ਕੱਲ੍ਹ ਤੋਂ ਹੀ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਰਕਾਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਿਚ ਲਿਖੀ ਪੰਜਾਬੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਚਪੜਾਸੀਆਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਚੀਫ਼ ਸਕੱਤਰ ਤਕ ਹਰ ਸਰਕਾਰੀ ਮੁਲਾਜ਼ਮ ਨੂੰ ਲਿਖਾ-ਪੜ੍ਹੀ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਕਰਨੀ ਪਵੇਗੀ। ਸਭ ਸਰਕਾਰੀ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿਚ ਹੇਠੋਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਉੱਪਰ ਤਕ ਹਰ ਮਜ਼ਮੂਨ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਾਇਆ ਜਾਵੇਗਾ।

ਉਪਰੋਕਤ ਹੁਕਮ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ 1966 ਈ. ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬਾ ਬਣਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਾਰੀ ਹੋਏ। ਇਸ ਨਜ਼ਰਸਾਨੀ ਦਾ ਕੰਮ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਸੌਂਪਿਆ ਗਿਆ।

ਪਰ ਜੋ ਤ੍ਰਾਸਦੀ ਪੰਜਾਬੀ, ਮਾਤ ਭਾਸ਼ਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਹੰਢਾਅ ਰਹੀ ਸੀ, ਉਹ ਜਾਰੀ ਰਹੀ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪਿਛੋਕੜ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ ਝਾਤ ਮਾਰੀਏ ਤਾਂ ਅਰਬ, ਤੁਰਕ, ਅਫ਼ਗਾਨ, ਮੁਗ਼ਲ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਕਾਫੀ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਇੱਥੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਸਭ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮੁੱਖ ਅਦਾਰਿਆਂ, ਹਕੂਮਤ ਅਤੇ ਨਿਆਂ ਵਿਚ ਤੇ ਬਹੁਤੀ ਥਾਈਂ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਪੰਜਾਬੀ ਨੂੰ ਮਾਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ। ਪੰਜਾਬੀ ਆਮ ਲੋਕਾਂ, ਕਿਸਾਨਾਂ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ, ਮਤਾਹਤਾਂ ਦੀ ਬੋਲੀ ਰਹੀ ਜਾਂ ਕਹੀਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਬਚਾ ਕੇ ਰੱਖਿਆ।

ਇਸ ਦਰਬਾਰੀ ਮਾਹੌਲ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਮਾਂ-ਬੋਲੀ ਦੀ ਅਹਿਮੀਅਤ ਨੂੰ ਪਛਾਣਿਆ ਤੇ ਫੁਰਮਾਇਆ :

ਘਰਿ ਘਰਿ ਮੀਆ ਸਭਨਾਂ ਜੀਆਂ ਬੋਲੀ ਅਵਰ ਤੁਮਾਰੀ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1191)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ, ਭਗਤ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਬਾਣੀ ਤੋਂ ਇਹ ਸਾਫ-ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਭਗਤ ਸ਼ੇਖ ਫਰੀਦ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਬੋਲੀ ਅਤੇ ਲਿਖੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਇਸ ਦਾਅਵੇ ਨੂੰ ਝੁਠਲਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਪੰਜਾਬੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਈ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਕਵੀ ਚੋਸਰ ਜੋ ਕਿ ਭਗਤ ਸ਼ੇਖ ਫਰੀਦ ਤੋਂ ਕੋਈ ਡੇਢ ਕੁ ਸੌ ਸਾਲ ਛੋਟਾ ਹੈ। ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੀਆਂ ਤਕਰੀਬਨ ਸੱਤ ਹਜ਼ਾਰ ਬੋਲੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਥਾਂ ਤੇਰ੍ਹਵਾਂ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਦੇ ਬੋਲੇ ਜਾਣ ਦਾ ਖਿੱਤਾ ਵੀ ਕਾਫੀ ਫ਼ੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਗੱਲਾਂ/ਤੱਥਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਆਪਣੀ ਮਾਤ-ਭਾਸ਼ਾ ਪੰਜਾਬੀ ਪ੍ਰਤੀ ਸਾਡੇ ਮਨਾਂ ਵਿਚ ਹੀਣ ਭਾਵਨਾ ਕਿਉਂ ਹੈ? ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਸਾਹਿਤ ਰਚਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਮਿਸਾਲ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਪਵਿੱਤਰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਰਜ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਸਾਡੀ ਲੋਕਧਾਰਾ ਅਤੇ ਸੂਫੀ ਸੰਪਰਦਾਇ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਵੀ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੈ।

