ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਉਪਰੋਕਤ ਸਿਰਲੇਖ ਵਾਲੀ ਪੰਕਤੀ ਸਦੀਵੀ ਗਿਆਨ ਦੀ ਕਥਨੀ ਵਜੋਂ ਕਈ ਅਰਥ ਦੱਸਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਪਿੱਛੇ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ ਛੁਪਿਆ ਹੈ। ਵੈਸੇ ਤਾਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਵਾਕ ਹੀ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਮਨੋਕਥਨੀ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਭੈ ਉਹ ਹਥਿਆਰ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਵਰਤ ਕੇ ਰਾਜੇ-ਮਹਾਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸੱਤਾ ਬਣਾਈ ਰੱਖੀ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਨਾਂ ਗਿਣੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਮਸੋਲਨੀ ਅਤੇ ਹਿਟਲਰ ਦੋ ਅਜਿਹੇ ਨਾਂ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭੈ ਦਾ ਹਥਿਆਰ ਵਰਤ ਕੇ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ’ਤੇ ਬੇਇੰਤਹਾ ਤਸ਼ੱਦਦ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਇੱਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਕਈ ਕੌਮਾਂ ਦੀਆਂ ਨਸਲਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਹੋਈ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਮੁਗ਼ਲ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਜੁਲਮਾਂ ਕਰਕੇ ਲੋਕ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਸਨ। ਜੁਲਮਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਸੀ, ਧਰਮ ਤਬਦੀਲੀ। ਇਹਦੇ ਵਿਚ ਕੁਝ ਮੁਗ਼ਲ ਰਾਜੇ ਉਦਾਰ ਨੀਤੀ ਵਾਲੇ ਵੀ ਸਨ, ਪਰ ਕਈ ਨਾਮ ਜੁਲਮ ਕਰਨ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਅੱਜ ਤਕ ਚਰਚਿਤ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿਚ ਪਿਆਰ, ਸਹਿਯੋਗ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰਾ ਮੁੱਖ ਰਹੇ ਹਨ। ਵੈਸੇ ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਮਾਨਵਤਾ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਉਦਾਰਹਨ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ ਅਤੇ ਭਗਤ ਸ਼ੇਖ ਫਰੀਦ ਜੀ ਦੇ ਬੋਲ ਵੀ।ਮਾਨਸ ਕੀ ਜਾਤ ਸਬੈ ਏਕੈ ਪਹਿਚਾਨਬੋ ਦੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਲਿਜਾਣ ਵਾਲੀ ਬਾਣੀ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਸੂਚਕ ਹੈ ਕਿ ਸਾਰੇ ਮਨੁੱਖ ਬਰਾਬਰ ਹਨ। ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ: ਜਹ ਅਨਭਉ ਤਹ ਭੈ ਨਹੀ ਜਹ ਭਉ ਤਹ ਹਰਿ ਨਾਹਿ॥
ਕਹਿਓ ਕਬੀਰ ਬਿਚਾਰਿ ਕੈ ਸੰਤ ਸੁਨਹੁ ਮਨ ਮਾਹਿ॥ ਡਰ ਇਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਜਜ਼ਬਾਤ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ ’ਤੇ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਅਸਰ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਨੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਡਰ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿਅਕਤੀ ਥਰ-ਥਰ ਕੰਬਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਸੱਪ ਦੀ ਉਦਾਹਰਨ ਲੈ ਸਕਦੇ ਹਾਂ, ਜੋ ਕਿ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਡਰ ਨਾਲ ਕੰਬਣ ਲਗਾ ਦੇਂਦਾ ਹੈ। ਡਰ ਵੇਲੇ ਮਨੁੱਖ ਵਿਚ ਡਰ ਦਾ ਹਾਰਮੋਨ ‘ਕੋਟੀ ਸੋਲ’ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਵਿਅਕਤੀ ਨਕਾਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਸੋਝੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ ਜਿਵੇਂ ਅਕਲ ’ਤੇ ਪਰਦਾ ਪੈ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਫੁਰਮਾਨ ਹੈ: ਭੈ ਪਇਐ ਤਨੁ ਖੀਣੁ ਹੋਇ ਲੋਭੁ ਰਤੁ ਵਿਚਹੁ ਜਾਇ॥ ਜਿਉ ਬੈਸੰਤਰਿ ਧਾਤੁ ਸੁਧੁ ਹੋਇ ਤਿਉ ਹਰਿ ਕਾ ਭਉ ਦੁਰਮਤਿ ਮੈਲੁ ਗਵਾਇ॥ ਡਰ ਸਹੀ ਮਆਨਿਆਂ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਹਸਤੀ ਉੱਪਰ ਹਮਲਾ ਹੈ। ਸਰੀਰ ਤਾਂ ਸਰੀਰ; ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਮਨ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਲੀਹ ਤੋਂ ਥੱਲੇ ਉਤਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਭਾਵ ਨੂੰ ਬੜੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਡਰਾਉਂਦਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਦਾ ਡਰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ ਤੇ ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਘਬਰਾਉਂਦਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਉਸ ਨੂੰ ਆਤਮਿਕ ਸੂਝ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਡਰ-ਰਹਿਤ ਜੀਵਨ ਜੀਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਚੰਗੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵੱਲ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਵਧੀਆ ਜੀਵਨ ਜਿਊਂਦਾ ਹੈ:ਭੈ ਕਾਹੂ ਕਉ ਦੇਤ ਨਹਿ ਨਹਿ ਭੈ ਮਾਨਤ ਆਨ॥ ਕਹੁ ਨਾਨਕ ਸੁਨਿ ਰੇ ਮਨਾ ਗਿਆਨੀ ਤਾਹਿ ਬਖਨਿ॥ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਬੋਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਜੀਵਨ-ਜਾਚ ਵਿੱਚੋਂ, ਸਾਫ-ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਕ ਸਾਫ ਅਤੇ ਸਵਛ ਜੀਵਨ ਜੀਵਿਆ। ਸੱਚ ਦੇ ਰਾਹ 'ਤੇ ਚਲਦੇ ਉਹ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਘਬਰਾਏ, ਚਾਹੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਦੀ ਬਾਜੀ ਲਾਉਣੀ ਪਈ। ਅੱਜ ਜਦੋਂ ਵੀ ਅਸੀਂ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਸੱਤਾ ਕੋਲ ਇੱਕੋ-ਇਕ ਹਥਿਆਰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਡਰ ਹੀ ਹੈ ਜੋ ਉਹ ਆਪਣੀ ਸੱਤਾ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਲਈ ਵਰਤ ਰਹੇ ਹਨ। ਵੈਸੇ ਤਾਂ ਰਾਜੇ-ਮਹਾਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਰੱਜ ਕੇ ਵਰਤਿਆ ਹੈ। ਮਸੋਲਨੀ ਤੋਂ ਹਿਟਲਰ ਤਕ ਕਿੰਨੇ ਹੀ ਨਾਂ ਗਿਣੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਈ ਕੌਮਾਂ ਤਕ ਨੂੰ ਬਰਬਾਦ ਕਰਨ ਬਾਰੇ ਸੋਚਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਟੀਚੇ ਪੂਰੇ ਵੀ ਕੀਤੇ। “ਸਾਮ, ਦਾਮ, ਦੰਡ, ਭੇਦ" ਉਹ ਸਾਰੇ ਤਰੀਕੇ ਵਰਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਨਾਲ ਕੋਈ ਵੀ ਡਰਾਇਆ-ਧਮਕਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਤਰੀਕੇ ਮਾਰ-ਕੁੱਟ, ਤਸੀਹੇ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਕਿਸੇ ਗੁੱਝੇ ਰਹੱਸ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰ ਕੇ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਧਮਕਾਅ-ਦਬਾ ਕੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਥੱਲੇ ਲਾਉਣਾ ਆਦਿ ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਤਰੀਕਾ ਉੱਭਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੀਆਂ ਸੂਖਮ ਮਨੁੱਖੀ ਕਲਾਵਾਂ ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ ਰਹਿ ਜਾਵੇ ਤੇ ਉਹ ਜਿਸ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਹੈ ਉਸ ਲਈ ਕੁਝ ਵੀ ਨਾ ਕਰ ਸਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਯੋਗ ਛੱਡਿਆ ਹੀ ਨਾ ਜਾਵੇ। ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਮਿਲਜੁਲ ਕੇ ਰਹਿਣਾ ਇਕ ਅਜਿਹੀ ਮਨੁੱਖੀ ਫਿਤਰਤ ਹੈ ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਆਈ ਹੈ। ਡਰ; ਪਿਆਰ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਦੁਸ਼ਮਣ ਹੈ। ਭੈ ਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਨੂੰ ਸਮਝੀਏ ਤਾਂ ਸਾਰੀ ਕਾਇਨਾਤ ਸਹਿਜੇ ਆਪਣੀ ਚਾਲੇ ਆਪਣੇ ਕਾਰਜ ਨਿਭਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਕਦੇ-ਕਦੇ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਕੁਦਰਤੀ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਢਾਅ ਲਾਉਣ ਲਈ ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਪੁੱਠੇ ਪਾਸੇ ਚੱਲ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਵਿਚ ‘ਨਾ ਡਰਾਉਣਾ’ ਤੇ ‘ਨਾ ਡਰਨਾ' ਅਸਲ ਵਿਚ ਕੁਦਰਤ ਦਾ ਹੀ ਸੁਨੇਹਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਦੇ ਚਲਦਿਆਂ ਇਕ ਵਧੀਆ ਸੂਝਵਾਨ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸਮਾਜ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕੁਦਰਤ ਦੀਆਂ ਬਣਾਈਆਂ ਰਸਮਾਂ/ ਨੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਚੱਲਣਾ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਦੀ ਰਜ਼ਾ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਦੇ ਤੁਲ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਕ ਸਚਿਆਰ ਜੀਵਨ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। | 
