ਅਨੁਭਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਭਾਵਾਂ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਅਮੀਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਜ਼ੱਰੇ-ਜ਼ੱਰੇ ਵਿਚ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਹੋਂਦ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਬਾਹਰੋਂ ਖੇੜੇ ਦਾ ਵਿਸਮਾਦ ਅਤੇ ਅੰਦਰੋਂ ਅਨਹਦ ਨਾਦ ਨੂੰ ਮਾਣਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੇ ਗੁਣ-ਗਾਇਨ, ਕੀਰਤਨ ਤੇ ਅਰਦਾਸ ਵਿਚ ਲਿਵਲੀਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਪਿਆਰੇ ਇਸ਼ਟ ਦੀ ਨੇੜਤਾ ਤੇ ਮਿਲਾਪ ਦੇ ਵਸੀਲੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਹਸਤੀ ਮਾਤ-ਭਾਸ਼ਾ, ਸਾਹਿਤ, ਸਮਾਜ ਤੇ ਦੇਸ਼ ਲਈ ਫ਼ਖ਼ਰਯੋਗ ਹਸਤੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਸਿੱਖੀ ਰੰਗ ਵਿਚ ਰੰਗੇ ਪਰਵਾਰ ’ਚ ਹੋਇਆ। ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਮਝਿਆ ਕਿ ਸਿੱਖ ਧਰਮ, ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਚੱਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਹਿਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਚੇਤੰਨਤਾ ਭਰਪੂਰ ਹੈ । ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜੋ ਵੀ ਲਿਿਖਆ ਉਹ ਜਗਤ ਲਈ ਸੁਨੇਹਾ ਸੀ; ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਜਗਤ ਨੂੰ ਉੱਚਾ ਉਠਾਉਣ ਦਾ ਉੱਦਮ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਕਾਰਜ ਦਿਲ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਅਤੇ ਅਣਥਕ ਹੋ ਕੇ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕੁਦਰਤ ਵਿੱਚੋਂ ਕਾਦਰ ਦੀ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਝਲਕ ਪੈਂਦੀ ਹੈ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਲਾਕਾਰ ਦੇ ਹੁਨਰ (ਲਿਖਤ) ਤੋਂ ਉਸ ਦੇ ਆਦਰਸ਼ ਜਾਂ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦੀ ਝਲਕ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਚਨਾ/ਲਿਖਤ ਵਿੱਚੋਂ ਉਸ ਦੇ ਰਚੈਤਾ ਦਾ ਸੁਭਾਉ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਅਨੁਭਵੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਝਲਕ ਵੀ ਸਾਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।

ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਅਰੰਭ ਤੋਂ ਹੀ ਆਦਰਸ਼ਮਈ ਅਤੇ ਸੱਚ ਦੀ ਸੇਧ ’ਤੇ ਸੋਧੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੱਚੇ-ਸੁੱਚੇ ਆਚਰਨ ਤੋਂ ਮਿਸ਼ਨ ਸਕੂਲ ਦੇ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਰੈਵਰੈਂਡਜ਼ ਨਾਰਮਨ ਤੇ ਮਕੈਨਜ਼ੀ ਜਿਹੇ ਈਸਾਈ ਮਤ ਦੇ ਮੰਨੇ-ਪ੍ਰਮੰਨੇ ਪਾਦਰੀ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਏ, “ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਰੂਹਾਨੀ ਧਰਮ ਕੇ ਏਕ ਖ਼ਾਸ ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ ਕਾ ਮਾਲਕ ਹੈ, ਇਸ ਕੇ ਪਾਸ ਜੋ ਸ਼ਾਂਤੀ ਔਰ ਜੋ ਹੈ, ਕਾਸ਼ ਵੋਹ ਹਮਾਰੇ ਪਾਸ ਬੀ ਹੋਤਾ, ਯਹੀ ਖ਼ਾਹਸ਼ ਹਮ ਕੋ ਇਸ ਕੀ ਤਰਫ਼ ਖੈਂਚਤੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਹਮ ਭੀ ਅਪਨੇ ਕ੍ਰਾਈਸਟ ਕੋ ਪਿਆਰ ਕਰਤੇ ਹੈਂ, ਉਸ ਕੀ ਪੂਜਾ ਕਰਤੇ ਹੈਂ ਔਰ ਯਿਹ ਬੀ ਅਪਨੇ ਗੁਰੂ ਕੋ ਪਿਆਰ ਕਰਤਾ ਹੈ, ਮਗਰ ਇਸ ਕਾ ਅਪਨੇ ਗੁਰੂ ਕੇ ਸਾਥ ਪਿਆਰ ਹਮਾਰੇ ਪਿਆਰ ਸੇ ਸੁਬਲਮਿੲ ਹੈ।” ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਰੁਚੀ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਅਤੇ ਸੁਧਾਰਕ ਹੋਣ ਨਾਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਵਹਿਮ ਜਾਂ ਪਖੰਡ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢ ਕੇ ਸੱਚੇ ਮਾਰਗ ਵੱਲ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਨ ਖਾਤਰ ਆਪਣਾ ਤਾਣ ਲਾਇਆ। ਇਹ ਸੇਵਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਿਰੰਤਰ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇਲਾਹੀ ਅਸੀਮ ਇਲਮ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਸੀ ਕਿ ਕਲਾਕਾਰ ਨੂੰ ਰਚਨਾ ਕਰਨ ਵੇਲੇ ਜੋ ਅੰਦਰੂਨੀ ਰਸ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਲਈ ਹੀ ਲਿਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਨਿਰੀ ਪਾਠਕਾਂ ਦੀ ਵਾਹ-ਵਾਹ ਲਈ ਨਹੀਂ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਅਤੇ ਦਿਖਾਵੇ ਤੋਂ ਸਦਾ ਦੂਰ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਜੋ ਵੀ ਕਾਰਜ ਕੀਤੇ ਉਹ ਲੁਪਤ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ‘ਛੁਪੇ ਰਹਿਣ ਦੀ ਚਾਹ’ ਅਨੁਸਾਰ ਕੀਤੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੰਤਵ ਇਹੋ ਸੀ ਕਿ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਘੱਟ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਜੋ ਪੰਥਕ ਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਸੇਵਾ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਕੋਈ ਰੁਕਾਵਟ ਨਾ ਆਵੇ। ‘ਸ਼ਬਦ ਗੁਰੂ’ ਨੂੰ ਉਹ ਜਾਗਤ ਜੋਤ ਅਤੇ ਦਸਾਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀਆਂ ਦਾ ਸਰੂਪ ਮੰਨਦੇ। ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਗੁਰੂ ਸੰਗ ਲਿਵ, ਲਗਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰੀਤ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਮਾਨ ਹੋਈ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਦਾ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ ‘ਜੀਅ ਦਾਨ’ ਲੇਖਣੀ ਵਿਚ ਟਿਕਾਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚੋਂ ਇਹ ਗਿਆਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਕਾਗਰ ਹੋ ਆਪਣਾ ਧਿਆਨ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ, ਪ੍ਰਸਾਰ ’ਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਰੱਖਿਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣ ਅਤੇ ਰੂਹਾਨੀ ਲੇਖਣੀ ਬਾਬਤ ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ, “ਮੈਂ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੇਖਕਾਂ ਦੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਪੜ੍ਹ-ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਇੱਧਰੋਂ-ਉੱਧਰੋਂ ਨੋਟ ਇਕੱਠੇ ਕਰ ਕੇ ਪੁਸਤਕ ਲਿਖਦਾ ਹਾਂ, ਪਰ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਐਸਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਆਤਮਕ ਗਿਆਨ ਧੁਰ ਦਰਗਾਹੋਂ (ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਦੇ ਦਰੋਂ) ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਅਨੁਭਵੀ ਰਚਨਾ ਹੈ ਤੇ ਆਤਮਕ ਰਸ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ। ਅਣਦਿਸਦੇ ਮੰਡਲਾਂ ਦੀਆਂ ਗੁੱਝੀਆਂ ਰਮਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਲੇਖਣੀ ਰਾਹੀਂ ਬਿਆਨਣ ਦਾ ਮਾਣ ਉਸੇ ਨੂੰ ਹਾਸਿਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਉਸ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਮਾਣਿਆ ਹੋਵੇ।” ਇਹ ਰਹੱਸਮਈ ਅਨੁਭਵ ਮਨੁੱਖੀ ਹਿਰਦੇ ਦੀਆਂ ਅਤਿ ਡੂੰਘਾਣਾਂ ਵਿਚ ਵਾਪਰਨ ਵਾਲਾ ਅਨੁਭਵ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਆਤਮਿਕ ਜੀਵਨ ਦਾ ਆਧਾਰ ਅਤੇ ਸਾਰ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਪ੍ਰੇਮੀ, ਭਗਤ, ਸ਼ਰਧਾਲੂ, ਪਿਆਰਾ ਇਸ ਅਨੁਭਵ ਵਿਚ ਵਿਚਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਪੂਰਨ ਆਪਾ ਅਤੇ ਆਲਾ-ਦੁਆਲਾ ਉਸੇ ਦਾ ਰੂਪ ਅਰਥਾਤ ਉਸੇ ਜਿਹਾ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਮੁਖ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ’ਤੇ ਝਾਤ ਮਾਰਦਿਆਂ ਅਸੀਂ ਇਹ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਅਧਿਆਤਮ ਭਰਪੂਰ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਰੰਗ ਵਿਚ ਰੱਤੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਅਜਿਹੀਆਂ ਅਨੇਕਾਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਹਨ ਜਿਸ ਤੋਂ ਸਾਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਕ ਸੰਤ ਪੁਰਖ ਹੋਣ ਦਾ ਝਲਕਾਰਾ ਵੀ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬੋਲੇ ਵਾਕ ਵੀ ਆਮ ਨਾ ਹੋ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਲਾਹੀ ਝਲਕ ਪੈਂਦੀ ਸੀ। ਇਸੇ ਗੱਲ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰਦਿਆਂ ਸੰਤ ਅਤਰ ਸਿੰਘ (ਮਸਤੂਆਣਾ) ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ, “ਮੈਂ ਸਮਝਿਆ ਹੈ ਸਤਿਗੁਰੂ ਆਪ, ਆਪਦੇ ਘਟ ਵਿਚ ਬੈਠ ਕੇ ਬੋਲ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਇਹ ਵਾਕ ਆਪ ਦੇ ਨਹੀਂ ਪਰ ਏਹ ਆਗਯਾ ਹੈ ਮੇਰੇ ਸਤਿਗੁਰੂ ਦੀ ਜਿਸ ਨੇ ਆਪ ਦੀ ਜ਼ਬਾਨ ਰਾਹੀਂ ਏਹ ਲਫਜ਼ ਕਹਿਵਾਏ ਹਨ।” ਅਨੁਭਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੇ ਅਨੁਭਵ ਰਾਹੀਂ ਕਈ ਵਾਰ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਵੀ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਸਮਾਧੀ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਈ ਸਹਿਬ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਨਾਮ ਅਤੇ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਜੁੜਨ ਲਈ ਸਿੱਖੀ ਮਾਰਗ ਦੇ ਪਾਂਧੀ ਹੋਣ ਲਈ ਚੇਤੰਨ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉੱਚ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅਕਸ ਅਤੇ ਮੰਤਵ ਲਕਦਾ ਹੈ। ਇਹੋ ਜਿਹੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਰਹੇ ਹਨ, “ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਕੰਡੇ ਤੁਸੀਂ ਖ਼ਤਮ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਕੰਡੇ ਪਿੱਛੇ ਵੀ ਸਨ, ਹੁਣ ਵੀ ਹਨ ਅਤੇ ਅੱਗੋਂ ਵੀ ਹੋਣਗੇ। ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਦਿਲ ਨੂੰ ਨਾਮ ਦੇ ਨਾਲ ਢੱਕ ਲਵੋ, ਤਦ ਕੰਡਾ ਅੰਦਰ ਚੋਭ ਨਹੀਂ ਦੇਵੇਗਾ। ਇਹ ਢੰਗ ਹੈ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਕੰਡਿਆਂ ਤੋਂ ਬਚਣ ਦਾ।”

ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਵਿਚ ਨਿਰਮਾਣਤਾ ਦਾ ਗੁਣ ਵਿਦਮਾਨ ਸੀ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੱਥਾ ਟੇਕਣ ਲੱਗਦਾ ਤਾਂ ਉਹ ਆਖਦੇ, “ਖਾਲਸਾ ਫ਼ਤਿਹ ਗਜਾਇਆ ਕਰੋ।” ਉਹ ਮਾਣ-ਸਨਮਾਨ ਦੇ ਮੁਹਤਾਥ ਨਾ ਹੋ ਕੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਮਾਂਗਵੀ ਗੱਡੀ ਮੰਨਦੇ ਹੋਏ ਇਸ ਨੂੰ ਵਾਹੁਣ ’ਤੇ ਟੇਕ ਰੱਖਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਨੁਕਤਾਚੀਨਾਂ ਜਾਂ ਦੋਖੀਆਂ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਵੀ ਕਦੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਆਖਿਆ, ਸਗੋਂ ਸੱਚ ’ਤੇ ਟੁਰਨ ਵਾਲਾ ਆਪਣਾ ਸਫ਼ਰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਵੱਲ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਰਹੇ ਅਤੇ ਸਦਾ ਕਰਨੀ ਨੂੰ ਹੀ ਤਰਜੀਹ ਦਿੱਤੀ।

ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਅਤਿਕਥਨੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜੋ ਕਾਰਜ ਕੀਤੇ, ਬਚਨ ਕੀਤੇ, ਜੋ ਸੋਚਿਆ ਉਹੋ ਸੱਚ ਹੋ ਨਿਬੜਿਆ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪਾਰਸ-ਛੋਹ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਅਤੇ ਲੇਖਣੀ ਨੇ ਅਨੇਕਾਂ ਹੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀਆਂ ਵਿਚ ਬਦਲਾਅ ਲਿਆਂਦੇ ਅਤੇ ਅੱਜ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਾਠਕ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਏ ਬਿਨਾ ਜਾਂ ਬਦਲਾਅ ਤੋਂ ਮੁਨਕਰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਨੇਕਾਂ ਪਾਠਕਾਂ ਅਤੇ ਸਨੇਹੀਆਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਆਸ਼ੇ ਵੱਲ ਟੋਰਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਅੱਜ ਵੀ ਨਿਰੰਤਰ ਟੋਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।

ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਇਕ ਹੀ ਤਾਕਤ ਸੀ, ਉਹ ਸੀ— ‘ਦਰਸ਼ਨ ਤਾਂਘ’, ਜਦ ਮਨ ਦੀ ਤਾਕਤ ਇਕ ਪਾਸੇ ਵੱਲ ਲੱਗ ਜਾਵੇ, ਮਨ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਦਾ ਵਲਵਲਾ ਵੀ ਇਕ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਮਨ ਇਕਾਗਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਓਹੋ ਮਨ ਬਲਵਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਰੁਹਾਨੀ ਅਨੁਭਵ ਵੀ ਸਾਧਕ ਦੁਆਰਾ ਉਸ ਅਸੀਮ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਤਾਂਘ ਤੋਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਸ ਅਨੁਭਵ ਨੂੰ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਦ ਹੀ ਰਹੱਸਮਈ ਕਵਿਤਾ ਉਪਜਦੀ ਹੈ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਨਿੱਜੀ ਅਨੁਭਵ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਆਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਉਸ ਅਨੰਦ ਜਾਂ ਖੇੜੇ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਕਰਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ‘ਨਿਰੋਲ ਖੇੜੇ’ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਹ ਖੇੜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਦੁਖ-ਸੁਖ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਉਠ ‘ਅਣਡਿੱਠ ਪ੍ਰਭੂ ਪ੍ਰੀਤਮ’ ਦੇ ਵਸਲ ਨੂੰ ਮਾਣਦਾ ਹੈ:

ਮੈਂ ਟਹਿਲਣ, ਗੁਰ ਤਾਰਕ ਮੇਰਾ, ਚਰਨ ਸ਼ਰਨ ਵਿਚ ਵਾਸਾ ਮੇਰਾ,
ਪਾਟਿਆ ਪਰਦਾ ਟੋਕ ਦਾ, ਹੁਣ ਕੀ ਮਿਹਣਾ ਲੋਕ ਦਾ

ਭਗਤ ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰੀਤਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਅਨੰਦ-ਵਿਭੋਰ ਹੋ ਦੁਨੀਆ ਤੋ ਬੇਪਰਵਾਹ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਛੋਹ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਦਾ ਇਹ ਪਲ ਜੋ ਮਾਣਿਆ ਹੀ ਜਾ ਸਕਦੈ; ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਇਸ ਨੂੰ ਬਿਆਨਣ ਲਈ ਸਫ਼ਲ ਵੀ ਹੋਏ ਹਨ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਇਹ ਅਨੁਭਵ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਸਗੋਂ ਇਸ ਅਨੁਭਵ ਵਿਚ ਬੁੱਧੀ ਜਾਗਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਅਨੁਭਵ ਤੋਂ ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਦੇਹ ਸਿੱਧੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਬਲਕਿ ਇਹ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਦੇ ਦਰ ’ਤੇ ਖੜ੍ਹ ਵਿਗਸਣ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਵਿਚ ਅਗਰਸਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।