ਮਾਤ ਭਾਸ਼ਾ ਤੋਂ ਮੂੰਹ ਮੋੜਨਾ, ਇਸ ਪ੍ਰਤੀ ਨਫ਼ਰਤ ਦੀ ਹੱਦ ਤਕ ਬੇਰੁਖੀ ਅਤੇ ਹੀਣ ਭਾਵਨਾ ਮਨੁੱਖੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਜਾਣਬੁਝ ਕੇ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਇਸ ਦਾ ਪਿਛੋਕੜ ਦੇਖਾਂਗੇ, ਖਾਸ ਕਰ ਕੇ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਤਾਂ ਸਮਝ ਆਵੇਗੀ ਕਿ ਇੰਨੀ ਅਮੀਰ ਭਾਸ਼ਾ ਪ੍ਰਤੀ, ਆਪਣੀ ਮਾਂ-ਬੋਲੀ ਪ੍ਰਤੀ ਇਹ ਨਫਰਤ ਭਰੀ ਦੂਰੀ ਕਿਉਂ ਹੈ?

ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ, ਭਾਸ਼ਾ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਸਮਝਿਆ ਜਾਵੇ। ਮਾਂ-ਬੋਲੀ ਅਜਿਹੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ ਜੋ ਉਚੇਚੇ ਤੌਰ ’ਤੇ, ਕਿਸੇ ਕਲਾਸ ਰੂਮ ਦੇ ਤੌਰ-ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਸਿਖਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਅਚੇਤ ਹੀ, ਬਚਪਨ ਵਿਚ, ਜਦੋਂ ਬੱਚਾ ਆਪਣੀ ਆਵਾਜ਼ ’ਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਸਹੀ ਉਚਾਰਨ ਵੱਲ ਪੈ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਮਾਂ ਵੱਲੋਂ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਅਪਣਾਅ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਜਿਵੇਂ ਮਾਂ ਨੇ ਇਹ ਸਾਰੀ ਤਕਨੀਕ ਅਤੇ ਤਰਤੀਬ ਆਪਣੇ ਦੁੱਧ ਪਿਲਾਉਂਦੇ, ਛਾਤੀ ਨਾਲ ਲਗਾਉਂਦੇ ਬੱਚੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦਾਖ਼ਲ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੋਵੇ।

ਮਿ. ਨੈਲਸਨ ਮੰਡੇਲਾ ਦੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਜੋ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਾਤ ਭਾਸ਼ਾ ਦਿਹਾੜੇ ’ਤੇ ਆਪਣੇ ਨਾਅਰੇ ਅਤੇ ਉਦੇਸ਼ ਵਜੋਂ ਅਪਣਾਏ, ਮਾਤ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਨੂੰ ਹੋਰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹਨ— “ਜੋ ਭਾਸ਼ਾ ਕਿਸੇ ਦੀ ਸਮਝ ਲਈ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਦਿਮਾਗ਼ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ ਤੇ ਜੋ ਬੋਲੀ/ਭਾਸ਼ਾ ਕਿਸੇ ਦੀ ਆਪਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਉਹ ਸਿੱਧੀ ਦਿਲ ’ਤੇ ਅਸਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਦਿਲ ਅਤੇ ਦਿਮਾਗ਼ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ਤਾ ਸਹੀ ਦਿਸ਼ਾ-ਨਿਰਦੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਮਾਂ-ਬੋਲੀ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਦਿਲ ਨਾਲ ਹੈ, ਜਜ਼ਬਾਤ ਨਾਲ ਹੈ। ਦਿਲ ਅਤੇ ਜਜ਼ਬਾਤ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਨੂੰ ਇਕ ਸ਼ਕਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਨੂੰ ਉਸਾਰਦੇ-ਸੰਵਾਰਦੇ ਹਨ।

ਇਸੇ ਜਜ਼ਬਾਤੀ ਪੱਖ ਤੋਂ ਗੱਲ ਕਰਨੀ ਸਮਝਣੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਖਾਸੀਅਤ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਹੱਸ ਸਕਦਾ, ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਹੱਸ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਹਸਾਉਣ ਲਈ ਇਕ ਨੁਕਤਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਉਕਸਾਵੇ। ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਹਾਸ-ਵਿਅੰਗ ਦੀ ਗੱਲ, ਚੁਟਕਲਾ ਆਦਿ। ਚੁਟਕਲੇ ਰਾਹੀਂ ਹੱਸਣ ਵੇਲੇ, ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਮਾਤ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਹੋਵੇ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਕੋਈ ਇੱਕ ਵੀ ਅੱਖਰ ਖੁੰਞ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਹਾਸਾ ਟਲ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਹੈ ਮਾਤ-ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਅਹਿਮੀਅਤ।

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਦੋਂ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਉਸਾਰੀ ਦੀ ਗੱਲ ਹੁੰਦੀ ਤਾਂ ਮਾਂ-ਬੋਲੀ ਦੀ ਗੱਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਜੀਵ-ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿਚ, ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਸੰਕੇਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਆਪਣੇ ਕਾਰਜ ਨੇਪਰੇ ਚਾੜ੍ਹਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਰਹਿਣਾ ਮਿਲ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਅਤੇ ਅਹਿਮੀਅਤ ਨੂੰ ਸਮਝਿਆ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਆਵਾਜ਼ ਨੂੰ ਨਿਯੋਜਿਤ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅਰਥ ਦਿੱਤੇ ਤਾਂ ਜੋ ਸਾਰੇ ਹੀ ਉਸ ਧੁਨੀ ਨੂੰ ਸਮਝਣ। ਅੱਜ ਵੀ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਆਪਸੀ ਸੰਵਾਦ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਗੱਲਬਾਤ, ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਮਕਸਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ— ‘ਸੁਣਨਾ-ਸਮਝਣ ਲਈ’। ਜੇਕਰ ਬੋਲੀ-ਸੁਣੀ ਗਈ ਗੱਲ ਉਸ ਉੱਤੋਂ ਹੀ ਲੰਘ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਮਕਸਦ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

ਆਪਸੀ ਗੱਲਬਾਤ ਵਿਚ ਦੋ ਪਹਿਲੂ ਹਨ, ਸੁਣਨਾ ਅਤੇ ਕਹਿਣਾ। ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਦੋਨੋਂ ਹੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਸੁਣਨ ਨੂੰ ਪਹਿਲ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਸੁਣ ਕੇ ਅਤੇ ਸੁਣਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਮਝ ਕੇ ਹੀ, ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਆ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਲਈ ਬੋਲਣ ਦੀ ਵਾਰੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਹੀ ਫੁਰਮਾਨ ਹੈ ਜੋ ਇਸ ਤੱਥ ਦੀ ਤਰਜਮਾਨੀ ਕਰਦੀ ਹੈ:

ਜਬ ਲਗੁ ਦੁਨੀਆ ਰਹੀਐ ਨਾਨਕ ਕਿਛੁ ਸੁਣੀਐ ਕਿਛੁ ਕਹੀਐ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 661)

‘ਕੁਝ ਸੁਣਨ’ ਨੂੰ ਪਹਿਲੇ ਥਾਂ 'ਤੇ ਰੱਖਣ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਵਿਅਕਤੀਤਵ ਨੂੰ ਸ਼ਕਲ ਦੇਣ ਦੀ, ਉਸ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਦੀ ਗੱਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਪਕੇਰਾ ਹੋਣਾ ਤੇ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟਾਏ ਜਾਣਾ।

ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਜਾਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਸਮਝ ਇਹ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਕ ਵਿਚਾਰ1-ਦੂਸਰਾ ਵਿਚਾਰ (ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਂਦਰਾ) ਨਵੇਂ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਂਦਰਾ ਆਹਮਣੇ-ਸਾਹਮਣੇ ਬੈਠ ਕੇ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਤੇ ਇਕੱਲਿਆਂ ਵੀ ਪੜ੍ਹੇ-ਸੁਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਆਤਮ ਚਿੰਤਨ, ਸਵੈ-ਪੜਚੋਲ ਵੀ ਨਵਾਂ ਵਿਚਾਰ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਭਾਸ਼ਾ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਮਾਹਿਰ ਇਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਸਭ ਜੇਕਰ ਮਾਤ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਕਾਫੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਾਤ ਭਾਸ਼ਾ ਪ੍ਰਤੀ ਅਣਦੇਖੀ, ਉਸ ਦੀ ਅਹਿਮੀਅਤ ਨੂੰ ਵਿਸਾਰਨ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹੀ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡੇ ਇਸ ਖਿੱਤੇ ਵਿੱਚੋਂ, ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰੀਏ ਤੇ ਵੱਡੇ ਪਰਿਪੇਖ ਵਿਚ ਭਾਰਤ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਵੀ, ਜਿੱਥੇ ਮਾਤਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਵਧੀਆ ਵਿਗਿਆਨੀ/ ਖੋਜੀ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੋਏ।

ਸਾਹਿਤ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ, ਰਵਿੰਦਰ ਨਾਥ ਟੈਗੋਰ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਆਇਆ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ‘ਗੀਤਾਂਜਲੀ’ ਬੰਗਲਾ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਸੀ ਤੇ ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਮਾਂ-ਬੋਲੀ ਨੂੰ ਹੀ ਤਰਜੀਹ ਦਿੰਦੇ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਅਭਿਨੇਤਾ ਬਲਰਾਜ ਸਾਹਨੀ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਲਿਖਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ।

ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਮਾਤ ਭਾਸ਼ਾ ਪ੍ਰਤੀ ਦੂਰੀ, ਨਫ਼ਰਤ, ਵਿਤਕਰਾ, ਹੀਣ-ਭਾਵਨਾ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਇਸ ਦਾ ਪਿਛੋਕੜ ਤਲਾਸ਼ਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਜਾਣਿਆ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਜੇਕਰ ਭਗਤ ਸ਼ੇਖ਼ ਫਰੀਦ ਤੋਂ ਮੰਨੀਏ ਤਾਂ ਤਕਰੀਬਨ ਅੱਠ ਸੌ ਸਾਲ ਬਣਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇਸੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੀ ਸਾਡਾ ਮੁਲਕ ਅਤੇ ਇਹ ਖਿੱਤਾ ਕਦੇ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਤੇ ਕਦੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਹੇਠ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਵੀ ਰਿਹਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਅਰਬੀ-ਫ਼ਾਰਸੀ ਦੇ ਹੇਠ ਰਿਹਾ। ਉਹ ਤਾਂ ਛੱਡੋ, ਦੇਸ਼ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਅਸੀਂ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਅਹਿਮੀਅਤ, ਖਾਸ ਕਰ ਮਾਂ-ਬੋਲੀ ਦੀ ਅਹਿਮੀਅਤ ਨਹੀਂ ਪਛਾਣੀ। ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ, ਇੱਕ ਖਿੱਤੇ ਤੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਮਿਲਿਆ ਪਰ ਮਾਨਸਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਵਿਚ ਬਣੇ ਰਹੇ।

ਸੱਤਾ ਦਾ ਆਪਣਾ ਕਿਰਦਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਥੋਪਣ ਲਈ ਯਤਨਸ਼ੀਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਭਾਵ ਕਿ ਖਾਣ-ਪੀਣ, ਕੱਪੜ-ਲੱਤਾ, ਅਦਬ-ਆਦਾਬ, ਤੀਜ ਤਿਉਹਾਰ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਤਹਿਤ ਹੀ ਉਹ ਧਰਮ ਪਰਿਵਰਤਨ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਅਸੀਂ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਦੇ ਅਰਬੀ-ਫ਼ਾਰਸੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਤਕ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਲੋੜ ਮੁਤਾਬਿਕ ਲਿਖਣ ਵਾਸਤੇ ਕਲਰਕਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਦੇਸ਼ 'ਤੇ ਹਕੂਮਤ ਕਰਨ ਲਈ ਇਕ ਜੋ ਹੋਰ ਕਾਰਗਰ ਹਥਿਆਰ ਵਰਤਿਆ, ਉਹ ਸੀ ਸਾਡੇ ਆਪਣੇ ਚੱਲਦੇ ਆ ਰਹੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਨੀਵਾਂ ਦਿਖਾਉਣਾ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਜੰਗਲੀ/ਗਵਾਰ ਕਹਿ ਕੇ ਨਿੰਦਣਾ। ਉਹ ਵਿਵਹਾਰ ਅੱਜ ਵੀ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸੱਤਾ ’ਤੇ ਕਾਬਜ਼ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।

ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਆਦਾਨ-ਪ੍ਰਦਾਨ ਵਿਚ ਚੰਗੀਆਂ ਰਵਾਇਤਾਂ/ਆਦਤਾਂ ਅਪਣਾਉਣ ਵਿਚ ਕੋਈ ਹਰਜ਼ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਪਰ ਸਿਰਫ ਉਸ ਨੂੰ ਉੱਚਾ/ਨੀਵਾਂ, ਟੋਹਰ ਵਾਸਤੇ, ਦੂਸਰੇ ’ਤੇ ਰੋਹਬ ਪਾ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਗਵਾਰ-ਜੰਗਲੀ ਅਸੱਭਿਅਕ ਕਰਾਰ ਦੇਣ ਵਾਸਤੇ ਅਪਣਾਉਣਾ ਨਿੰਦਣਯੋਗ ਤਾਂ ਹੈ ਹੀ, ਨਾਲ ਹੀ ਇਸ ਦੇ ਦੂਰਗਾਮੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹਨ ਕਿ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀਣ-ਭਾਵਨਾ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਕੇ ਮਾਨਸਿਕ ਰੋਗੀ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਹਰਦਮ ਹੀ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਬੇਚੈਨ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਕੁਝ ਵੀ ਕਰਨ ਵੇਲੇ ਆਤਮਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜੋ ਗੱਲ ਪਹਿਲਾਂ ਕਹੀ ਕਿ ਉਹ ਨਾ ਹੀ ਵਧੀਆ, ਚੰਗਾ, ਨਵਾਂ ਸੋਚਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਣ ਤੋਂ ਪੱਛੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ, ਖਾਸ ਕਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੇ ਵੱਧਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੇ, ਇਕ ਧਾਰਨਾ ਬਣਾਈ ਹੈ ਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਿੱਖੇ ਬਗੈਰ ਤੁਸੀਂ ਚੰਗੀ ਵਧੀਆ ਨੌਕਰੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਤੁਹਾਡੀ ਭੂਮਿਕਾ ਸੀਮਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਖੂਹ ਦੇ ਡੱਡੂ ਬਣ ਕੇ ਰਹਿਣ ਵਰਗੀ। ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਫੈਲ ਰਹੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਹੀ ਤੁਹਾਡਾ ਹੱਥ ਫੜ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਦੇਸ਼ਾਂ ’ਤੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੇ ਨਾਲ ਮੈਡਹਿਨ (ਚੀਨੀ), ਸਪੇਨਿਸ਼, ਫਰੈਂਚ ਅਰੈਬਿਕ ਆਦਿ ਹੋਰ ਵੱਡੀ ਜਾਂਦੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਹਨ। ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਬੋਲੀਆਂ

ਭਾਸ਼ਾ/ਬੋਲੀ ਦਾ ਇਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਮਕਸਦ ਤਾਂ ਆਪਸੀ ਸੰਵਾਦ ਹੈ, ਗੱਲ ਕਹਿਣਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਦੁਨੀਆ/ਦੇਸ਼ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਖਿੱਤੇ ਵਿਚ ਜਾਣ ਦਾ, ਕੰਮ ਕਰਨ ਦਾ ਚਾਹਵਾਨ ਹੈ ਤਾਂ ਫਰੈਂਚ, ਜਰਮਨੀ, ਸਪੇਨਿਸ਼ ਦੇ ਕੋਰਸ ਛੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਕਰਨ ਦੇ ਕਾਬਲ ਬਣਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

