ਉਪਰੋਕਤ ਸਿਰਲੇਖ ਵਾਲੇ ਸ਼ਬਦ ਦੀਆਂ ਪੰਕਤੀਆਂ ਵਿਚ ਆਤਮ ਜੀਵਨ ਦਾ ਚਾਨਣ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣਾ, ਗਿਆਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੋਣਾ ਹੈ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਅਗਿਆਨ ਦਾ ਹਨ੍ਹੇਰਾ ਛਾਅ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖਿਆ (ਵਿੱਦਿਆ) ਦਾ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਮੁੱਢਲਾ ਥਾਂ ਹੈ। ਵੈਸੇ ਤਾਂ ਇਹ ਹਰ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਹੀ ਲੋੜੀਂਦਾ ਹੈ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਅੰਧ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਭਰਮ ਅਤੇ ਡਰ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਘੇਰ ਛਡਦੇ ਹਨ।

ਜੇਕਰ ਸਿਹਤ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਇਹ ਅਹਿਮ ਪੱਖ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਹੁੰਦਿਆਂ ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਬਿਮਾਰੀ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਢੰਗ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਵੈਸੇ ਤਾਂ ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਬਿਮਾਰੀ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਹੀ ਅਨੇਕਾਂ ਹਦਾਇਤਾਂ ਅਤੇ ਸਾਵਧਾਨੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ, “ਇਹ ਕਰੋ, ਇਹ ਨਾ ਕਰੋ। ਇਹ ਖਾਓ, ਇਹ ਨਾ ਖਾਓ।” ਪਰ ਬਿਮਾਰ ਪੈਣ ’ਤੇ ਇਹ ਹਦਾਇਤਾਂ ਹਰ ਛੋਟਾ ਵੱਡਾ ਸਿਆਣਾ ਬਣ ਕੇ ਦੇਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਠੀਕ ਐ ਉਦੋਂ ਲੋੜ ਵੀ ਵੱਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅੱਜ ਦੀ ਸਿਹਤ ਸਥਿਤੀ ਵੱਲ ਝਾਤੀ ਮਾਰੀਏ ਤਾਂ ਤਕਰੀਬਨ ਦੋ ਅਜਿਹੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਤਾ ਲੱਗਣ 'ਤੇ ਇਹ ਗੱਲ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਿਹਤਮੰਦ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਲਈ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਦਵਾਈ ਖਾਣੀ ਪਵੇਗੀ। ਉਹ ਹਾਲਾਤ ਹਰ ਛੋਟੇ ਵੱਡੇ ਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ। ਉਹ ਹਨ- ਸ਼ੂਗਰ ਰੋਗ ਅਤੇ ਦਿਲ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਤੇ ਡਿਪਰੈਸ਼ਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਉਲਝਣਾਂ ਇੰਨੀਆਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੀ ਅਵੇਸਲੇ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਅਤੇ ਅਹਿਮ ਹਦਾਇਤ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਡਾਕਟਰ ਵੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮੈਂਬਰ ਵੀ, ਉਹ ਹਨ ਖੁਰਾਕ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ।

ਦਵਾਈਆਂ ਅਤੇ ਸਿਹਤ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਕੁਝ ਅਜਿਹਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਸਾਡੇ ਲੋਕ ਬਿਲਕੁਲ ਹੀ ਗੰਭੀਰ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਕੋਈ ਗਿਆਨਵਾਨ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ, ਪਰ ਉਸ ਦੇ ਕਈ ਕਾਰਨ ਹਨ। ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਸਿਹਤ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਕੋਈ ਪੱਕੀ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਇਲਾਜ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹਨ ਜਿਵੇਂ- ਆਯੁਰਵੈਦਿਕ, ਹੋਮਿਉਪੈਥੀ ਆਦਿ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਬਾਰੇ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਦਾਅਵੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਕੋਈ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਹੈ।

ਨਤੀਜਾ ਇਹ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਇਹ ਇਕ ਭੰਬਲਭੂਸਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਕੋਈ ਆਪਣੀ ਸਮਝ ਮੁਤਾਬਿਕ ਹੀ ਬਿਮਾਰੀ ਦੇ ਇਲਾਜ ਨੂੰ ਪਹਿਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਗੱਲ ਕਿ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਸਥਿਤੀ ਵੀ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਚੰਗੀ ਤੋਂ ਚੰਗੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਤਕਨੀਕ ’ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਇਲਾਜ ਕਰਵਾ ਸਕੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਹੁਤੇ ਲੋਕ ਕੰਮ-ਚਲਾਊ ਹੀ ਇਲਾਜ ਕਰਵਾ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ।

ਦੂਜਾ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ਅਨਪੜ੍ਹਤਾ ਹੈ। ਦਵਾਈ ਦੱਸਣ ਵਾਲਾ ਡਾਕਟਰ ਵੀ ਆਪਣੀ ਭੂਮਿਕਾ ਸਹੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਵੀ ਦਵਾਈ ਕਦੋਂ ਖਾਣੀ ਹੈ, ਕਿੰਨੀ ਖਾਣੀ ਹੈ, ਕਿੰਨਾ ਚਿਰ ਖਾਣੀ ਹੈ? ਆਦਿ ਵਰਗੇ ਅਹਿਮ ਸਵਾਲ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਸਮਝਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਨਿੱਜੀ ਮਾਮੂਲੀ ਗਿਆਨ ਹੀ ਕੰਮ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਦੂਜਾ ਪੱਖ ਹੈ- ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦਵਾਈਆਂ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦਵਾਈਆਂ ਦੇ ਉੱਪਰ ਹੀ ਦਵਾਈ ਦੀ ਮਿਕਦਾਰ ਵੀ ਲਿਖੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਬਾਰੇ ਜਾਣ ਕੇ ਵੀ ਲੋਕੀਂ ਆਪਣੀ ਮਿਕਦਾਰ ਵੀ ਤੈਅ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਵੀ ਮੁੱਖ ਪਹਿਲੂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਅਨਪੜ੍ਹਤਾ ਹੀ ਹੈ ਤੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਇਸ ਨਾਲ ਬਿਮਾਰੀ ਠੀਕ ਹੋਈ ਤਾਂ ਲੱਗਦੀ ਹੈ ਪਰ ਅਸਲ ਵਿਚ ਉਹ ਛੁਪੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਕਹੀਏ ਦੱਬ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਫਿਰ ਨਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿਚ ਉਭਰਦੀ ਹੈ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦਵਾਈਆਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਇਕ ਭਰਮ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਦਵਾਈਆਂ ਗਰਮ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਲੋਕੀਂ ਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਘੱਟ ਤੋਂ ਘੱਟ ਦਵਾਈ ਖਾਣ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਦਰਜ ਹੈ:

ਗਿਆਨ ਰਤਨਿ ਸਭ ਸੋਝੀ ਹੋਇ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 364)

ਮਤਲਬ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਹੀ ਸਿਆਣਪ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਵਧੀਆ ਚਲਾਉਣ ਲਈ ਗਿਆਨ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਅਹਿਮ ਹੈ। ਬਿਮਾਰੀ ਅਤੇ ਸਿਹਤ ਦੋਨੋਂ ਹੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹਨ।

ਅਸੀਂ ਜਦੋਂ ਸਿਆਣਪ ਅਤੇ ਸਿਹਤ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਇਹ ਰਿਸ਼ਤਾ ਬੜਾ ਅਹਿਮ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਭੂਮਿਕਾ ਡਾਕਟਰ ਦੀ ਹੈ ਪਰ ਜੋ ਕਾਰਜ ਡਾਕਟਰ ਨੇ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਉਹ ਅੱਜਕਲ ਸਿਹਤ ਬਜ਼ਾਰ ਵਿਚ ਵਪਾਰ ਦੇ ਆਉਣ ਨਾਲ ਸਗੋਂ ਕੁਰਾਹੇ ਪੈ ਗਿਆ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸਿਹਤ ਤੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਇੰਨੀ ਸੋਝੀ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਪ੍ਰਹੇਜ਼ ਨਾਲ ਹੀ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਤੋਂ ਬਚੇ ਰਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਤੇ ਇਕ ਵਧੀਆ ਸਿਹਤਮੰਦ ਜੀਵਨ ਜੀਅ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।