ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਉਪਰੋਕਤ ਸਿਰਲੇਖ ਵਾਲੀ ਪੰਕਤੀ ਇਹ ਸੁਨੇਹਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸ ਵੀ ਰਾਹ ’ਤੇ ਮਨੁੱਖ ਚੱਲਿਆ ਹੈ, ਉਸ ’ਤੇ ਚਲਦੇ ਹੋਏ ਹਰ ਹਾਲਤ ਆਪਣਾ ਕਾਰਜ ਨਿਭਾਉਣਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਵੇਖਣਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਸ ਮਾਰਗ ’ਤੇ ਪੈਰ ਧਰਿਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪਿਤਾ ਮਹਿਤਾ ਕਾਲੂ ਜੀ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਤੇ ਇਸ ਰਾਹ 'ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਪੈ ਗਏ? ਪਿਤਾ ਤਾਂ ਬੇਟੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਰਵਾਰਿਕ ਕਿੱਤੇ ਮੁਤਾਬਿਕ ਵਪਾਰੀ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸੀ, ਤਾਂ ਹੀ ਤਾਂ ‘ਸੌਦਾ’ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਭੇਜਿਆ ਸੀ। ਪਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਇਹ ਰਾਸ ਨਾ ਆਇਆ। ਵੈਸੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸੁਭਾਅ ਦਾ ਪਤਾ ਚੱਲ ਗਿਆ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਵਿਖੇ ਆਪਣੀ ਭੈਣ ਬੇਬੇ ਨਾਨਕੀ ਜੀ ਕੋਲ ਰਹਿੰਦੇ ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਸ਼ਾਹੂਕਾਰ ਕੋਲ ਕੰਮ ਕਰਦਿਆਂ “ਤੇਰ੍ਹਾਂਤੇਰ੍ਹਾਂ" ਤੋਲਿਆ ਸੀ। ਫਿਰ ਉਹ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਮਕਸਦ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਉਸ ਰਾਹ ’ਤੇ ਪਾਉਣਾ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਧਰਮਾਂ ਵਿਚ ਈਰਖਾ, ਵੈਰ-ਭਾਵਨਾ ਦੀ ਕੋਈ ਹੋਂਦ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹ ਰਾਹ ਪ੍ਰੇਮ ਅਤੇ ਮਿਲਵਰਤਨ ਦਾ ਸੀ। ਜਦ ਗੁਰੂ ਜੀ ਘਰੋਂ ਤੁਰੇ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਪੈਦਲ ਤੈਅ ਕਰ ਲਈ। ਭਾਰਤ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਨਾਲ ਲੱਗਦੇ ਇਲਾਕੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ, ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ, ਇਰਾਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਮੀਲਾਂ ਦਾ ਪੈਂਡਾ ਪੈਦਲ ਤੁਰ ਕੇ ਤੈਅ ਕੀਤਾ। ਹੁਣ ਸਵਾਲ ਇਹ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ, ਇਹ ਪੈਂਡਾ ਉਹ ਕਿਉਂ ਤੈਅ ਕਰ ਰਹੇ ਸੀ? ਇਸ ਦਾ ਮਕਸਦ ਕੀ ਸੀ? ਅਸਲ ਵਿਚ ਉਹ ਪ੍ਰੇਮ ਦੇ ਅਨੁਯਾਈ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਉਸ ਵਕਤ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ ਉਹ ਪ੍ਰੇਮ ਵੰਡਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸੀ। ਆਪਸੀ ਪ੍ਰੇਮ ਤੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਆਪਣੇ ਇਸ ਖਾਸ ਉਦੇਸ਼ ਦੇ ਤਹਿਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਹ ਰਾਹ ਫੜਿਆ ਜਿੱਥੇ-ਜਿੱਥੇ ਗਿਆਨਵਾਨ ਲੋਕ ਬੈਠੇ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਵੀ ਗਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਨਾਲ ਸੰਵਾਦ ਰਚਾਇਆ। ਇਹ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਵੱਖਰੀ ਤੇ ਵਿਲੱਖਣ ਪਰੰਪਰਾ ਸੀ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਫੁਰਮਾਇਆ- ਜਬ ਲਗੁ ਦੁਨੀਆ ਰਹੀਐ ਨਾਨਕ ਕਿਛੁ ਸੁਣੀਐ ਕਿਛੁ ਕਹੀਐ॥ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸੰਵਾਦ ਦਾ ਮਕਸਦ ਸੀ ਕਿ ਸੁਣਿਆ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਜਾਵੇ। ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਵੀ ਸੁਣਨਾ ਪਹਿਲੇ ਨੰਬਰ 'ਤੇ ਹੈ ਤੇ ਬੋਲਣਾ ਬਾਅਦ ਵਿਚ। ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਵਟਾਂਦਰਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਮੁਲਕ ਪ੍ਰਤੀ ਚੇਤੰਨ ਹੋਣ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਮੁੱਖ ਹੈ। ਸੰਵਾਦ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿਚ ਇਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੱਖ ਹੈ- ਰੋਸੁ ਨ ਕੀਜੈ ਉਤਰੁ ਦੀਜੈ ਜੋ ਕਿ ਇਸ ਦਾ ਮਕਸਦ ਸੀ ਕਿ ਸਾਡੇ ਆਪਸੀ ਸੰਵਾਦ ਵਿਚ ਸਹਿਜ ਭਾਵ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ; ਨਾ ਕਿ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁੱਸੇ ਹੋਇਆ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਸੰਵਾਦ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਮਾਰਗ 'ਤੇ ਚਲਦਿਆਂ ਗੁੱਸੇ ਦੀ ਕੋਈ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਸਿਰਫ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਹੈ। ਵਿਚਾਰ ਵੀ ਉਹ ਜੋ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਜਾਚ ਸਿਖਾਉਣ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੇ ਰੰਗ-ਢੰਗ ਵਿਚ ਢਾਲਣ। ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਮਾਜ ਉਸ ਸਮੇਂ ਊਚ-ਨੀਚ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਭਾਵ ਉਸ ਵੇਲੇ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਉਸ ਵਿਚ ਸੰਵਾਦ ਰਚਾਉਣ ਲਈ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਜੋ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਦਰਜ ਹਨ: ਨੀਚਾ ਅੰਦਰਿ ਨੀਚ ਜਾਤਿ ਨੀਚੀ ਹੂ ਅਤਿ ਨੀਚੁ॥
ਨਾਨਕੁ ਤਿਨ ਕੈ ਸੰਗਿ ਸਾਥਿ ਵਡਿਆ ਸਿਉ ਕਿਆ ਰੀਸ॥ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਨੀਂਵਿਆਂ ਸੰਗ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰਨ ਦੇ ਚਾਹਵਾਨ ਰਹੇ ਹਨ। ਨੀਂਵਿਆਂ ਸੰਗ ਖੜ੍ਹਾ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰਾਹਪਿਆਰ, ਮੁਹੱਬਤ, ਆਪਸੀ ਬਰਾਬਰੀ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਖ਼ੁਦ ਫੁਰਮਾਇਆ ਹੈ- ਜਿਥੈ ਨੀਚ ਸਮਾਲੀਅਨਿ ਤਿਥੈ ਨਦਰਿ ਤੇਰੀ ਬਖਸੀਸ॥ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਰਾਹ ਫੜਿਆ ਹੀ ਸੀ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਇਹੀ ਇਕ ਪ੍ਰੇਮ ਦਾ ਭਾਵ ਹੀ ਸੀ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸੁਨੇਹੇ ਵਿਚ ਪਿਆਰ ਦੇ ਰਾਹ ’ਤੇ ਚੱਲਣ ਦਾ ਹੀ ਸੁਨੇਹਾ ਦਿੱਤਾ। ਪ੍ਰੇਮ ਦੇ ਰਾਹ ’ਤੇ ਚੱਲਣ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਇੱਕੋ ਇਕ ਸੁਨੇਹਾ ਸੀ ਕਿ ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਪ੍ਰੇਮ ਦੇ ਮਾਰਗ ’ਤੇ ਚੱਲਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ ਤਾਂ ਸਭ ਦੁਨਿਆਵੀ ਹੱਥ-ਕੰਡਿਆਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਆਪਣਾ ਸਿਰ ਤਲੀ ’ਤੇ ਰੱਖ ਕੇ ਇਸ ਰਾਹ ’ਤੇ ਆਉਣਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ- ਜਉ ਤਉ ਪ੍ਰੇਮ ਖੇਲਣ ਕਾ ਚਾਉ॥ ਸਿਰੁ ਧਰਿ ਤਲੀ ਗਲੀ ਮੇਰੀ ਆਉ॥
ਇਤੁ ਮਾਰਗਿ ਪੈਰੁ ਧਰੀਜੈ॥ ਸਿਰੁ ਦੀਜੈ ਕਾਣਿ ਨ ਕੀਜੈ॥ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਸਾਰਿਆਂ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੇ ਖ਼ੁਦ ਸਾਰੀਆਂ ਸਮਾਜਿਕ/ ਧਾਰਮਿਕ ਔਕੜਾਂ ਪਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਮ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇਹ ਰਾਹ ਤੈਅ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਹੀ ਉਹ ਕਿਤੇ ‘ਪੀਰ’, ਕਿਤੇ ‘ਗੁਰੂ’, ਕਿਤੇ ‘ਬਾਬਾ’ ਬਣ ਕੇ ਅੱਜ ਤਕ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਕੇ ਇਸ ਪਿਆਰ-ਮੁਹੱਬਤ ਦੇ ਸੰਦੇਸ਼ ਨੇ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਕੋਨੇ-ਕੋਨੇ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਅੱਜ ‘ਜਗਤਗੁਰੂ’ ਦੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਵੀ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿਚ ਸਮਾਏ ਹੋਏ ਹਨ। ਸਿਰਫ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਹੀ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਸਮੁੱਚੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਜੋ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰੀ ਹੈ, ਵਿਚ ਉਹ ਸਾਰੇ ਸੰਦੇਸ਼ ਸਮੋਏ ਹੋਏ ਹਨ ਜੋ ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ, ਭਗਤ ਸ਼ੇਖ ਫਰੀਦ ਜੀ ਨੇ ਵੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਦਰਜ ਹੈ; ਸਰਬ-ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। | 
