ਉਦਾਸੀ ਮਨ ਦੀ ਇਕ ਅਵਸਥਾ ਹੈ। ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਮਨ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਰਹਿ ਕੇ ਵੀ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਟੁੱਟਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਦੀ ਇਹ ਅਵਸਥਾ ਬੜੀ ਦੁਖਦਾਈ ਹੈ।

ਸਰੀਰ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਸੋਚੀਏ ਤੇ ਸਮਝੀਏ ਤਾਂ ਅਜੋਕੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਜਿੱਥੇ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸੂਝ ਰਾਹੀਂ ਸਭ ਸੁਖ-ਸਹੂਲਤਾਂ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਈਆਂ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਮਨ ਬੇਚੈਨ ਅਤੇ ਉਦਾਸ ਕਿਉਂ ਹੈ, ਟੁੱਟਿਆ ਅਤੇ ਭਟਕਿਆ ਕਿਉਂ ਹੈ? ਇਹ ਇਕ ਵੱਡਾ ਸਵਾਲ ਹੈ।

ਅਜੋਕੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਯੁੱਗ ਵਿਚ ਸਿਹਤ ਦੇ ਕਈ ਪੱਖ ਸਾਹਮਣੇ ਆਏ ਹਨ ਅਤੇ ਆ ਰਹੇ ਹਨ। ਕਿਸੇ ਵਕਤ ਲਾਗ ਦੀਆਂ ਬੀਮਾਰੀਆ ਜਿਵੇਂ- ਟੀ.ਬੀ., ਹੈਜਾ ਆਦਿ ਇਕ ਨੰਬਰ 'ਤੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ ਤੇ ਫਿਰ ਦੂਸਰੇ ਪੜਾਅ ਵਿਚ ਦਿਲ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਸ਼ੂਗਰ ਰੋਗ ਵਰਗੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਬਣਾ ਲਈ। ਅੱਜ ਇੱਕੀਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਉਦਾਸੀ ਰੋਗ ਸਭ ਤੋਂ ਮੂਹਰਲੀ ਕਤਾਰ ਵਿਚ ਹੈ। ਇਹ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਵਿਚ ਆਪਸੀ ਵਿਰੋਧ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਮਨ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਅਰਾਮ ਦੇਣ ਲਈ ਕਿੰਨੇ ਹੀ ਸਾਧਨ ਹਨ। ਪਰ ਦੂਸਰੇ ਪਾਸੇ ਉਦਾਸੀ ਰੋਗ ਦਿਨ-ਬ-ਦਿਨ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਘੇਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਉਦਾਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿਹਾ ਵੀ ਜਾਂਦਾ, ਕਦੇ ਖੁਸ਼ੀ, ਕਦੇ ਗਮੀ। ਉਦਾਸੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਉਂਦੀ-ਜਾਂਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਹਾਲਤ ਰੋਗ ਕਦੋਂ ਬਣ ਗਈ, ਇਹ ਪਤਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਚਲਿਆ। ਇਸ ਗੱਲ ਤੋਂ ਅਸੀਂ ਸਮਝ ਸਕਦੇ ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਉਦਾਸੀ ਰੋਗ ਦੇ ਅੰਕੜੇ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਉਦਾਸੀ ਰੋਗ ਇਸਤਰੀਆਂ ਵਿਚ ਮਰਦਾਂ ਨਾਲੋਂ ਤਕਰੀਬਨ ਦੋ ਗੁਣਾ ਵੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਇਹ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਕਿ ਇਸਤਰੀਆਂ ਰੋ ਕੇ ਆਪਣਾ ਦੁੱਖ ਵੰਡ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਮਨ ਹਲਕਾ ਕਰ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਇਹ ਰੋਗ ਇਸਤਰੀਆਂ ਵਿਚ ਦੁੱਗਣਾ ਕਿਉਂ ਹੈ? ਅਸੀਂ ਸਮਾਜਿਕ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੀ ਜਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਦੇਖ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਜਨਮ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਆਖਰੀ ਸਾਹ ਤਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਵਹਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲੀ ਗੱਲ ਤਾਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੀ ਜਨਮ ਸਮੇਂ ਆਮਦ ਨੂੰ ਹੀ ‘ਜੀ ਆਇਆਂ’ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ। ਖਾਸ ਤੌਰ ’ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵਰਗੀ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਜੋ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ, ਭਗਤ ਸਾਹਿਬਾਨ ਆਦਿ ਮਹਾਨ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ ਦੀ ਧਰਤੀ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹਸਤੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਰ ਦੇਖਣ ਵਿਚ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਨਿਰਾਦਰੀ ਮਿਲ ਰਹੀ ਹੈ।

ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਇੰਨਾ ਵਿਕਾਸ ਕੀਤਾ ਹੈ ਪਰ ਉਹ ਬਰਾਬਰੀ ਨਾਲ ਇਸਤਰੀ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਨਹੀਂ ਆਇਆ ਹੈ। ਚਾਹੇ ਗੱਲ ਵਿੱਦਿਆ ਦੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸਿਹਤ ਸਹੂਲਤਾਂ ਦੀ ਜੇਕਰ ਸਮਾਜਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਦਲਿਤ ਸਮਾਜ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਇਹ ਗੱਲ ਸੋਚ ਕੇ ਖੁਸ਼ੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਹਾਲਤ ਸਿਰਫ਼ ਨਿਮਨ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੀਆਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਬਾਰੇ ਹੈ ਤਾਂ ਅਸੀ ਗ਼ਲਤੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਸਾਰੀਆਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਤਾਂ ਉੱਚ-ਮੱਧ ਜਾਂ ਨਿਮਨ ਸਭ ਦੀ ਹਾਲਤ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਹੈ ਗਰੀਬ ਪਰਵਾਰ ਵਿਚ ਸਿੱਖਿਆ ਜਾਂ ਖੁਰਾਕ ਪੱਖੋਂ ਕੁਝ ਫਰਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਪਰ ਜੇਕਰ ਮਨ ਦੀਆਂ ਰੀਝਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਨੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਇਸਤਰੀ ਦੇ ਬਾਰੇ ਸਹੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸਭ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਮਨ ਮਾਰ ਕੇ ਰਹਿਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਸਮਾਜ ਤੋਂ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਇਸ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਇਸਤਰੀਆਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਉਦਾਸੀ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਮਾਜ ਵਿਚ, ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ, ਆਪਣੇ ਸਕੇ -ਸੰਬੰਧੀਆਂ ਵਿਚ ਤੇ ਆਪਣੇ ਵਰਗ ਦੇ ਕਾਮਿਆਂ ਆਦਿ ਵਿਚ ਵਿਚਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ’ਤੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਗੱਲ ਕੱਢ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਦੂਜਾ ਤੱਥ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਮਰਦ ਸ਼ਰਾਬ ਆਦਿ ਪੀ ਕੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਭੁੱਲਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਕਿ ਬਿਲਕੁਲ ਹੀ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਦਾਸੀ ਅਤੇ ਸ਼ਰਾਬੀ-ਪੁਣਾ ਲਗਪਗ ਬਰਾਬਰ ਮਾਤਰਾ ਵਿਚ ਅਤੇ ਦੋ ਅੱਡ-ਅੱਡ ਵਰਗਾਂ ਵਿਚ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਇਕ ਵਾਕ ਹੈ:

ਬਹੁ ਭੇਖ ਕਰਿ ਭਰਮਾਈਐ ਮਨਿ ਹਿਰਦੈ ਕਪਟੁ ਕਮਾਇ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 26)

ਕਹਿਣ ਦਾ ਭਾਵ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਜੇ ਧੋਖਾ ਹੈ ਤਾਂ ਫਿਰ ਅੱਜ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਕੱਲ ਉਹ ਉਦਾਸੀ ਵਿਚ ਡਿੱਗਣਾ ਹੀ ਡਿੱਗਣਾ ਹੈ। ਉਦਾਸੀ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆਉਣ ਲਈ ਯਤਨਸ਼ੀਲ ਹੋਣ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਲੋੜ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਬਣਾ ਕੇ ਰੱਖਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਸਮਾਜਿਕ ਜੀਵਨ ਦੀ ਇਹੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੈ। ਕਿਹਾ ਵੀ ਜਾਂਦਾ ਕਿ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਇਕੱਲਿਆਂ ਕਰਨਾ ਸਭ ਨੂੰ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਸਜ਼ਾ ਹੈ।

ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਘੱਟ ਕਰਨ ਦਾ ਇਕ ਅਸਰਦਾਰ ਤਰੀਕਾ ਹੈ- ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਵੰਡਣਾ ਤੇ ਦੁੱਖ ਉਸ ਨਾਲ ਹੀ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਜੋ ਕਿਸੇ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਸਮਝੇ। ਕਿਸੇ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਇਕ ਅਤਿ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਇਹ ਹਮਦਰਦੀ (sympa thy) ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਅਜਿਹਾ ਸ਼ਖ਼ਸ ਮਿਲ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਬਣਾ ਕੇ ਰੱਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਅੱਜ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਜੋ ਕਿ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਗਈ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਮਨੁੱਖ ਤੋਂ ਟੁੱਟਣਾ ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਤ੍ਰਾਸਦੀ ਹੈ ਤੇ ਅਸੀਂ ਇਸ ਵਿਚ ਘਿਰਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਾਂ।

ਉਦਾਸੀ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆਉਣ ਲਈ ਮਨ ਦਾ ਭਟਕਾਅ ਇਕ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਜੋ ਇਸ ਲਈ ਵਧ ਰਿਹਾ ਕਿ ਅਸੀਂ ਕੁਦਰਤ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੋ ਰਹੇ ਹਾਂ ਤੇ ਅਨੇਕਾਂ ਹੀ ਕੁਦਰਤ ਤੋਂ ਮਿਲੀਆਂ ਨਿਆਮਤਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਕੁਦਰਤ ਦਾ ਸ਼ੁਕਰਾਨਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਤੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਸ਼ਰੀਕ ਹੋਈ ਜਾ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਕੰਮਾਂ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਨਾ ਦੇ ਕੇ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿਚ ਕਾਰਜ ਕਰਨ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਹਾਂ। ਇਸ ਲਈ ਕੰਮਾਂ ਵਿਚ ਨਾ ਖੁਸ਼ੀ ਹੈ, ਨਾ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਤੇ ਇੱਕ ਰੋਗ-ਗ੍ਰਸਤ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਅਸੀਂ ਕੁਦਰਤ ਤੋਂ ਟੁੱਟ ਕੇ ਦਵਾਈਆਂ ਤੇ ਹਸਪਤਾਲਾਂ ਦੇ ਗੇੜ੍ਹਿਆਂ ਵਿਚ ਪੈ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਸਭ ਮਾਇਆ ਦਾ ਬੁਣਿਆ ਤਾਣਾ-ਪੇਟਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਉਪਰਾਮ ਹੋਣ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਗ੍ਰਿਹਸਤ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਮਾਇਆ ਦੇ ਮੋਹ ਵੱਲੋਂ ਨਿਰਲੇਪ ਹੋਣ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ। ਫੁਰਮਾਨ ਹੈ:

ਮਨ ਰੇ ਗ੍ਰਿਹ ਹੀ ਮਾਹਿ ਉਦਾਸੁ॥(ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 926)