ਦੁੱਖ-ਸੁੱਖ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਦੋ ਪਹਿਲੂ ਹਨ, ਇਹ ਇਕ ਸਿੱਕੇ ਦੇ ਦੋ ਪਾਸਿਆਂ ਵਾਂਗ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਸਾਰਾ ਜੀਵਨ ਲੰਘਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਫੁਰਮਾਨ ਹੈ ਕਿ ਦੁਨੀਆ ਇਕ ਸਮੁੰਦਰ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਲੰਘੇ ਬਿਨਾਂ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ’ਤੇ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦੇ। ਇਹ ਮੰਜ਼ਿਲ ਕੀ ਹੈ? ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਵੱਲੋਂ ਇਹ ਗੱਲ ਅਧਿਆਤਮਕ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਸਮਝਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ ਇਹ ਸਭ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵੱਲੋਂ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਮੰਜ਼ਿਲ ਕਿਸੇ ਲਈ ਅਕਾਦਮਿਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਕਿਸੇ ਲਈ ਇਕ ਵਧੀਆ ਨੌਕਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਤੇ ਕਿਸੇ ਲਈ ਉਹ ਗੁਰੂ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਮਿਲਾਪ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਸਿਹਤ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਤੋਂ ਗੱਲ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਉਹ ਨਿਰੋਗ ਜੀਵਨ ਜਿਊਣਾ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਕੋਈ ਔਖਾ ਟੀਚਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਬਹੁਤ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਮਨੁੱਖ ਨਿਰੋਗ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਹੀ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਾਂ ਹੁਣ ਹੀ ਕੁਝ ਕੁ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਕਹਿ ਲਉ ਸਿਹਤ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀਆਂ ਖੋਜਾਂ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਅਸੀਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਵੀ ਸਿੱਖਿਆ ਹੈ ਤੇ ਬੀਮਾਰੀਆਂ ਦੇ ਜੰਜਾਲ ਵਿਚ ਫਸੇ ਵੀ ਹਾਂ। ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦੇ ਜੰਜਾਲ ਵਿਚ ਫਸਣ ਦਾ ਇਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਜੇ ਤਲਾਸ਼ਣਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਹੈ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਕੁਦਰਤ ਤੋਂ ਤੋੜਨਾ ਤੇ ਆਪਣੇ ਨਵੇਂ ਰਾਹ ਬਣਾਉਣੇ, ਇੱਥੇ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀ ਸਿਆਣਪ ਨਹੀਂ ਵਰਤੀ ਕਿ ਇਹ ਰਾਹ ਸਾਨੂੰ ਰੋਗੀ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਹਨ।

ਸਿਹਤ ਵਿਗਿਆਨ ਨੇ ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦੇ ਵਰਗੀਕਰਨ ਵਿਚ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿਹਤ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਸਿਹਤ ਇਕ ਵਿਆਪਕ ਸੰਕਲਪ ਹੈ, ਸਿਹਤ ਨੂੰ ਸਮੁੱਚਤਾ ਵਿਚ ਸਮਝਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸਰੀਰਕ, ਮਾਨਸਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸਿਹਤ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਡੂੰਘਾਈ ਵਿਚ ਸਮਝਣ ਲਈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਹਰ ਪੱਖ ਨੂੰ ਜਾਂਚਣ-ਪਰਖਣ ਲਈ ਵਰਗੀਕਰਨ ਮਦਦ ਜ਼ਰੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅੰਤ ਨੂੰ ਸਰੀਰ ਇਕ ਇਕਾਈ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸੰਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਮਝਣਾ ਅਤੇ ਪਰਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਠੀਕ ਹੈ ਕਿ ਹੁਣ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਅੰਗ ਅਤੇ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਮਾਹਿਰ ਆ ਗਏ ਹਨ ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੱਦ-ਬੰਦੀ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਖ਼ੂਨ ਦੀਆਂ ਨਾੜਾ ਅਤੇ ਨਸਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਇਕ ਅੰਗ ਨਾਲ ਜਾਂ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਸੀਮਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਇੱਕੋ ਵੇਲੇ ਨਿਰੰਤਰ ਅਤੇ ਇਕ ਸਮਾਨ ਜੁੜੀਆਂ ਅਤੇ ਅਸਰ-ਅੰਦਾਜ਼ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਿਹਤ ਵਿਵਸਥਾ ਦੇ ਵਿਚ ਜਦ ਤਕ ਸਰੀਰ, ਮਨ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕਠਿਆਂ ਨਹੀਂ ਵਿਚਾਰਿਆ ਜਾਵੇਗਾ ਤਾਂ ਉਸ ਰੋਗ ਦਾ ਤਸੱਲੀਬਖਸ਼ ਇਲਾਜ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕੇਗਾ। ਮਨ, ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਆਪਸੀ ਰਿਸ਼ਤੇ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਆਪਸੀ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਵਿਚ ਮਨ-ਮੁਟਾਵ ਹੋਵੇਗਾ, ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਟਕਰਾਅ ਹੋਵੇਗਾ ਤਾਂ ਮਨ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਰਹੇਗਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਮਨ ਸਰੀਰ ਉੱਪਰ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਵੇਗਾ ਹੀ। ਅੱਜ ਆਧੁਨਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਨੇ ਵੀ ਸਾਬਤ ਕਰ ਦਿਤਾ ਹੈ ਕਿ ਬੇਚੈਨ ਤੇ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਮਨ ਪੇਟ ਵਿਚ ਤੇਜ਼ਾਬ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਦਿਲ ਦੀ ਧੜਕਣ ਅਤੇ ਦਿਮਾਗ ਦੀਆਂ ਨਸਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਲਪੇਟ ਵਿਚ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਸਿਰਲੇਖ ਦੀ ਪੰਕਤੀ ਵਿਚ ਹੀ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਇਕ ਹੋਰ ਪੱਖ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ ਕਿ ਪੀੜ ਇਕ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਆਸ ਅਤੇ ਫਿਕਰ ਦੇ ਦੋ ਤਖਤੇ ਜੋੜ ਕੇ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਮਤਲਬ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੁੱਖ-ਸੁੱਖ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ। ਪਰ ਨਾਲ ਹੀ ਇਕ ਫਿਕਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਦੂਜਾ ਆਸ ਵੀ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਫਿਕਰ ਜਿੱਥੇ ਡਰਾਉਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਬਿਮਾਰੀ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹਰ ਵਿਵਸਥਾ ਇੱਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਮੌਤ ਦੇ ਰਾਹ ਵੀ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਨਾਲ ਹੀ ਇਕ ਆਸ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਮਾਂ ਟੱਪ ਜਾਣਾ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਇਸ ਨੂੰ ਦੁਨਿਆਵੀ ਸਮੁੰਦਰ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਨ ਦੇ ਰਾਹ ਵੀ ਸੁਝਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਪੱਖ ਹੈ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਆਸ ਨਾਲ ਇਹ ਰਾਹ ਸੌਖਿਆਂ ਹੀ ਪਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਰਾਹ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲੋਂ ਸੁਝਾਏ ਗਏ ਕਿੰਨੇ ਹੀ ਢੰਗ-ਤਰੀਕੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਆਧੁਨਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਪੱਖ ਨੇ ਕਈ ਤਰੀਕੇ ਖੋਜੇ ਅਤੇ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆਂਦੇ ਹਨ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਪੱਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜੋ ਅੱਜ ਵਰਗੀਕਰਨ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸੰਪੂਰਨ ਸਿਹਤ ਦੀ ਸਮਝ ਵਾਲਾ ਪੱਖ ਹੈ, ਉਹ ਸਮਝਿਆ ਅਤੇ ਪ੍ਰਚਾਰਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਵਿਗਿਆਨ ਨੇ ਆਪਣਾ ਗਿਆਨ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਹਰ ਪੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਸਮਝਣ ਲਈ ਵਰਗੀਕਰਨ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਅਪਣਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਅੱਜ ਲੋੜ Holistic Approch (ਸੰਪੂਰਨ ਸਮਝ) ਦੀ ਹੈ।

ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਹਥਲੇ ਲੇਖ ਦੇ ਸਿਰਲੇਖ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦੁਖ ਦਰਵਾਜੇ ਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਤੇ ਸੁਖ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਭਗਤ ਸ਼ੇਖ ਫਰੀਦ ਜੀ ਦਾ ਸਲੋਕ ਹੈ:

ਫਰੀਦਾ ਮੈ ਜਾਨਿਆ ਦੁਖੁ ਮੁਝ ਕੂ ਦੁਖੁ ਸਬਾਇਐ ਜਗਿ॥
ਊਚੇ ਚੜਿ ਕੈ ਦੇਖਿਆ ਤਾਂ ਘਰਿ ਘਰਿ ਏਹਾ ਅਗਿ॥(ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1382)

ਇਸ ਸਲੋਕ ਵਿਚ ਭਗਤ ਸ਼ੇਖ ਫਰੀਦ ਜੀ ਜੋ ਘਰ ਘਰ ਵਿਚ ਦੁਖ ਹੋਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉਹ ਸਰੀਰਕ ਨਹੀਂ ਹੈ ਬਲਕਿ ਉਹ ਰੂਹਾਨੀ ਕਿਸਮ ਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਹਰ ਘਰ ਦੁਖ ਹੀ ਹੈ ਜੇ ਹੈ ਵੀ ਤਾਂ ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਸਦਾ ਕੋਈ ਉਪਾਅ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਹੱਲ ਕਈ ਸਦੀਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਤੇ ਹੋਰ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਆਧੁਨਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਕਈ ਰਾਹ ਲੱਭੇ ਅਤੇ ਸੁਝਾਏ ਹਨ, ਜੋ ਉਸ ਮਨ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਨਿਰੋਆ ਬਣਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਵੀ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਦੁੱਖ ਦਾ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਤਨਾਅ ਵੀ ਹੈ। ਇਹ ਤਨਾਅ ਹੀ ਹੈ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਹਿਜ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਬਹਿਣ ਦਿੰਦਾ। ਦੂਜਾ, ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦਾ ਢੰਗ-ਤਰੀਕਾ, ਸਾਡਾ ਜਿਊਣ ਢੰਗ ਵਿਚ ਗੈਰ-ਕੁਦਰਤੀ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਸਗੋਂ ਕੁਰਾਹੇ ਵੱਧ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਚਾਹੀਦਾ ਤਾਂ ਹੈ ਜੋ ਸਿਹਤਮੰਦ ਲੀਹਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ, ਭਗਤ ਸਾਹਿਬਾਨ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਪਾਈਆਂ ਹਨ ਉਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਤੁਰਿਆ ਜਾਵੇ ਤੇ ਇਸ ਸਮੁੱਚੇ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ।