ਉਪਰੋਕਤ ਸਿਰਲੇਖ ਵਿਚ ਦਿੱਤੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਪੰਕਤੀ ਵਾਂਗ ਹੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਇਕ ਹੋਰ ਸ਼ਬਦ ਹੈ- ਜਿਸ ਨੋ ਵਿਸਰੈ ਨਾਉ ਸੁ ਨਿਰਧਨੁ ਕਾਂਢੀਐ॥ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਨਿਰਧਨੁ ਬਾਰੇ ਜੋ ਖਿਆਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਭਾਵ ਉਸ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹਨ; ਉਹ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਲੋੜ ਸਨ। ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਹ ਲੋੜ ਹੁਣ ਖਤਮ ਹੋ ਗਈ ਹੈ ਪਰ ਗੁਰਮਤਿ ਵਾਲੇ ਖਿਆਲ ਹੁਣ ਕਾਫੀ ਵਸੀਹ ਹੋ ਗਏ ਹਨ ਤੇ ਅੱਜ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਦੇਖੀਏ ਤਾਂ ਇਸ ਯੁੱਗ ਵਿਚ ਜੋ ਕਿ ਖਪਤਕਾਰੀ ਯੁੱਗ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਹਰੇਕ ਵਸਤੂ ਪਾਉਣ ਦਾ ਇੱਛੁਕ ਹੈ ਤਾਂ ਗੁਰਬਤ ਦੇ ਮਾਈਨੇ ਹੋਰ ਗੁੜ੍ਹੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਆਮ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਕਹੀਏ ਤਾਂ ਗੁਰਬਤ ਦਾ ਅਰਥ ਗ਼ਰੀਬੀ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਨਾਮ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਤੋਂ ਜੋ ਵਿਸਰ ਗਿਆ ਹੈ ਉਹ ਗ਼ਰੀਬ ਹੈ। ਨਾਮ ਨੂੰ ਇਕ ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸਾਰੇ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਇਸੇ ਤਰਜ ’ਤੇ ਹੀ ਦੁਨੀਆਦਾਰੀ ਵਿਚ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਆਰਥਿਕਤਾ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਗ਼ਰੀਬ ਮਨੁੱਖ ਅੱਜ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਪੈਸੇ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਆਮ ਵਰਤੋਂ ਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਲੈ ਪਾ ਰਿਹਾ। ਉਸ ਦਾ ਇਸ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਜਿਊਣਾ ਔਖਾ ਕਾਰਜ ਹੀ ਹੈ।

ਕਿਸੇ ਵੇਲੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਵਿਚ ਰੋਟੀ, ਕੱਪੜਾ ਅਤੇ ਮਕਾਨ ਵਰਗੀਆਂ ਸਹੂਲਤਾਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਤੇ ਅੱਜ ਇਸ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹਾਈ (ਸਿੱਖਿਆ) ਅਤੇ ਸਿਹਤ ਵੀ ਜੁੜ ਗਈ ਹੈ। ਜਿੱਥੋਂ ਤਕ ਪੜ੍ਹਾਈ ਅਤੇ ਸਿਹਤ ਦਾ ਸਵਾਲ ਹੈ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਪਹਿਲੂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਮੌਤ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਅਹਿਮ ਪਹਿਲੂ ਹਨ। ਅੱਜ ਦੋਵੇਂ ਪਹਿਲੂ ਹੀ ਸਿਰਫ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੱਦ ਵਿਚ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਜੇਬ ਵਿਚ ਕੁਝ ਸਿੱਕੇ ਹਨ; ਭਾਵ ਜੋ ਆਰਥਿਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਸੰਪੰਨ ਹਨ। ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਵਿਗਿਆਨ ਨੇ ਅਤੇ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਸਿਹਤ ਵਿਗਿਆਨ ਨੇ ਬਹੁਤ ਤਰੱਕੀ ਕਰ ਲਈ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਔਸਤਨ ਉਮਰ ਜੋ ਕਦੀ ਤੀਹ-ਪੈਂਤੀ ਸਾਲ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ; ਹੁਣ ਸੱਠ-ਸੱਤਰ ਦੇ ਕਰੀਬ ਪਹੁੰਚ ਗਈ ਹੈ, ਪਰ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਉਚੇਰਾ ਅਤੇ ਸਿਹਤਮੰਦ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਉਹ ਸਹੂਲਤਾਂ ਹਾਸਲ ਕਰਨਾ ਸਾਰਿਆਂ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਵਿਚ ਨਹੀਂ।

ਜਿੱਥੋਂ ਤਕ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦਾ ਸਵਾਲ ਹੈ ਉਹ ਸਿਰਫ ਸਕੂਲ ਤਕ ਸੀਮਤ ਹੋਇਆ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਉਚੇਰੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਅਤੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪੜ੍ਹਾਈਆਂ ਨੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਵੱਖਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬਦਲਾਅ ਲਿਆਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸਿਹਤ ਦੀ ਗੱਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਵਿਚ ਵੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦੀ ਆਪਣੀ ਅਹਿਮੀਅਤ ਹੈ ਅਤੇ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਜਿਵੇਂ- ਡਾਕਟਰੀ, ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਪੜ੍ਹਾਈ ਆਦਿ।

ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਪੜ੍ਹਾਈ ਵਿਚ ‘ਸਮਾਜ ਵਿਗਿਆਨ' ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਦਿਨ ਪ੍ਰਤੀ ਦਿਨ ਵਧ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਵਿਚ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ, ਸਮਾਜ ਵਿਗਿਆਨ, ਨੈਤਿਕਤਾ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਗੱਲ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ੇ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦੀ ਤਾਂ ਇਕ ਪੰਕਤੀ- ਕਹਿ ਕਬੀਰ ਨਿਰਧਨੁ ਹੈ ਸੋਈ॥ ਜਾ ਕੇ ਹਿਰਦੈ ਨਾਮੁ ਨ ਹੋਈ॥ ਜਦੋਂ ਸਿਹਤ ਦੀ ਗੱਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਉਦੋਂ ਸਿਰਫ਼ ਸਰੀਰ ਹੀ ਨਹੀਂ; ਬਲਕਿ ਮਨ ਦੀ ਗੱਲ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅੱਜ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਅਲਾਮਤਾਂ ਮਨ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਕਿ ਅੱਗੋਂ ਸਮਝੀਆਂ ਨਾ ਜਾਣ ਤਾਂ ਮਨੋ-ਵਿਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਰੀਰਕ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦੀ ਗੱਲ ਜੋ ਦਿਨ ਪ੍ਰਤੀ ਦਿਨ ਵਧਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ ਜਾਂ ਸਰੀਰਕ ਵਿਗਿਆਨ ਨੇ ਨਵੀਆਂ ਖੋਜਾਂ ਰਾਹੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਲਾਮਤਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਨਵਾਂ ਨਾਂ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦੇ ਹੱਲ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਸਹੂਲਤਾਂ ਗੁਰਬਤ ਕਰਕੇ ਸਭ ਤਕ ਪਹੁੰਚਦੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਪਰ ਫਿਰ ਗੱਲ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਮਹਿੰਗੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।

ਇੱਥੇ ਮਨ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗੱਲਾਂ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਹਨ ਪਰ ਇਹ ਦੋ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਬਹੁਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਦੋ ਵੱਖਰੇ-ਵੱਖਰੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸੰਸਥਾ (W.H.O.) ਮੁਤਾਬਕ ਸਰੀਰ, ਮਨ ਅਤੇ ਸਮਾਨਿਕ ਵਿਵਸਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਜੇਕਰ ਸਾਰੇ ਹੀ ਸਿਹਤਮੰਦ ਨਹੀਂ ਹਨ ਤਾਂ ਉਹ ਪੂਰਨ ਸਿਹਤ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ। ਜਿੱਥੋਂ ਤਕ ਸਰੀਰਕ ਸਿਹਤ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਔਸਤਨ ਉਮਰ ਵਿਚ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਪਰ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਨੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਸੌਖਾਲਾ ਵੀ ਕੀਤਾ ਹੈ ਤੇ ਲੰਮੇਰਾ ਅਤੇ ਦਰਦ-ਭਰਪੂਰ ਵੀ।

“ਮਨਮੁਖੁ ਜਗਤੁ ਨਿਰਧਨੁ ਹੈ ਮਾਇਆ ਨੋ ਬਿਲਲਾਇ॥” ਗੁਰਬਾਣੀ ਮੁਤਾਬਿਕ ਮਨਮੁਖ ਅਤੇ ਗੁਰਮੁਖ ਦੋ ਸੰਕਲਪ ਹਨ। ਮਤਲਬ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਮਨ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਆਸਾਂ ਹਨ, ਇੱਛਾਵਾਂ ਹਨ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਦੀ ਖਾਹਿਸ਼ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਗੁਰਮੁਖ ਉਹ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਹੈ ਜੋ ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਆਸਥਾ ਵਿਚ ਸਮਰਪਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਗੁਰਮੁਖ ਵਿਅਕਤੀ ਅਜੋਕੇ ਸਮਾਜਿਕ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਤੋਂ ਬਚਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਅੱਜ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪੱਖ ਸਿਹਤ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੈ। ਗੁਰਮੁਖ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਨਰੋਈ ਸਿਹਤ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਭੋਗਵਾਦੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਤੋਂ ਬਚਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਅਜੋਕੇ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਖਪਤਕਾਰੀ ਸਮਾਜ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਅਸੀਂ ਇਸ ਵਿਚ ਇੰਨੇ ਘਿਰ ਗਏ ਹਾਂ, ਸਹੀ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਇੰਞ ਕਹਿ ਲਈਏ ਕਿ ਜਕੜੇ ਗਏ ਹਾਂ ਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਸਿਹਤਮੰਦ ਨਤੀਜੇ ਹਾਸਲ ਨਹੀਂ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ। ਅਖੀਰ ਵਿਚ ਅਸੀਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸਨਮੁਖ ਰਖਦੇ ਹਾਂ- ਜਿਨ ਕੈ ਪਲੈ ਧਨੁ ਵਸੈ ਤਿਨ ਕਾ ਨਾਉ ਫਕੀਰ॥ ਜਿਨ ਕੈ ਹਿਰਦੈ ਤੂ ਵਸਹਿ ਤੇ ਨਰ ਗੁਣੀ ਗਹੀਰ॥