ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਹਉਮੈਂ ਨੂੰ ਇਕ ਵੱਡਾ ਅਤੇ ਡੂੰਘਾ ਰੋਗ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਸਾਡੇ ਭਾਰਤੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿਚ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕਾਂ ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਅੰਦਰ ਪੰਜ ਵਿਕਾਰ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ-ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ, ਲੋਭ, ਮੋਹ ਅਤੇ ਹੰਕਾਰ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਂ ਵਿਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੰਕਾਰ (ਹਉਮੈਂ) ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਆਧੁਨਿਕ ਯੁੱਗ ਵਿਚ, ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਤਰੱਕੀ ਨਾਲ ਜਦੋਂ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਗਿਆਨ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਤਾਂ ਇਸ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖੀ ਸਿਹਤ ਬਾਰੇ ਵੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਗੱਲ ਹੋਈ ਹੈ। ਦੂਸਰੀ ਵਿਸ਼ਵ ਜੰਗ ਦੇ ਤਬਾਹਕੁੰਨ ਨਤੀਜਿਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦਾ ਗਠਨ ਹੋਇਆ ਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਤਬਾਹੀ ਦੇ ਮੱਦੇ-ਨਜ਼ਰ, ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।

ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਕਾਸ ਤਹਿਤ ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਸਿਹਤ ਸੰਸਥਾ ਦਾ ਜਿੰਮਾ ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸੰਸਥਾ ਨੂੰ ਉਸਾਰ ਕੇ, ਉਸ ਦੇ ਜਿੰਮੇ ਆਇਆ। ਸਿਹਤ ਨੂੰ ਵਿਗਿਆਨਕ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਸਮਝਦੇ ਹੋਏ, ਸੰਸਥਾ ਨੇ ਸਿਹਤ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਕਿ ਸਿਹਤ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਜਾਂ ਵਿਕਾਰ ਦਾ ਹੋਣਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਸਰੀਰਕ, ਮਾਨਸਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਰੋਆ ਹੋਣਾ ਹੈ।

ਜੇ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀ ਰੋਜ਼ਮੱਰਾ ਦੀ ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਝਾਕ ਕੇ ਦੇਖੀਏ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਸਰੀਰਕ ਸਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਵੀ ਬਿਮਾਰੀ ਸਮਝਦੇ ਹਾਂ। ਹੁਣ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਮਾਨਸਿਕ ਉਲਝਣਾਂ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਤਕਲੀਫ਼ ਪ੍ਰਤੀ ਸੁਚੇਤ ਹੋਏ ਹਾਂ। ਜੇਕਰ ਸਮਾਜਿਕ ਸਿਹਤ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਨੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਬਾਰੇ ਅਸੀਂ ਹਾਲੇ ਸੋਚਣਾ ਵੀ ਸ਼ੁਰੂ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ।

ਸਿਹਤ ਦੇ ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਪੱਖ ਕੋਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵੰਡੇ ਹੋਏ ਖਾਨੇ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਸਗੋਂ ਇੱਕਦੂਜੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਵੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਸੀਂ ਸਰੀਰਕ ਸਿਹਤ ਤੋਂ ਸਾਰੇ ਹੀ ਜਾਣੂ ਹਾਂ। ਮਨ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਜਿਵੇਂ-ਉਦਾਸੀ ਅਤੇ ਬੇਚੈਨੀ ਬਾਰੇ ਅਸੀਂ ਸੁਚੇਤ ਹੋਣ ਲੱਗੇ ਹਾਂ। ਤੀਜਾ ਪੱਖ ਹੈ ਸਮਾਜਿਕ ਜੋ ਕਿ ਸਾਡੇ ਆਪਸੀ ਸਮਾਜਿਕ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਦੇਖ ਰਹੇ ਹਾਂ ਕਿ ਦਿਨ-ਬ-ਦਿਨ ਇਹ ਪੱਖ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚੋਂ ਮਨਫ਼ੀ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜਾਂ ਬਹੁਤ ਨੀਵੇ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਹੈ। “ਹਉਮੈ ਦੀਰਘ ਰੋਗੁ', ਨੂੰ ਜੇ ਸਮਝਣਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਦੋਹਾਂ ਪੱਖਾਂ ਦੇ ਆਪਸੀ ਮੇਲ ਵਿੱਚੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹਉਮੈਂ ਨੂੰ ਸਧਾਰਨ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਸਮਝੀਏ ਤਾਂ ਇਸ ਦੇ ਅਰਥ- ‘ਹੂ ਮੈ’। ਮਤਲਬ ਮੈਂ ਹੀ ਮੈਂ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ। ਅਸੀਂ ਇਸ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਵਾਪਰਦਾ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਸਾਡੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਵਿਚ ਤਰੇੜ ਪੈਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਤੇ ਆਪਸ ਵਿਚ ਇੱਕ-ਦੂਸਰੇ ਵਿਚ ਦੂਰੀਆਂ ਵਧ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਇਕੱਲੇਪਨ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਬੇਚੈਨੀ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਘਬਰਾਹਟ ਅਤੇ ਅੰਤ ਉਦਾਸੀ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਉਦਾਸੀ ਦੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਵਾਪਰਦਾ ਅਤੇ ਵੱਧਦਾ ਦੇਖ ਰਹੇ ਹਾਂ ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਅਸੀਂ ਸਮਝਿਆ ਹੈ ਕਿ ਜੜ੍ਹ ਵਿਚ ਵੱਡਾ ਹੱਥ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅਹੰਕਾਰ (ਹਉਮੈਂ) ਦਾ ਹੱਥ ਹੈ।

ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਦੂਜਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ- “ਦਾਰੂ ਭੀ ਇਸੁ ਮਾਹਿ” ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਮਾਨਸਿਕ ਵਿਕਾਰ ਦਾ ਇਲਾਜ ਵੀ ਇਸਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਮਤਲਬ ਸਾਡੇ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਹੀ। ਇਹ ਮੈਂ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਚਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਮੈਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਹਾਣ ਦਾ, ਉਸ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਬਣਾਉਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ‘ਮੈਂ’ ਸਵੈਮਾਣ ਦੇ ਵਜੋਂ ਵੀ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕਾਬਲੀਅਤ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਮਾਣ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਮਾਣ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਦੀ ਪਛਾਣ ਮਿਲੇ। ਇਹ ਆਕੜਬਾਜ਼ ਹੋਣ ਜਾਂ ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਹੱਠ ਕਰਨ ਦੀ ਵੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੈ।

ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਇਕ ਹੋਰ ਵਾਕ ਹੈ-“ਮਿਠਤੁ ਨੀਵੀ ਨਾਨਕਾ'' ਤਾਂ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਸਮਾਜਿਕ ਰੁਤਬੇ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਬੋਲ-ਚਾਲ ਵਿਚ ਮਿੱਠਾ ਬੋਲੇ ਤੇ ਨੀਵੇਂ ਸੁਰ ਵਿਚ ਗੱਲ ਕਰੇ। ਜਦੋਂ ਬੇਚੈਨੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨੀ ਦੀ ਗੱਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਇਸ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਦਿਲ ਦੀਆਂ ਅਲਾਮਤਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਬਲੱਡ ਪ੍ਰੈਸ਼ਰ (ਲਹੂ ਦਾ ਦਬਾਅ) ਵਰਗੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਦਿਲ ਦੇ ਦੌਰੇ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਸੁਣਨ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਬੇਚੈਨੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨੀ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾਉਣ ਲਈ ਹਉਮੈਂ ਬਾਰੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਹੀ ਸ਼ਬਦ ਹਨ: ਹਉਮੈ ਬੂਝੈ ਤਾ ਦਰੁ ਸੂਝੈ॥ ਗਿਆਨ ਵਿਹੂਣਾ ਕਥਿ ਕਥਿ ਲੂਝੈ॥ ਹਉਮੈਂ ਜਾਂ ਹੰਕਾਰ ਨੂੰ ਦੀਰਘ ਰੋਗ ਇਸੇ ਲਈ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਹਉਮੈਂ ਵਿਚ ਆਦਮੀ ਸਿਹਤ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨੋਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਪੀੜਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹਉਮੈਂ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਵਿਚ ਪਾੜਾ ਤਾਂ ਪਾਉਂਦੀ ਹੀ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਸਰੀਰਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਵੀ ਨਕਾਰਾ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਮਨ ਵੀ ਉਦਾਸ-ਉਦਾਸ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ |

ਹਉਮੈਂ ਦਾ ਇਕ ਇਲਾਜ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਹਉਮੈਂ ਦਾ ਹਨ੍ਹੇਰਾ ਦੂਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਹੰਕਾਰ ਵਿਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਸੁੱਝਦਾ। ਉਹਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੋ ਰਹੇ ਨੁਕਸਾਨ ਦਾ ਵੀ ਇਲਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਸਾਡਾ ਸਮਾਜ ਆਪਸ ਵਿਚ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ-ਦੂਸਰੇ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰ ਕੇ, ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਸਹਾਰਾ ਦੇ ਕੇ ਹੀ ਅੱਗੇ ਵੱਧ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸਮਾਜ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਇਸੇ ਰਵੱਈਏ ਨੇ ਉਸਾਰਿਆ ਤੇ ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਤਬਾਹੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ’ਤੇ ਖੜੇ ਇਹ ਸਭ ਦੇਖ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਸਮੁੱਚੇ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ’ਤੇ ਚੱਲਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਸਿਹਤਮੰਦ ਅਤੇ ਨਰੋਏ ਸਮਾਜ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ।