੋਣਗੇ, ਪਰ ਹੁਣ ਵਿਿਗਆਨਕ ਸੂਝ ਨਾਲ ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਬੀਮਾਰੀ ਦੇ ਰਹੱਸ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋਏ ਹਨ। ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਡੇ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਅਨੇਕਾਂ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਅੰਗ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ— ਦਿਲ, ਫੇਫੜੇ, ਜਿਗਰ, ਗੁਰਦੇ, ਪੇਟ ਆਦਿ ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਾਰਜ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਡੇ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਇਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਸਾਡੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਬੀਮਾਰ ਹੋਣ ਤੋਂ ਰੋਕਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬੀਮਾਰੀ ਦੇ ਹਮਲੇ ਦੌਰਾਨ, ਬਾਹਰੋਂ ਆਏ ਜੀਵਾਣੂਆਂ-ਵਿਸ਼ਾਣੂਆਂ ਅਤੇ ਘਾਤਕ ਰਸਾਇਣ ਕਣਾਂ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਦੀ ਹੈ ਤੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਛੇਤੀ ਕਿਤੇ ਬੀਮਾਰ ਨਹੀਂ ਪੈਣ ਦੇਂਦੀ। ਇਸ ਦੇ ਤਹਿਤ ਸਮਝ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਬੀਮਾਰੀ ਦੀ ਹਾਲਤ ਉਦੋਂ ਬਣੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਇਹ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਬਾਹਰੀ ਹਮਲਿਆਂ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਪਾਉਂਦੀ। ਹੁਣ ਇਸ ਪਿਛੋਕੜ ਦੇ ਮੱਦੇਨਜ਼ਰ ਸਮਝਣਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਜੇਕਰ ਸਿਹਤਮੰਦ ਰਹਿਣ ਲਈ ਅਸਲੀ ਮੂਲ ਨੁਕਤਾ ਇੱਕੋ ਹੀ ਹੈ ਕਿ ਸਰੀਰ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬਣਾ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਸਾਰੇ ਯਤਨ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਇਹ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਖ਼ੁਦ ਤੰਦਰੁਸਤ ਤੇ ਬਲਵਾਨ ਰਹੇ ਤੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਨਰੋਇਆ ਅਤੇ ਬੀਮਾਰੀਆਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰੱਖੇ।

ਇਸ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਹੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਮਾਹਿਰਾਂ ਅਤੇ ਖੋਜੀਆਂ ਨੇ ਦਰਸਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਸਰੀਰ ਦੀ ਇਸ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਸਿਹਤਮੰਦ ਰੱਖਣ ਲਈ ਮੁੱਖ ਲੋੜ ਹੈ— ਸੰਤੁਲਿਤ ਖੁਰਾਕ ਦੀ, (ਜਿਸ ਵਿਚ ਲੋੜੀਂਦੇ ਤੱਤ, ਸਹੀ ਮਾਤਰਾ ਅਤੇ ਅਨੁਪਾਤ ਵਿਚ ਹੋਣ ਤੇ ਉਹ ਉਮਰ ਅਤੇ ਕੰਮ ਮੁਤਾਬਕ ਹੀ ਵਰਤੇ ਜਾਣ, ਨਾ ਕਿ ਸਵਾਦ- ਸਵਾਦ ਵਿਚ ਲੋੜ ਤੋਂ ਵੱਧ) ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਦੂਸਰੀ ਅਹਿਮ ਲੋੜ ਹੈ— ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਹਰਕਤ ਵਿਚ ਰੱਖਣਾ ਭਾਵ ਹੱਥੀਂ ਕੰਮ ਕਰਨਾ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਲੋੜੀਂਦੇ ਹੋਰ ਅਹਿਮ ਪੱਖ ਹਵਾ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ-ਰਹਿਤ ਹੋਣੇ ਅਤਿਅੰਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਨ। ਅਗਲੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਲੋੜ ਹੈ ਆਪਸ ਵਿਚ ਇਕ-ਦੂਸਰੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਰਹਿਣਾ, ਇਕ ਦੂਸਰੇ ਕੰਮ ਆਉਣਾ ਅਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਰੱਖਣਾ ਆਦਿ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਤੱਤ ਸਾਡੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਅੱਜ ਤੋਂ ਪੰਜ ਸਦੀਆਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਮਨ ਦੀਆਂ ਦੁਸ਼ਵਾਰੀਆਂ ਲਈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਪੱਖਾਂ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਕੀਤੀ, ਉਹ ਅੱਜ ਸਾਡੀ ਵਰਤਮਾਨ ਸਮਝ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਖੜਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ— ਬਿਖ ਖਾਣਾ, ‘ਪਵਨ ਗੁਰੂ ਪਾਣੀ ਪਿਤਾ’ ‘ਹਉਮੈਂ’ ਨੂੰ ‘ਦੀਰਘ ਰੋਗ’ ਕਹਿਣਾ ਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੁਰੇ ਦਾ ਵੀ ਭਲਾ ਕਰਨ ਦੀ ਮਹਤੱਤਾ ਬਾਰੇ ਉਭਾਰਿਆ ਤੇ ਪ੍ਰਚਾਰਿਆ।

ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਲੱਗਭਗ ਪਿਛਲੇ ਸੌ ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ ਜਿੱਥੇ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਵਿਕਾਸ ਦੀਆਂ ਸਿਖਰਾਂ ਨੂੰ ਛੋਹਿਆ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਹੀਰੋਸ਼ੀਮਾ- ਨਾਗਾਸਾਕੀ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਨਕਸ਼ੇ ਤੋਂ ਮਿਟਦੇ ਦੇਖਿਆ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਹੀ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਭੋਪਾਲ ਗੈਸ ਦੁਖਾਂਤ ਦੌਰਾਨ ਜ਼ਹਿਰੀਲੀ ਗੈਸ ਕਾਰਨ 2 ਹਜ਼ਾਰ ਲੋਕ ਇੱਕੋ ਦਮ ਮੌਤ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਹੋ ਗਏ ਤੇ ਤਕਰੀਬਨ 2 ਹਜ਼ਾਰ ਲੋਕ, ਉਸ ਗੈਸ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ ਔਖੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜੀਉਂਦੇ ਰਹੇ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਵਿਸ਼ਵ ਸ਼ਾਂਤੀ ਜਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਨਰੋਈ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਹਰ ਇਕ ਨੇ ਕੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਇਸ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਚ ਸੋਚਦਿਆਂ ‘ਯੂ. ਐਨ. ਓ.’, ‘ਯੂਨੀਸੈਫ’ ਅਤੇ ‘ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸੰਸਥਾ’ ਵਰਗੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਈਆਂ, ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਇਕ ਵਾਰੀ ਫਿਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਪੇਤਲੀ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ।

ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸੰਸਥਾ ਨੇ 1948 ਈ. ਵਿਚ ਸਿਹਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਉਭਾਰਿਆ ਕਿ ਸਿਰਫ ਬੀਮਾਰੀਆਂ ਦਾ ਨਾ ਹੋਣਾ ਹੀ ਸਿਹਤ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ ਸਰੀਰਕ, ਮਾਨਸਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਰੋਇਆ ਹੋਣਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਪਸਾਰਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਸਰੀਰਕ ਸਿਹਤ ਲਈ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਖੁਰਾਕ, ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਰਹਿਤ ਹਵਾ-ਪਾਣੀ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ, ਹੱਥੀਂ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਭਾਵ ਕਿ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਹਰਕਤ ਵਿਚ ਰੱਖਣਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਨ। ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਭੁੱਖਾ ਪੇਟ ਅਤੇ ਵਿਹਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਮਾਨਸਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਮਨ ਦੇ ਹੋਰ ਕਈ ਪਹਿਲੂ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਤਨਾਅ ਅਤੇ ਬੇਚੈਨੀ ਦਾ ਸਬੱਬ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੇਕਰ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਆਪਸੀ ਮੇਲ-ਮਿਲਾਪ ਦਾ ਸੁਖਾਵਾਂ ਮਾਹੌਲ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਪਰੇਸ਼ਾਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਮਨ ਨੂੰ ਅਸ਼ਾਂਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਵੀ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੀ ਹੈ।

ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਅਜੋਕੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਸਿਹਤ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਪਹਿਲੂਆਂ ’ਤੇ ਨਜ਼ਰ ਮਾਰਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਪਤਾ ਚੱਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡੀ ਖ਼ੁਰਾਕ ਵਿਚ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਣੂ ਹਨ, ਹਵਾ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਹਨ, ਮੁਕਾਬਲੇਬਾਜ਼ੀ ਅਤੇ ਖ਼ਪਤ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਇਸ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਭੱਜ-ਦੌੜ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਕਿਤੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਾ ਰਹੀ। ਆਪਸੀ ਰਿਸ਼ਤੇ ਵੀ ਆਪਣਾ ਨਿੱਘ ਗੁਆ ਚੁੱਕੇ ਹਨ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਤਕਰੀਬਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਉਪਰੋਕਤ ਵਰਣਿਤ ਸਾਰੇ ਪੱਖਾਂ ’ਤੇ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਉਹ ਚਾਹੇ ਖ਼ੁਰਾਕ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਹਵਾ- ਪਾਣੀ ਦੀ ਜਾਂ ਆਪਸੀ ਮੇਲ-ਮਿਲਾਪ ਦੀ। ਕਿਰਤ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਬਾਰੇ ਜੋ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਪ੍ਰਚਾਰਿਆ ਉਹ ਸ਼ਾਇਦ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਧਾਰਮਿਕ ਆਗੂ ਨੇ ਨਹੀਂ ਪ੍ਰਚਾਰਿਆ।

ਖ਼ੁਰਾਕ ਦਾ ਮਨੁੱਖੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨਾਲ ਚਾਲਕ ਵਾਲਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਹੈ। ਹਰ ਕੋਈ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭੁੱਖ ਵੇਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨਿਢਾਲ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਾਹ-ਸਤ ਮੁੱਕ ਗਏ ਹੋਣ। ਖ਼ੁਰਾਕ ਸਰੀਰ ਰੂਪੀ ਇੰਜਣ ਨੂੰ ਤਾਕਤ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਤੋਰਦੀ ਹੈ। ਸਰੀਰ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਮੁਤਾਬਕ, ਊਰਜਾ (ਸਰੀਰਿਕ ਤਾਕਤ) ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਖ਼ੁਰਾਕ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕੰਮ ਸੁਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਵੀ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਇਹ ਵੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਖ਼ੁਰਾਕ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦਾ, ਸਰੀਰ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਮਨ ਦੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਵੀ ਮੇਲ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਪੇਟ ਭਰਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਮਨ ਕਿਤੇ ਹੋਰ ਉੱਡਦਾ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਭੁੱਖਾ ਪੇਟ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਬੇਚੈਨੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਭੁੱਖਾ ਵਿਅਕਤੀ ਖਿੱਝਿਆ ਅਤੇ ਚਿੜਚਿੜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਹੀ ਖ਼ੁਰਾਕ ਲਈ ਵਰਤੇ ਗਏ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਸੁਭਾਅ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਰਸਾਇਣਕ ਤੱਤਾਂ ਕਾਰਨ ਦਿਮਾਗ ਅਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੁਰਾਕ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ— ਸਾਤਵਿਕ, ਰਾਜਸਿਕ ਅਤੇ ਤਾਮਸਿਕ। ਸਾਤਵਿਕ ਖ਼ੁਰਾਕ ਜੋ ਕਿ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ ਦੁੱਧ ਅਤੇ ਫ਼ਲਾਂ ਨੂੰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮਨ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਰੱਖਦੀ ਹੈ ਤੇ ਤਾਮਸਿਕ ਖੁਰਾਕ ਜੋ ਕਿ ਭੁੰਨੇ, ਤਲੇ, ਮਸਾਲੇ ਵਾਲੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਮਨ ਨੂੰ ਉਤੇਜਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰਗਟਾਇਆ ਹੈ :

ਬਾਬਾ ਹੋਰੁ ਖਾਣਾ ਖੁਸੀ ਖੁਆਰੁ ॥
ਜਿਤੁ ਖਾਧੈ ਤਨੁ ਪੀੜੀਐ ਮਨ ਮਹਿ ਚਲਹਿ ਵਿਕਾਰ ॥ (ਪੰਨਾ 16)

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਭਾਵ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ :

ਬਿਖੁ ਖਾਣਾ ਬਿਖੁ ਬੋਲਣਾ ਬਿਖੁ ਕੀ ਕਾਰ ਕਮਾਇ ॥ (ਪੰਨਾ 1331)

ਖ਼ੁਰਾਕ ਦੀ ਜੋ ਸਥਿਤੀ ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੈ ਉਸ ਵਿਚ ਸਵਾਦ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਪੌਸ਼ਟਿਕਤਾ। ਸਵਾਦ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿਚ ਆਦਮੀ ਲੋੜ ਤੋਂ ਵੱਧ ਖ਼ੁਰਾਕ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਮੋਟਾਪਾ ਸਹਿਜ ਹੀ ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਫਿਰ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੋਗ ਆ ਘੇਰਦੇ ਹਨ। ਫੁਰਮਾਨ ਹੈ :

ਅਧਿਕ ਸੁਆਦ ਰੋਗ ਅਧਿਕਾਈ...॥ (ਪੰਨਾ 1255)

ਮੈਡੀਕਲ ਵਿਗਿਆਨ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਤਾਕੀਦ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲੋੜ ਪੈਣ ’ਤੇ ਕੁਝ ਖਾਣ ਨਾਲ ਤੇ ਆਪਣੇ ਲੋੜੀਂਦੇ ਭਾਰ ਤੋਂ 5-10 ਫੀਸਦੀ ਭਾਰ ਘੱਟ ਰੱਖਣ ਨਾਲ ਸ਼ੂਗਰ ਰੋਗ ਅਤੇ ਬਲੱਡ ਪ੍ਰੈਸ਼ਰ ਦੀਆਂ ਬੀਮਾਰੀਆਂ ਦੇ ਹਮਲੇ ਤੋਂ ਬਚਾਅ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਦੀ ਹੀ ਤਰਜਮਾਨੀ, ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਹੋਈ ਹੈ :

ਖੰਡਿਤ ਨਿਦ੍ਰਾ ਅਲਪ ਅਹਾਰੰ ਨਾਨਕ ਤਤੁ ਬੀਚਾਰੋ ॥ (ਪੰਨਾ 938)

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿਚ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦੀ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ, ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦਾ ਭਖਦਾ ਮਸਲਾ ਹੈ। ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਹਵਾ, ਜੋ ਕਿ ਪੂਰੇ ਜੀਵ ਜਗਤ ਲਈ ਜੀਵਨ-ਦਾਤਾ ਹਨ, ਹੁਣ ਕਹਿਰ ਹੋਣ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਪੰਜ ਸੌ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੁਦਰਤੀ ਸੌਗਾਤਾਂ ਦੇ ਮਹੱਤਵ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਫੁਰਮਾਇਆ :

ਪਵਣੁ ਗੁਰੂ ਪਾਣੀ ਪਿਤਾ ਮਾਤਾ ਧਰਤਿ ਮਹਤੁ ॥ (ਪੰਨਾ 8)

ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ’ਤੇ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਉਭਾਰਿਆ ਕਿ ਦੁਨੀਆ ਦੀ, ਇਸ ਜੀਵ-ਜਗਤ ਦੀ ਹੋਂਦ ਦਾ ਇਹੀ ਆਧਾਰ ਹੈ :

ਪਹਿਲਾ ਪਾਣੀ ਜੀਉ ਹੈ ਜਿਤੁ ਹਰਿਆ ਸਭੁ ਕੋਇ ॥ (ਪੰਨਾ 472)

ਤੇ ਅੱਜ ਪਾਣੀ ਦਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਕਿੰਨੀਆਂ ਹੀ ਮੌਤਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਰਿਹਾ ਹੈ ਤੇ ਪੈਦਾ ਹੋ ਰਹੀ ਪਾਣੀ ਦੀ ਘਾਟ ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਮਨੁੱਖੀ ਹੋਂਦ ਲਈ ਸੰਕਟ ਦੀ ਘੰਟੀ ਵਜਾ ਰਹੀ ਹੈ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਵਿਚ ਜਿੱਥੇ ਕੁਰੀਤੀਆਂ ਖਿਲਾਫ਼ ਅਵਾਜ਼ ਬੁਲੰਦ ਕੀਤੀ, ਗਿਆਨ ਦੇ ਮਹੱਤਵ ਨੂੰ ਉਭਾਰਿਆ, ਉੱਥੇ ਕਿਰਤ ਨੂੰ ਵੀ ਬਰਾਬਰ ਦੀ ਅਹਿਮੀਅਤ ਨਾਲ ਪ੍ਰਚਾਰਿਆ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਨਵੇਕਲੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਰਤ ਦੀ ਕੇਵਲ ਗੱਲ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ, ਸਗੋਂ ਖ਼ੁਦ ਵੀ ਇਸ ’ਤੇ ਅਮਲ ਕੀਤਾ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਬਹੁ-ਗਿਣਤੀ ਧਾਰਮਿਕ ਆਗੂ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਮਾਇਆ ਕਹਿ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਪਹਾੜਾਂ-ਜੰਗਲਾਂ ਦਾ ਰਾਹ ਹੀ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਰਹੇ :

ਉਦਮੁ ਕਰੇਦਿਆ ਜੀਉ ਤੂੰ ਕਮਾਵਦਿਆ ਸੁਖ ਭੁੰਚੁ ॥ (ਪੰਨਾ 522)

ਅਜੋਕੇ ਸਮੇ ਵਿਚ ਬੀਮਾਰੀਆਂ ਦਾ ਇਕ ਵੱਖਰਾ ਵਰਗ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਜੀਵਨ ਸ਼ੈਲੀ’ ਦੀਆਂ ਬੀਮਾਰੀਆਂ ਦਾ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਰਗ ਵਿਚ— ਦਿਲ ਦੀਆਂ ਬੀਮਾਰੀਆਂ, ਦਿਮਾਗੀ ਰੋਗ, ਮੋਟਾਪਾ, ਸ਼ੂਗਰ ਰੋਗ, ਕੈਂਸਰ ਅਤੇ ਉਦਾਸੀ ਰੋਗ ਆਦਿ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਹੀ ਕਿਤੇ ਨਾ ਕਿਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਕਿਰਤ ਤੋਂ ਦੂਰੀ ਕਰਕੇ ਜੁੜੇ ਰੋਗ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਅਸੀਂ ਜੋ ਰਿਮੋਟ ਨਾਲ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜੀਊਣ ਨੂੰ ਮਾਣ ਆਖਦੇ ਹਾਂ ਤੇ ਹੱਥੀਂ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਨੀਵਾਂ ਸਮਝਦੇ ਹਾਂ, ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੱਜ ਅਸੀਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ ਕਿ ‘ਜਿੰਮ ਕਲਚਰ’ ਨੂੰ ਇਕ ਨਵੇਂ ਖਪਤ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ, ਇਕ ਵੱਖਰਾ ਧੰਦਾ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।

ਵਿਹਲਾ ਮਨ, ਸ਼ੈਤਾਨ ਦਾ ਘਰ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਬੇਚੈਨੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਵੀ। ਪਰੰਤੂ ਅੱਜਕਲ ਇਸ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਲਗਾਉਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਲਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅਜੋਕੇ ਮੁਕਾਬਲੇਬਾਜ਼ੀ ਦੇ ਯੁੱਗ ਵਿਚ ਇਕ ਦੂਸਰੇ ਨੂੰ ਲਤਾੜ-ਪਛਾੜ ਕੇ ਅੱਗੇ ਵੱਧਣ ਦੀ ਚਾਹ ਤੇ ਫਿਰ ਆਪਣੀਆਂ ਨਜਾਇਜ਼ ਗ਼ਲਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੀਤੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਦਾ ਹਸ਼ਰ, ਸਵੈਮਾਣ ’ਚ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਘਮੰਡ-ਪੁਣੇ ਵਿਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਨੋਵਿਿਗਆਨ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ‘ਹਉਮੈਂ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਇਕ ਰੋਗ ਆਖਿਆ ਹੈ। ਫੁਰਮਾਨ ਹੈ :

ਹਉਮੈ ਦੀਰਘ ਰੋਗੁ ਹੈ. . .॥ (ਪੰਨਾ 466)

ਇਸੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਮੁਕਾਬਲੇਬਾਜ਼ੀ ਵਿਚ ਅੱਗੇ ਨਿਕਲਣ ਦੀ ਦੁਰਭਾਵਨਾ, ਗੱੁਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਜਨਮ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਫ਼ਾਲਤੂ ਅਤੇ ਗ਼ਲਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕਮਾਇਆ ਪੈਸਾ ਜਿੱਥੇ ਨਸ਼ੇ ਵੱਲ ਧੱਕਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਕਾਮ-ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਵੀ ਉਤੇਜਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਪੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਨੇ ਰੋਗ ਦਾ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ :

ਕਾਮੁ ਕ੍ਰੋਧੁ ਕਾਇਆ ਕਉ ਗਾਲੈ ॥ (ਪੰਨਾ 932)

ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸੰਸਥਾ ਵੱਲੋਂ ਗਿਣਾਏ ਗਏ ਸਿਹਤ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪਸਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕ ਪਸਾਰ ‘ਸਮਾਜਿਕ ਸਿਹਤ’ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡੇ ਸਮਾਜ ਵਿਚ, ਆਪਸੀ ਇਕ-ਦੂਸਰੇ ਨਾਲ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਹਨ? ਕੀ ਅਸੀਂ ਨਿੱਜ ਤਕ ਹੀ ਮਹਿਦੂਦ ਹਾਂ ਜਾਂ ਸਮਾਜ ਪ੍ਰਤੀ ਵੀ ਆਪਣਾ ਕੋਈ ਫ਼ਰਜ਼ ਸਮਝਦੇ ਹਾਂ? ਇਹ ਹੁਣ ਸਾਫ ਤੌਰ ’ਤੇ ਦੇਖਣ ਵਿਚ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਵਿਕਾਸ ਸਿਰਫ ਭੌਤਿਕ ਸਹੂਲਤਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ। ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਖੁਸ਼ੀ ਅਤੇ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਦਾ ਇਕ ਪੈਮਾਨਾ ਇਕ-ਦੂਸਰੇ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਹਨ :

ਫਰੀਦਾ ਬੁਰੇ ਦਾ ਭਲਾ ਕਰਿ ਗੁਸਾ ਮਨਿ ਨ ਹਢਾਇ ॥
ਦੇਹੀ ਰੋਗੁ ਨ ਲਗਈ ਪਲੈ ਸਭੁ ਕਿਛੁ ਪਾਇ ॥ (ਪੰਨਾ 1381)

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੀਂ ਮਨੁੱਖੀ ਸਿਹਤ ਨੂੰ ਦਰਪੇਸ਼ ਖ਼ਤਰਿਆਂ ਅਤੇ ਪੈਦਾ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਸਿਹਤ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦੇ ਮੱਦੇਨਜ਼ਰ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਦਰਸਾਏ ਗਏ ਰਾਹ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸੁਝਾਏ ਗਏ ਨੁਕਤਿਆਂ ਨੂੰ ਜੀਵਨ-ਜਾਚ ਬਣਾ ਕੇ ਸਿਹਤਮੰਦ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਵੱਲ ਵਧ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਾਰੇ ਹੀ ਨੁਕਤੇ ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਖ਼ੁਰਾਕ ਦੀ ਕਿਸਮ, ਮਾਤਰਾ ਅਤੇ ਦੋਨਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਣ, ਚਾਹੇ ਹੱਥੀਂ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਗੱਲ ਹੋਵੇ ਤੇ ਚਾਹੇ ਹਵਾ-ਪਾਣੀ ਦੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਹੋਣ ਦੀ, ਸਾਰੇ ਹੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸਿਹਤ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਅਪਣਾਉਣ ਲਈ ਵਿਚਾਰੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਮਾਨਸਿਕ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਵੀ ਹਉਮੈਂ ਅੱਜ ਸਭ ਤੋਂ ਤੀਬਰ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਰੀਰ, ਮਨ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਨੂੰ ਢਾਅ ਲਾ ਰਹੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇਹ ਇੱਕੀਵੀਂ ਸਦੀ, ਮਾਨਸਿਕ ਰੋਗਾਂ ਦੀ ਸਦੀ ਵਜੋਂ ਉਭਰ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਪੜ੍ਹਣ ਜਾਂ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸਿਰ ਝੁਕਾਉਣ ਤੋਂ ਅੱਗੇ, ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਅਤੇ ਵਿਵਹਾਰ ਵਿਚ ਢਾਲਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।