ਸਵਾਲ ਹੈ ਕਿ ਇਕ-ਦੂਸਰੇ ਦੇ ਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦਾ, ਖੋਜ ਵੇਲੇ ਚਿੰਤਨ ਦਾ ਅਤੇ ਖੋਜ ਦੇ ਤੱਥ-ਤੱਤ ਸਮਝਣ-ਸਮਝਾਉਣ ਦਾ। ਇਕ ਗੱਲ ਇਹ ਵੀ ਪ੍ਰਚਾਰੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਚ ਹੀ ਸੰਭਵ ਹੈ ਪਰ ਰੂਸ, ਚੀਨ, ਜਪਾਨ ਵਰਗੇ ਦੇਸ਼ ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ੇ ਆਪਣੀ ਮਾਤ-ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਅਸੀਂ ਮੈਡੀਕਲ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰੀਏ, ਸਾਰੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਅਤੇ ਇਮਤਿਹਾਨ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਡਿਗਰੀ ਲੈ, ਡਾਕਟਰ ਬਣ ਆਪਣੇ ਕਲੀਨਿਕ 'ਤੇ ਬੈਠ ਜਾਂ ਸਰਕਾਰੀ ਡਿਸਪੈਂਸਰੀ ਵਿਚ ਤੈਨਾਤ ਹੋ ਕੇ, ਮਰੀਜ਼ ਦੇਖਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਮਰੀਜ਼ ਆਪਣੀ ਮਾਤ-ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਤਕਲੀਫ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਡਾਕਟਰ ਨੂੰ ਸਮਝ ਆਵੇਗੀ ਤਾਂ ਹੀ ਉਹ ਇਲਾਜ ਕਰ ਸਕੇਗਾ। ਕਹਿਣ ਤੋਂ ਭਾਵ ਜੇਕਰ ਮਰੀਜ਼ ਮਾਂ-ਬੋਲੀ ਵਿਚ ਤਕਲੀਫ ਬਿਆਨ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਤੇ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਡਾਕਟਰ ਸਾਰੀ ਗੱਲ ਸਮਝ ਕੇ ਮਾਂ-ਬੋਲੀ ਵਿਚ ਹੀ ਦਵਾਈ ਤੇ ਪਰਹੇਜ਼ ਬਾਰੇ ਦੱਸੇ ਤਾਂ ਕੀ ਦਿੱਕਤ ਹੈ, ਕਿੱਥੇ ਪਰੇਸ਼ਾਨੀ ਹੈ ਕਿ ਮੈਡੀਕਲ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਮਾਂ-ਬੋਲੀ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ । ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਡਾਕਟਰ ਨੇ ਵਿਦੇਸ਼ ਜਾ ਕੇ ਵੱਸਣਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਕੁਝ ਸ਼ਬਦ, ਕੁਝ ਕੁ ਸਮਾਂ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ ਲੈ ਕੇ ਸਿੱਖ ਸਕਦਾ ਹੈ ਪਰ ਬੀਮਾਰੀ ਸਮਝਣ ਅਤੇ ਇਲਾਜ ਬਾਰੇ ਦਵਾਈਆਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਜੋ ਉਹ ਮਾਂ-ਬੋਲੀ ਵਿਚ ਲਵੇਗਾ ਤਾਂ ਵਧੀਆ ਡਾਕਟਰ ਸਾਬਤ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਹੋਰ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਪੜ੍ਹਣ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ।

ਭਾਸ਼ਾ/ਬੋਲੀ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਜੀਵਨ-ਜਾਚ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ ਚਰਚਾ, ਕਿਸੇ ਸਿੱਟੇ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚਣਾ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਅਮਲ ਕਰਨਾ, ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨਸ਼ੈਲੀ, ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਰਹਿਣ ਦੇ ਪੜਾਅ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਰੀਕੀ ਨਾਲ ਸਮਝੀਏ, ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਪਰਖੀਏ ਤਾਂ ਮਾਤ-ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਅਹਿਮੀਅਤ ਮਾਂ ਦੇ ਦੁੱਧ ਜਿੰਨੀ ਹੈ। ਮਾਂ ਆਪਣਾ ਦੁੱਧ ਪਿਲਾ ਕੇ ਵੀ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹਰ ਪੱਖੋਂ ਸਿਹਤਮੰਦ ਤੇ ਸੁਚੇਤ ਰੱਖ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਾਂ-ਬੋਲੀ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਆਪਣੇ ਮੁੱਢਲ਼ੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਦਿਮਾਗ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਹੋਣ ਸਮੇਂ, ਇਸ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ ਵੀ, ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਵੱਧ ਸ਼ਿੱਦਤ ਨਾਲ ਕਲਾਵੇ ਵਿਚ ਲੈ ਸਕਣ ਦੇ ਯੋਗ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।