ਹੰਕਾਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਰੋਗ ਹੈ। ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਅੰਦਰਲੇ ਪੰਜ ਵਿਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕ ਵਿਕਾਰ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਕਾਰ ਹਨ— ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ, ਲੋਭ, ਮੋਹ ਅਤੇ ਪੰਜਵਾਂ ਹੈ, ਹੰਕਾਰ। ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਹੰਕਾਰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਮਨੁੱਖੀ ਮਾਨਸਿਕ ਅਵਸਥਾ ਦਾ ਵੈਰੀ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕੁਦਰਤ ਵਿਚ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਜੋੜਿਆ ਹੈ। ਸਮਾਜ ਉਹ ਅਵਸਥਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਸਾਰੇ ਮਿਲ ਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਮਿਲ ਕੇ ਤਾਂ ਜਾਨਵਰ ਵੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਇਕ ਝੁੰਡ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਝੁੰਡ ਤੇ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਇਹ ਫਰਕ ਹੈ ਕਿ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਸਾਰੇ ਮਨੁੱਖ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਵਿਚ ਬੱਝੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਖਾਸੀਅਤ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਪਿਆਰ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਨਫ਼ਰਤ ਅਤੇ ਆਪਸੀ ਕਲੇਸ਼ ਵੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲੇਖਕਾਂ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਪਣੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ: ਕਬੀਰ ਬਾਂਸੁ ਬਡਾਈ ਬੂਡਿਆ ਇਉ ਮਤ ਡੂਬਹੁ ਕੋਇ॥
ਚੰਦਨ ਕੈ ਨਿਕਟੇ ਬਸੈ ਬਾਂਸੁ ਸੁਗੰਧੁ ਨ ਹੋਇ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1365) ਕਹਿਣ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਕਿ, ਹੇ ਕਬੀਰ! ਬਾਂਸ ਦਾ ਬੂਟਾ (ਉੱਚਾ ਲੰਮਾ ਹੋਣ ਦੇ) ਮਾਣ ਵਿਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਬਾਂਸ ਭਾਵੇਂ ਚੰਦਨ ਦੇ ਨੇੜ੍ਹੇ ਵੀ ਉੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਵਿਚ ਚੰਦਨ ਵਾਲੀ ਸੁੰਗਧੀ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ (ਹੇ ਭਾਈ) ਤੁਸੀਂ ਕੋਈ ਧਿਰ (ਹਉਮੈਂ ਵਿਚ) ਨਾ ਡੁੱਬ ਜਾਇਓ। ਇਸ ਬਚਨ ਰਾਹੀਂ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਹਉਮੈਂ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਅਗਾਹ ਕਰਦੇ ਹਨ। ‘ਹਉਮੈਂ’ ਸ਼ਬਦ ਜੇਕਰ ਬੋਲ ਕੇ ਦੇਖੋ ਤਾਂ ਇਹ ਹੈ- “ਮੈਂ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਹੀ ਹਾਂ।” ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ’ਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰ ਦੂਜਾ ਸ਼ਖਸ ਉਸ ਨੂੰ ਬੇਕਾਰ, ਨਿਕੰਮਾ, ਵਿੱਚ ਜਾਪਦਾ ਹੈ। ਸਮਾਜ ਜਿੱਥੇ ਮਿਲ ਕੇ ਰਹਿਣ ਦੀ ਥਾਂ ਹੈ ਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਥਾਂ ਹੈ ਤਾਂ ਰਿਸ਼ਤੇ ਬਚਾ ਕੇ ਵੀ ਰੱਖਣੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਜਾਰੀ ਰਹਿਣ, ਇਸ ਚਾਹਨਾ ’ਤੇ ਵੀ ਖਰਾ ਉਤਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੈਡੀਕਲ ਵਿਗਿਆਨ ਨੇ ਮਨੁੱਖੀ ਕਿਰਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ ਵਿਚ ਵਿਚਾਰਿਆ ਅਤੇ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ- ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਰ (Types) ਏ, ਬੀ, ਸੀ ਅਤੇ ਡੀ ਵਰਗਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਿਰਦਾਰਾਂ ਦਾ ਗੁਣ ਕੁਝ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦਿਸ਼ਾ-ਨਿਰਦੇਸ਼ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਸਮਾਜ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ, ਸੋਚਵਾਨ ਅਤੇ ਸਹਾਰਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ। ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਮਾਹਿਰਾਂ ਨੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇਹ ਗੱਲ ਉਭਾਰੀ ਹੈ ਕਿ ਪਰਵਾਰ ਜੋ ਕਿ ਸਮਾਜ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦੀ ਇਕਾਈ ਹੈ ਜੇਕਰ ਮਿਲ ਕੇ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਭਾਵੇਂ ਦਿਸ਼ਾ-ਨਿਰਦੇਸ਼ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਬਣਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਤਾਂ ਵੀ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦਾ ਮਦਦਗਾਰ ਬਣ ਕੇ ਰਹਿਣ ਵਿਚ ਹੀ ਸਿਆਣਪ ਹੈ। ਸਮਾਜ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ਬਾਰੇ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਖੋਜਾਂ ਵਿਚ ਦਰਸਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਬੁਨਿਆਦੀ ਕਿਰਦਾਰ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਰਹਿਣ ਅਤੇ ਮਦਦ ਕਰਨ ਵਿਚ ਹੈ। ਅਲਬਰਟ ਮੀਂਡ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਦਰਸਾਇਆ ਦੁਖ-ਸੁੱਖ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਸਮਾਜ ਅੱਗੇ ਤਾਂ ਵੱਧ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੇਕਰ ਸਾਰੇ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਕਰਨ। ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਮਨੁੱਖ ਵਿਚ ਹੰਕਾਰ ਇੰਨਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਭਰਿਆ ਪਿਆ ਹੈ ਤਾਂ ਫਿਰ ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਸਮਾਜ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਾਣੇ ਗਏ, ਤਰਾਸ਼ੇ ਗਏ ਸਮਾਜਿਕ ਤੱਤ, ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਤੋਂ ਵਿਹੂਣਾ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਵੇਗਾ ਤੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ ਬਣਾਈ ਵੀ ਰੱਖਣੀ ਹੈ ਤੇ ਬਚਾਈ ਵੀ ਰੱਖਣੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਲਈ ਆਪਸੀ ਪਿਆਰ ਸਭ ਤੋਂ ਅਹਿਮ ਹੈ। ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਵੀ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਹਸਤੀਆਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ। ਗੁਰਮੁਖ ਅਤੇ ਮਨਮੁਖ ਜਿਸ ਵਿਚ ਗੁਰਮੁਖ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਜੋ ਗੁਰੂ ਦੇ ਲੜ ਲੱਗ ਕੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਜੀਵਨ ਬਤੀਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਮਨਮੁਖ ਮਨ ਦੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਤੇ ਮਨ ਜਿਸ ਪਾਸੇ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਉਧਰ ਤੁਰਿਆ ਫਿਰਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਮਨਮੁਖ ਇਕ ਭਟਕਿਆ ਹੋਇਆ ਵਿਅਕਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਤੋਂ ਟੁੱਟਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਦੂਸਰੇ ਪਾਸੇ ਗੁਰਮੁਖ ਗੁਰੂ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਅੱਗੇ ਵੱਧਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਨਜਿੱਠਣ ਵਿਚ ਸਫਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਕੋਈ ਕਿਸੇ ਦਾ ਸਾਥ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ ਤੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਹਉਮੈਂ ਵਿਚ ਹੀ ਡੁੱਬਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਮਤਲਬ ਉਹ ਬੇਚੈਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਹਰੇਕ ਸ਼ਖ਼ਸ ਵਿਚ ਥੋੜੀ ਬਹੁਤ ਦੇਖ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਜੋ ਕਿ ਇਕ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰੀ ਸਮੱਸਿਆ ਬਣ ਕੇ ਉੱਤਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸਮੱਸਿਆ ਸਾਡੇ ਦਾਇਰੇ ਵਿਚ ਹੈ, ਸਾਡੀ ਪਹਿਚਾਣ ਵਿਚ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਨੂੰ ਪਤਾ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਪੈਦਾ ਕਿੱਥੋਂ ਹੋਈ ਹੈ। ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਪਹਿਚਾਣੀ ਹੋਈ ਸਮੱਸਿਆ ਤੋਂ ਖਹਿੜਾ ਛੁਡਾਉਣਾ ਕਿੰਨਾ ਸੌਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। “ਮੈਂ-ਤੂੰ” ਦੀ ਥਾਂ ਤੇ ਜੇਕਰ ‘ਮੈਂ’ ਸ਼ਬਦ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਸਮੱਸਿਆ ਖੁਦ-ਬ-ਖੁਦ ਹੱਲ ਹੋ ਤੁਰ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। | 
