ਤੀਜੀ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਕਿ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਸੇਵਨ ਨਾਲ, ਸਿਰਫ ਸਰੀਰ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਮਨ-ਮਸਤਕ ਵੀ ਤਬਾਹੀ ਦੇ ਰਾਹ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਸੇਵਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਜੋ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਵਿਹਾਰ ਤੋਂ ਪਛਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਡਾਵਾਂ-ਡੋਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹਥਲੇ ਮਜ਼ਮੂਨ ਦੇ ਸਿਰਲੇਖ ਵਿਚ ਦਿੱਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਵਿਚ ਜਿਵੇਂ ਫੁਰਮਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸ ਦੇ ਪੀਣ ਨਾਲ ਬੁੱਧੀ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ- ਜਿਤੁ ਪੀਤੈ ਮਤਿ ਦੂਰਿ ਹੋਇਦਾ ਭਾਵ ਵੀ ਇਹੀ ਹੈ। ਕਹਿਣ ਦਾ ਮਤਲਬ ਬੰਦੇ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਇੰਨੀ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ-ਪਰਾਏ ਵਿਚ ਪਛਾਣ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀ ਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ ਇਹਦੇ ਸੇਵਨ ਨਾਲ ਖਸਮਹੁ ਧਕੇ ਖਾਇ ਭਾਵ ਮਾਲਕ ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਧੱਕੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਨਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਸਮਾਜ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਵੀ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਰਾਬ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿਚ ਸੁਰਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਭੰਗ ਦਾ ਨਸ਼ਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਠੰਡਾ ਨਸ਼ਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਨਸ਼ਾ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਆਪਣੇ ਬਚਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਇਸ ਵਿਕਾਰ ਤੋਂ ਬਚਨ ਲਈ ਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਅਜੋਕਾ ਸਮਾਜ ਤਾਂ ਜਿਵੇਂ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਆਦੀ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਸ਼ਰਾਬ ਅਤੇ ਅਫੀਮ ਜੋ ਕਦੇ ਰਵਾਇਤੀ ਨਸ਼ੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਤੇ ਪਿੰਡਾਂਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿਚ ਇੱਕਾ-ਦੁੱਕਾ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਆਦੀ ਹੁੰਦਾ ਸੀ; ਅੱਜ ਲਗਪਗ ਕੋਈ ਵੀ ਘਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਬਚਿਆ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਗਿਆ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਦਵਾਈਆਂ ਦੀ ਕਾਢ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਬਹੁਤ ਤਾਰੀਫ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਹੀ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਦਵਾਈਆਂ ਦੀ ਕਾਢ ਨੇ ਇਕ ਪਾਸੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਤੋਂ ਬਚਾਇਆ ਹੈ ਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਔਸਤਨ ਉਮਰ ਵਿਚ ਵਾਧਾ ਕੀਤਾ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਦਾ ਦੂਸਰਾ ਪੱਖ ਹੈ ਕਿ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਦੁਰਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖਾ ਜਾਤੀ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਤਬਾਹੀ ਦੀ ਕੰਢੇ ਪਹੁੰਚ ਗਈ ਹੈ। ਅੱਜ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਸਾਡੀ ਚਿੰਤਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਦੇਸ਼ ਸਭ ਤੋਂ ਉਸਾਰੂ ਅਤੇ ਕਮਾਊ ਉਮਰ (ਨੌਜਵਾਨੀ) ਨੂੰ ਖੋਰਾ ਲਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਨੌਜਵਾਨੀ ਉਹ ਸਮਾਂ ਹੈ ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਮਾਜ ਆਪਣੀ ਸਿਹਤਮੰਦ ਨੌਜਵਾਨੀ ਦੇ ਮੋਢਿਆਂ ’ਤੇ ਆਪਣਾ ਭਵਿੱਖ ਦੇਖ ਨਿਸਚਿੰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਦੇਖਣ ਵਿਚ ਆਇਆ ਹੈ ਕਿ ਵਰਤਮਾਨ ਸਮੇਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਹੀ ਨੌਜਵਾਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਸ਼ਿਆਂ ਕਰਕੇ ਮੌਤ ਦੇ ਮੂੰਹ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਕ ਸਮਾਂ ਸੀ ਜਦੋਂ ਸ਼ਰਾਬ ਅਤੇ ਅਫੀਮ ਵਰਗੇ ਨਸ਼ੇ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵਾਨ ਨਹੀਂ ਸਨ ਅਤੇ ਇਹ ਵੀ ਦੇਖਣ ਵਿਚ ਆਉਂਦਾ ਸੀ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਲੁੱਕ-ਛਿਪ ਕੇ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਪਰ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨਾਲ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਟੁੱਟ-ਭੱਜ ਨਾਲ ਸਮਾਜਿਕ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਵਿਚ ਆਈ ਤਬਦੀਲੀ ਕਾਰਨ ਇਹ ਨਸ਼ੇ ਸਿਰਫ ਘਰੋਂ ਬਾਹਰ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਕਲੱਬਾਂ, ਹੋਟਲਾਂ, ਪਾਰਟੀਆਂ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਹੁਣ ਘਰਾਂ ਦੀਆਂ ਬੈਠਕਾਂ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਹਨ। ਇਹ ਸਭ ਹਾਲਤ ਦੇਖ ਕੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਿਆਸੀ ਮਾਹੌਲ ਦੀ ਗੱਲ ਉਭਰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ’ਤੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਵੀ ਦੇਖਣ ਵਿਚ ਮਿਲਿਆ ਹੈ ਕਿ ਨਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਮੁੱਦਾ ਬਣਾ ਕੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਪਾਰਟੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਚੋਣਾਂ ਜਿੱਤੀਆਂ ਵੀ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਦੂਜੀ ਧਿਰ ਨੂੰ ਕੁਰਸੀ ਤੋਂ ਲਾਹਿਆ ਵੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਸੱਤਾ ਹਾਸਲ ਕਰਦੇ ਹੀ ਹਾਲਤ ਫਿਰ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੱਤਾ ਵਿਚ ਆਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੀਤੇ ਵਾਅਦੇ ਧਰੇ ਦੇ ਧਰੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਇਹ ਸਮੱਸਿਆ ਹੱਲ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਕਿਤੇ ਕਿਤੇ ਸਰਕਾਰਾਂ ਵੀ ਉਪਰਾਲੇ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਕਿਤੇ ਸਮਾਜ-ਸੇਵੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵੀ ਅੱਗੇ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਰ ਸਭ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਖਿੰਡੀ-ਪੁੰਡੀ ਹੈ। ਸਮੱਗਰਤਾ ਵਿਚ ਸਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਜੋ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ ਉਹ ਜਾਂ ਤਾਂ ਨਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਬੰਦ ਕਰਨ ਲਈ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜਾਂ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਨ ਲਈ/ਨਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਕ ਤੀਜੀ ਧਿਰ ਹੈ ਉਹ ਹੈ- ਮਾਹੌਲ, ਮਾਹੌਲ ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਨਸ਼ੇ ਵੱਲ ਖਿੱਚਦਾ ਹੈ ਉਸ ’ਤੇ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਕੰਮ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜੇ ਇਹ ਸਾਰੇ ਹਿੱਸੇ ਮਿਲ ਕੇ ਇਕਜੁੱਟ ਹੋ ਕੇ, ਇਕਦੂਜੇ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਬਣ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਤਾਂ ਇਹ ਸਮੱਸਿਆ ਸੱਚੀ ਓ ਹੱਲ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਮਾਹੌਲ ਬਾਰੇ ਵੀ ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸੰਸਥਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅਧਿਐਨ ਰਾਹੀਂ ਪਰਵਾਰਿਕ ਮਾਹੌਲ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਪਰਵਾਰਿਕ ਮਾਹੌਲ ਵਿਚ ਵੀ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਪਰਵਿਰਸ਼ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਕਿਸ਼ੋਰ ਅਵਸਥਾ ਦੀ ਉਮਰ ਤੇ ਜਦੋਂ ਬੱਚੇ ਭੰਬਲ-ਭੂਸੇ ਵਿਚ ਵੱਧ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਆਪਣੀ ਬਦਲਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਭਟਕ ਸਕਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਰਵਾਰ ਸਾਂਭ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਚੰਗੇ ਰਾਹ ਪਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਵੀ ਸਭ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਮਿਲਜੁਲ ਕੇ ਨਿਭਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਮਾਪੇ, ਅਧਿਆਪਕ, ਸਮਾਜਿਕ ਕਾਰਕੁੰਨ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਤੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਆਗੂ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਇਸ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਪਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਕ ਵਾਰੀ ਫਿਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਫੁਰਮਾਨ ਵੱਲ ਪਰਤਦੇ ਹਾਂ- ਜਿਤੁ ਪੀਤੈ ਖਸਮੁ ਵਿਸਰੈ ਦਰਗਹ ਮਿਲੈ ਸਜਾਇ॥
ਝੂਠਾ ਮਦੁ ਮੂਲਿ ਨ ਪੀਚਈ ਜੇ ਕਾ ਪਾਰਿ ਵਸਾਇ॥ | 
