ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ:

ਕਿਵ ਸਚਿਆਰਾ ਹੋਈਐ ਕਿਵ ਕੂੜੈ ਤੂਟੈ ਪਾਲਿ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1)

ਉਕਤ ਪੰਕਤੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚੋਂ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਇਕ ਨਿਵੇਕਲੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਲਿਖੀ ਗਈ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੀ ਹੈ ਕਿ, ਸਚਿਆਰਾ ਕਿਵੇਂ ਹੋਇਆ ਜਾਵੇ? ਸੱਚ ਦਾ ਸਾਥ ਕਿਵੇਂ ਲੱਭਿਆ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਤੋਂ ਅਗਲੀ ਪੰਕਤੀ ਹੈ:

ਹੁਕਮਿ ਰਜਾਈ ਚਲਣਾ ਨਾਨਕ ਲਿਖਿਆ ਨਾਲਿ॥

ਗੱਲ ਦਾ ਭਾਵ ਹੈ ਕਿ ਸਚਿਆਰ ਹੋਣ ਲਈ ਕੂੜ ਦਾ ਪੱਲਾ ਛੱਡਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਅਸੀਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਜਾਂ ਕਹੀਏ ਬਹੁਤੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰਿਆ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਉਹ ਚਾਹੇ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ ਜਾਂ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਫ਼ੈਲੇ ਅੰਧ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਜਿਹੇ ਕਾਰਜਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸਾਢੇ ਪੰਜ ਸਦੀਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਠੁਕਰਾਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ।

ਅਸਲ ਵਿਚ ‘ਹੁਕਮਿ ਰਜਾਈ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ- ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਰਜ਼ਾ ਵਿਚ ਰਹਿਣਾ ਹੈ। ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਆਪਣੇ ਨਿਯਮ ਹਨ ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਕੁਦਰਤ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਿਯਮਾਂ/ਹੁਕਮਾਂ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਲਈ ਵਚਨਬਧ ਹਾਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੁਕਮਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਮੰਨ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਨੇਮਾਂ ’ਤੇ ਨਾ ਚੱਲ ਕੇ ਅਸੀਂ ਜੋ ਹਸ਼ਰ ਭੋਗ ਰਹੇ ਹਾਂ ਉਸ ਤੋਂ ਸਭ ਜਾਣੂ ਹਨ।

ਵਰਤਮਾਨ ਸਮੇਂ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਾਨਸਿਕ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਕੁਦਰਤ ਨੂੰ ਅੱਖੋ-ਪਰੋਖੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਅਸੀਂ ਇਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਉਦਾਹਰਨ ਨਾਲ ਗੱਲ ਸਮਝਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਾਂ- ਸਵੇਰੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਲੋਅ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਪੰਛੀ ਜੀਵਨ ਹਾਸਲ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਚਹਿਚਹਾਟ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇੱਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਦਰੱਖਤ ਵੀ ਆਪਣੇ ਫੁੱਲਾਂ-ਪੱਤਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਸੂਰਜ ਦੇ ਨਾਲ ਅੰਗੜਾਈ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਕੁੱਕੜ ਦੀ ਬਾਂਗ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਲੈ ਕੇ ਉੱਠਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਸੀ ਪਰ ਉਹ ਬਾਂਗ ਕਿਸੇ ਭਲੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ ਜਾਂ ਅਜੇ ਵੀ ਕੁਝ-ਕੁ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਸੁਣਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੋਵੇਗੀ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਅਕਸਰ ਕਈ ਲੋਕ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਵੇਲੇ ਸਵੇਰੇ
ਬਿਸਤਰੇ ਵਿਚ ਹੀ ਵੜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਗੱਲ ਇੱਥੇ ਹੀ ਨਹੀਂ ਰਹੀ ਬਲਕਿ ਗੱਲ ਬਹੁਤ ਅੱਗੇ ਤਕ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਰਾਤ ਦਾ ਇਹ ਸਮਾਂ ਕੁਦਰਤ ਵੱਲੋਂ ਅਰਾਮ ਕਰਨ ਲਈ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਵੇਲੇ ਕਈ ਲੋਕ ਕਲੱਬਾਂ-ਹੋਟਲਾਂ ਆਦਿ ਵਿਚ ਨੱਚ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਤਾਂ ਫਿਰ ਅਸੀਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ ਕਿਵੇਂ ਜਾਗਾਂਗੇ? ਕਹਿਣ ਦਾ ਮਤਲਬ ਕਿ ਅਸੀਂ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਚੱਕਰ ਨੂੰ ਉਲਟ-ਪੁਲਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਕਲੱਬਾਂ ਵਿਚ ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਦੱਸਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਮੌਜੂਦਾ ਵਪਾਰੂ ਸੋਚ ਨੇ ਸਾਡੇ ਵਿਚ ਕਾਲ ਸੈਂਟਰ ਆ ਵਾੜੇ ਹਨ ਜੋ ਕਿ ਇੱਥੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਰਾਤਾਂ ਸਮੇਂ ਵੀ ਜਗਾਉਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਗਾਹੇ-ਬਗਾਹੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਵੀ ਜਾਗਦੇ ਹਾਂ।

ਇੱਥੇ ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਨਾਲ ਆਖਰ ਵਾਪਰ ਕੀ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਮਕਸਦ ਤਾਂ ਇੱਥੇ ਮਨੁੱਖੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਸਿਹਤਮੰਦ ਕਰਨ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਇਸ ਨਵੀਂ ਜੀਵਨ-ਜਾਚ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਦਵਾਇਆਂ, ਗੋਲੀਆਂ, ਕੈਪਸੂਲਾਂ ਦਾ ਅੰਬਾਰ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਬਿਮਾਰੀ ਦੀਆਂ ਪਰਚੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਧ ਰਹੀ ਹੈ। ਜੇ ਸੰਖੇਪ ਵਿਚ ਕਹੀਏ ਤਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਅਤੇ ਘਾਤਕ ਬਿਮਾਰੀ ਦਿਲ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ, ਬਲੱਡ ਪ੍ਰੈਸ਼ਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦਿਨ-ਪ੍ਰਤੀ-ਦਿਨ ਵਧ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਜੀਵਨ-ਸ਼ੈਲੀ ਦਾ ਅਸਰ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਪਾਚਨ-ਤੰਤਰ 'ਤੇ ਵੀ ਪੈ ਰਿਹਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਗੈਸ, ਕਬਜ਼ ਵਰਗੀਆਂ ਅਨੇਕਾਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਮਨੁੱਖੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਅਗਾਂਹ ਹੋਰ ਬੀਮਾਰੀਆਂ ਵਧਦੀਆਂ ਹਨ।

ਮਨੁੱਖ ਕੋਲ ਆਪਣੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਜਾਚ ਹੈ। ਬਹੁਤੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨੇੜ੍ਹੇ ਰਹਿੰਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਵਿਵਹਾਰ ਤੋਂ ਸਿੱਖਿਆ ਹੈ। ਕੀ ਉਸ ਨੂੰ ਬਿਮਾਰੀ ਦੀਆਂ ਪਰਚੀਆਂ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀਆਂ ਜਾਂ ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਅਵੇਸਲਾ ਹੈ। ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਇਹ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨੀ ਜੋ ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਖਿਝਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਗੁੱਸਾ ਚੜ੍ਹਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਕੀ ਉਹ ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਜਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਕਾਰਨ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਆ ਰਿਹਾ?

ਮਨੁੱਖ ਇੰਨਾ ਕੁ ਸਿਆਣਾ ਤਾਂ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਹਰ ਬਿਮਾਰੀ ਦੀ ਤਹਿ ਤਕ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬਿਮਾਰੀ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣਾ ਵੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਕਿੱਥੇ ਕਮੀ ਹੈ? ਸਹੀ ਕਹੀਏ ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ 'ਤੇ ਪਰਦਾ ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉੱਥੋਂ ਤਕ ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਠੰਡੇ ਦਿਮਾਗ ਨਾਲ ਬੈਠ ਕੇ ਸੋਚਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਇਹ ਸਭ ਦਾ ਸਮਾਂ ਨਾ ਹੋਣਾ, ਜਾਂ ਕਾਹਲ ਵੀ ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ ਦੀ ਹੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਕੋਲ ਸਮਾਂ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਹੈ? ਇਹ ਸੋਚਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਵਿਗਾੜ ਲਿਆ ਹੈ। ਜੇ ਸਾਰੀ ਗੱਲ ਇੱਕ ਨੁਕਤੇ ’ਤੇ ਲੈ ਕੇ ਆਉਣੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਕੁਦਰਤ ਦਾ ਹੀ ਹਿੱਸਾ ਹਾਂ। ਜੇ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਹੁਕਮਾਂ ਹੇਠ ਨਹੀਂ ਵੀ ਰਹਿਣਾ ਤਾਂ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਕੁਦਰਤ ਦਾ ਹਾਣੀ ਤਾਂ ਜ਼ਰੂਰ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਕੁਦਰਤ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਹਰੇਕ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਚਾਹੇ ਸਾਰੀ ਬਨਸਪਤੀ (ਦਰੱਖਤ, ਫੁੱਲ ਪੱਤੇ) ਹਨ, ਚਾਹੇ ਜੀਵ-ਜੰਤੂ ਆਦਿ ਸਭ ਨੂੰ ਤੰਦਰੁਸਤ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਅਸੀਂ ਕੁਦਰਤ ' ਦੇ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਹਵਾ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਜੀਵਨ ਰੱਖਿਅਕ ਹਨ, ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਜੀਵਨ ਸਿਰਜਕ ਹਨ, ਪਰ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਇੰਨੀ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਮੁੱਖ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਹੀ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਆ ਰਹੀ। ਹਵਾ ਤੇ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਜ਼ਹਿਰ ਘੁਲ ਰਿਹਾ। ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਇਹ ਕੰਮ ਅਨਜਾਣੇ ਵਿਚ ਹੋ ਰਿਹਾ। ਇਹ ਸਿਰਫ ਲਾਲਸਾ ਹੈ। ਲਾਲਸਾ ਵੀ ਜੇ ਕਹੀਏ ਤਾਂ ਮਰਨ ਦੀ ਲਾਲਸਾ। ਕਿਉਂਕਿ ਜ਼ਹਿਰ ਨੇ ਆਖਿਰ ਆਪਣਾ ਅਸਰ ਤਾਂ ਦਿਖਾਣਾ ਹੈ, ਉਹ ਚਾਹੇ ਸਾਹ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਹੋਵੇ, ਚਾਹੇ ਕੈਂਸਰ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਤਾਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿਚ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਵਨ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਤੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਦਿੱਤੀ। ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਚਿਆਰਾ ਕਿਵੇਂ ਹੋਇਆ ਜਾਵੇ? ਇਹ ਰਾਹ ਕੋਈ ਔਖਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਅਸੰਭਵ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਰਾਹ ਇੱਕੋ ਹੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਜੋ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਸਾਢੇ ਪੰਜ ਸਦੀਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਦਿਖਾਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਹੈ- ਕੁਦਰਤ ਦਾ ਰਾਹ।