ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਕੁਦਰਤ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਮਾਂ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਕੁਦਰਤ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਸਭ ਦਾ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਤੇ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਰਵਰਿਸ਼ ਲਈ ਜਿੱਥੇ ਹਵਾ-ਪਾਣੀ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਖੁਰਾਕ ਦੀ ਵੀ ਲੋੜ ਹੈ।

ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਆਸਾ ਦੀ ਵਾਰ ਵਿਚ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ:

ਖਾਣਾ ਪੀਣਾ ਪਵਿਤ੍ਰੁ ਹੈ ਦਿਤੋਨੁ ਰਿਜਕੁ ਸੰਬਾਹਿ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 472)

ਅੱਜ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਯਊਂਗ ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਖੁਰਾਕ ਦੀ ਗੱਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਇਸ ਨੂੰ ਕਈ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਸਮਝਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਜਿਵੇਂ- ਊਰਜਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਭੋਜਨ, ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਟੁੱਟ-ਭੱਜ ਨੂੰ ਦਰੁੱਸਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਬੀਮਾਰੀਆਂ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਵਾਲਾ ਭੋਜਨ ਆਦਿ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਵਰਗਾਂ ਦੇ ਭੋਜਨ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਸਾਡਾ ਅਨਾਜ ਜਿਵੇਂ- ਚਾਵਲ, ਕਣਕ, ਬਾਜਰਾ ਆਦਿ ਅਤੇ ਦੂਸਰੇ ਵਰਗ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ- ਦਾਲਾਂ ਆਦਿ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤੀਜਾ ਵਰਗ ਹੈ- ਫ਼ਲਾਂ ਅਤੇ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਦਾ ਜਿੱਥੋਂ ਵਿਟਾਮਿਨ ਅਤੇ ਮਿਨਰਲ (ਖਣਿਜ) ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ- ਆਇਰਨ ਤੇ ਕੈਲਸ਼ੀਅਮ ਆਦਿ।

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸਾਰੇ ਖਾਦ-ਪਦਾਰਥ ਸਾਡੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਕੁਦਰਤ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਇਸ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਦੇਖੋ ਕਿ ਕੁਦਰਤ ਅਤੇ ਜੀਵ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਸੰਬੰਧ ਹੈ। ਜੋ ਜੀਵ ਜਿਸ ਵਾਤਾਵਰਨ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੋਂ ਦੀ ਕੁਦਰਤ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਖੁਰਾਕ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਗੱਲ ਇਹ ਵੀ ਕਹਿ ਦਈਏ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਕੁਦਰਤ ਮਾਹੌਲ ਤਿਆਰ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਤਿਆਰ ਕਰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਫਿਰ ਜੀਵ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਕੋਈ ਅਤਿਕਥਨੀ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ। ਲਗਪਗ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਾਪਰਦਾ ਹੈ।

ਜਦੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਕੁਦਰਤ ਨੇ ਖ਼ੁਦ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ ਕਿ ਆਪਣੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਲਈ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਵਰਤਣਯੋਗ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਕੁਦਰਤ ਆਪਣੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਜਿਊਂਦੇ ਅਤੇ ਪਲਦੇ-ਫੁੱਲਦੇ ਦੇਖਣ ਦੀ ਚਾਹਵਾਨ ਹੈ। ਹੁਣ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਹਰ ਪਾਸੇ ਫੈਲੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਹਵਾ-ਪਾਣੀ ਤਾਂ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਹੈ ਹੀ ਅਤੇ ਮਹਿਸੂਸ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਗੱਲ ਇੱਥੋਂ ਤਕ ਪਹੁੰਚ ਗਈ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡੀ ਧਰਤੀ, ਇੱਥੋਂ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਤਕ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਹੋ ਗਈ ਹੈ ਤੇ ਹੁਣ ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਮਿੱਟੀ ਵਿਚ ਉਗ ਰਹੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਵਿਚ ਨਜ਼ਰ ਆਉਣ ਲੱਗਾ ਹੈ। ਕੀੜੇਮਾਰ ਦਵਾਈਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਮਾਂ ਦੇ ਦੁੱਧ ਵਿਚ ਇਹ ਮਿਲ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।

ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਗੱਲ ਤੋਂ ਆਪਾਂ ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਗੱਲ ਸਮਝ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਕੁਦਰਤ ਜੀਵ ਵਿਕਾਸ ਵਿਚ ਮਦਦਗਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੱਚਾ ਹਾਲੇ ਮਾਂ ਦੇ ਪੇਟ ਵਿਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਕੁਦਰਤ ਉਸ ਦੀ ਖੁਰਾਕ (ਮਾਂ ਦਾ ਦੁਧ) ਉਪਲਬਧ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਇੰਤਜ਼ਾਮ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਇਸੇ ਦਾ ਹੀ ਅਗਲਾ ਪੱਖ ਹੈ ਕਿ ਬੱਚਾ ਅਜੇ 6-7 ਮਹੀਨੇ ਦਾ ਹੀ ਹੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਬੱਚੇ ਦੀ ਲੋੜੀਂਦੀ ਵਾਧੂ ਖੁਰਾਕ ਲਈ ਖਾਣਚਬਾਣ ਲਈ ਦੰਦ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਜਿੱਥੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਤੇ ਜੀਵ ਵਿਕਾਸ ਨਾਲ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਖੁਰਾਕ ਦਾ ਘੱਟ ਹੋਣਾ ਜਾਂ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਹੋਣਾ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦਾ ਮਾਧਿਅਮ ਬਣਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਕੁਦਰਤ ਤੋਂ ਉਲਟ ਜਾਂ ਉਸ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿਚ ਚਲਾ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਕੁਦਰਤ ਤੋਂ ਮਿਲੇ ਸੁਨੇਹੇ ਤੋਂ ਭਟਕ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ। ਇਹ ਭਟਕਣ ਕਿਸੇ ਦਾ ਲਾਲਚ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਦੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਵੀ। ਪਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਕੁਦਰਤ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਰੱਖੀਏ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਇਕ ਹੋਰ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੀ ਵਿਚਾਰ ਹੈ:

ਫਿਟੁ ਇਵੇਹਾ ਜੀਵਿਆ ਜਿਤੁ ਖਾਇ ਵਧਾਇਆ ਪੇਟੁ॥
ਨਾਨਕ ਸਚੇ ਨਾਮ ਵਿਣੁ ਸਭੋ ਦੁਸਮਨੁ ਹੇਤੁ॥2॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 790)

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਕਤੀਆਂ ਵਿਚ ਰਿਜਕ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਵਿਚਾਰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਸਵਾਦ (Taste)ਨੇ ਲੈ ਲਈ ਹੈ। ਜਿਹੜੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਗੱਲ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੱਖੋਂ-ਪਰੋਖੇ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਹੈ ਤੇ ਚਾਹੇ ਵਿਟਾਮਿਨ। ਕੁਦਰਤ ਨੇ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਹਰੇਕ ਕੰਮ ਵਿਚ ਖੁਰਾਕ ਦਾ ਧਿਆਨ ਰੱਖਿਆ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਸਾਨੂੰ ਵਿਟਾਮਿਨ ਡੀ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁੱਕੇ ਮੇਵੇ ਅਤੇ ਬੀਜ ਆਦਿ ਤੇਲ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਸਾਨੂੰ ਊਰਜਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਵੇਲੇ ਸਖ਼ਤ ਤੋਂ ਸਖ਼ਤ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਸਾਡੀਆਂ ਮਾਸਪੇਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਬਲ ਬਖਸ਼ਦੀ ਹੈ।

ਜਿੱਥੇ ਖੁਰਾਕ ਸਾਡੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਹਰੇਕ ਅੰਗ ਦਾ ਖ਼ਿਆਲ ਰੱਖਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਖੁਰਾਕ ਨੂੰ ਮੌਸਮ ਮੁਤਾਬਿਕ ਵੀ ਸਮਝਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੌਸਮ ਮੁਤਾਬਿਕ ਖਾਦ-ਪਦਾਰਥ ਵੀ ਬਦਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਖਾਣ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਫ਼ਰਕ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤੱਥ ਇਸ ਗੱਲ ਤੋਂ ਸਮਝ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਕੁਦਰਤ ਨੇ ਤੇਲ ਅਤੇ ਥਿੰਦੇ ਵਾਲੇ ਪਦਾਰਥ ਪਹਾੜੀ ਅਤੇ ਬਰਫੀਲੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ ਹਨ ਅਤੇ ਗਰਮ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਜਿੱਥੇ ਪਸੀਨਾ ਵੱਧ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚੋਂ ਪਾਣੀ ਮੁੱਕ ਜਾਣ ਦੀ ਹਾਲਤ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਉੱਥੇ ਮਤੀਰਾ, ਖਰਬੂਜਾ, ਖੀਰਾ ਆਦਿ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਦਾਰਥਾਂ ਵਿਚ ਸਿਰਫ਼ ਪਾਣੀ ਹੀ ਵੱਧ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਸਗੋਂ ਪਸੀਨੇ ਨਾਲ ਵਹਿ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਮਿਨਰਲ ਜਿਵੇਂ- ਸੋਡੀਅਮ ਅਤੇ ਪੋਟਾਸ਼ੀਅਮ ਵੀ ਕਾਫ਼ੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਇਸ ਦਾ ਜੋੜ ਸਿਰਫ਼ ਸਰੀਰਕ ਵਾਧੇ ਅਤੇ ਤੰਦਰੁਸਤੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਮਨ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਨਾਲ ਵੀ ਜੁੜਿਆ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਵਾਕ ਹੈ:

ਮਨੁ ਮੈਲਾ ਹੈ ਦੂਜੈ ਭਾਇ॥ ਮੈਲਾ ਚਉਕਾ ਮੈਲੇ ਥਾਇ॥
ਮੈਲਾ ਖਾਇ ਫਿਰਿ ਮੈਲੁ ਵਧਾਏ ਮਨਮੁਖ ਮੈਲੁ ਦੁਖੁ ਪਾਵਣਿਆ॥7॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 121)

ਮਨ ਜਦੋਂ ਪਲੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਨਾਲ ਕਈ ਵਿਕਾਰ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਮਨ ਦੇ ਵਿਕਾਰ ਹੀ ਹਨ ਕਿ ਅਸੀਂ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦੀਆਂ ਪਵਿੱਤਰ ਵਸਤਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪਲੀਤ ਹੋਣ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਰੋਕ ਸਕੇ। ਜਦੋਂਕਿ ਸਾਰੇ ਜੀਵ-ਜਗਤ ਦਾ ਕੇਂਦਰ-ਬਿੰਦੂ ਖੁਰਾਕ ਹੈ। ਜੇ ਗੱਲ ਕਰੀਏ ਇਕੱਲੀ ਖ਼ੁਰਾਕ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਸਾਡੀ ਪਰਵਿਰਸ਼ ਲਈ ਫ਼ੈਲੀ ਕੁਦਰਤ ਨੂੰ ਹੀ ਪਲੀਤ ਕਰ ਛੱਡਿਆ ਹੈ। ਸੋ ਸਾਨੂੰ ਲੋੜ ਹੈ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਦੱਸੇ ਰਾਹ ਨੂੰ ਅਪਣਾਅ ਕੇ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਸਹੀ ਰਸਤੇ ’ਤੇ ਪਾਉਣ ਦੀ ਤਾਂਕਿ ਆਪਣੀ ਭਲਾਈ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸਮੁੱਚੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦਾ ਕਲਿਆਣ ਹੋ ਸਕੇ।