ਜਿਸ ਧਰਤ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਚਰਨ ਛੋਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਗੋਸ਼ ਵਿਚ ਪਵਿੱਤਰ ਛੂਹ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਸਮੋਈ ਰੱਖਦੀ ਹੈ, ਅੱਜ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਗੁਰ ਅਸਥਾਨਾਂ 'ਤੇ ਜਾ ਕੇ ਨਤਮਸਤਕ ਹੁੰਦਿਆਂ ਇਕ ਵਿਲੱਖਣ ਅਹਿਸਾਸ ’ਤੇ ਸਕੂਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਜਿਥੈ ਜਾਇ ਬਹੈ ਮੇਰਾ ਸਤਿਗੁਰੂ ਸੋ ਥਾਨੁ ਸੁਹਾਵਾ ਰਾਮ ਰਾਜੇ ਦੇ ਮਹਾਂਵਾਕ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਜਿੱਥੇ-ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਚਰਨ ਪਾਏ, ਉਹ ਸਥਾਨ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਲਈ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਤਿਕਾਰਤ ਅਤੇ ਮਹੱਤਤਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਹਿਤ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ, ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ, ਡੇਹਰਾ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਗੁਰਧਾਮ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਚਰਨ-ਛੋਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਰਾਵੀ ਦੇ ਉਰਾਰ ਅਤੇ ਪਾਰ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹਨ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ, ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸਾਹਿਬ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਨਾਰੋਵਾਲ (ਪਾਕਿਸਤਾਨ), ਤਹਿਸੀਲ ਸ਼ਕਰਗੜ੍ਹ ਵਿਖੇ ਸ਼ਕਰਗੜ੍ਹ-ਨਾਰੋਵਾਲ ਸੜਕ 'ਤੇ ਸੁਭਾਇਮਾਨ ਹੈ। ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਤੋਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ 125 ਕਿ. ਮੀ., ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਸੀਮਾ ਤੋਂ ਰਾਵੀ ਪਾਰ ਤਕਰੀਬਨ ਸਾਢੇ 3 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਡੇਹਰਾ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਤੋਂ 5 ਕਿ. ਮੀ. ਦੀ ਦੂਰੀ ’ਤੇ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਆਪਣੀਆਂ ਉਦਾਸੀਆਂ ਦੌਰਾਨ ਜਦੋਂ ਪਰਵਾਰ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਈ ਤਲਵੰਡੀ ਰਾਇ ਭੋਇ ਵਿਖੇ ਆਏ, ਪਰਵਾਰ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਉਪਰੰਤ ਤਲਵੰਡੀ ਤੋਂ ਰਾਵੀ ਵੱਲ ਚੱਲਦਿਆਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਰਾਵੀ ਦੇ ਸੱਜੇ ਕੰਢੇ ਪੱਖੋਕੇ ਨਗਰ ਨਜ਼ਦੀਕ ਰਮਣੀਕ ਸਥਾਨ ’ਤੇ ਨਿਵਾਸ ਕੀਤਾ। ‘ਪੁਰਾਤਨ ਜਨਮ ਸਾਖੀ” ਅਨੁਸਾਰ “ਤਬ ਬਾਬਾ ਦਰੀਆਉ ਉਪਰ ਬਹਿ ਗਇਆ, ਤਲਵੰਡੀ ਕੇ ਨਜੀਕ ਇਕ ਥਾਂਉਂ। ਉਥੇ ਬਹੁਤ ਗਊਗਾ ਚਲਿਆ। ਜੋ ਕੋਈ ਸੁਨੇ ਸੋ ਸਭ ਆਵੈ। ਲੋਕ ਆਖਣ ਜੋ ‘ਕੋਈ ਖ਼ੁਦਾਇ ਦਾ ਫਕੀਰ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਨਾਨਕ ਨਾਉਂ ਹੈਸੁ, ਆਪਣੇ ਖੁਦਾਇ ਨਾਲ ਰੱਤਾ ਹੈ।

ਸਥਾਨਕ ਰਵਾਇਤ ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਖੀ ਪ੍ਰਚੱਲਿਤ ਹੈ, ਕਿ ਕਣਕ ਦੀ ਵਾਢੀ ਸਮੇਂ ਇੱਥੇ ਦੋ ਭਰਾਵਾਂ ਦੇ ਕਣਕ ਦੇ ਬੋਹਲ ਪਏ ਸਨ, ਇੱਕ ਭਾਈ ਦੋਦੇ ਦਾ ਅਤੇ ਇਕ ਉਸ ਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਦਾ ਸੀ। ਵੱਡਾ ਭਰਾ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਦੇ ਕਹਿਣ ’ਤੇ ਘਰ ਪਰਸ਼ਾਦਾ ਛਕਣ ਗਿਆ ਤਾਂ ਛੋਟੇ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬੋਹਲ ’ਚੋਂ ਦਾਣੇ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਦੀ ਢੇਰੀ ਵਿਚ ਰੱਖ ਦਿੱਤੇ। ਜਦੋਂ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਨੇ ਛੋਟੇ ਨੂੰ ਬੋਰੀਆਂ ਲੈਣ ਭੇਜਿਆ ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬੋਹਲ ਵਿੱਚੋਂ ਦਾਣੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੇ ਦਾਣਿਆਂ ਚ ਰਲਾ ਦਿੱਤੇ। ਜਦੋਂ ਦੋਵੇਂ ਬੋਰੀਆਂ ਭਰਨ ਲੱਗੇ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ, ਜੋ ਸਾਹਮਣੇ ਬੈਠੇ ਇਹ ਸਭ ਦੇਖ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਸਭ ਜਾਣਦੇ ਸਨ, ਆਪਣੇ ਸਾਥੀ ਨੂੰ ਭੇਜਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਬੁਲਾ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ, “ਇਹ ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ ਇਸ ਦਾ ਨਿਚੋੜ ਦੱਸੋ”, ਤਾਂ ਵੱਡਾ ਭਰਾ ਕਹਿੰਦਾ, “ਮੈਂ ਸੋਚਿਆ ਇਹ ਮੇਰਾ ਛੋਟਾ ਭਰਾ ਤੇ ਪਿੰਡ ਦਾ ਨੰਬਰਦਾਰ ਹੋਣ ਨਾਤੇ ਇਸ ਦੇ ਘਰ ਆਇਆ-ਗਿਆ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ, ਕੀ ਪਤਾ ਮੇਰੀ ਘਰ ਵਾਲੀ ਇਹਨੂੰ ਦਾਣੇ ਨਾ ਦੇਣ ਦਵੇ ਤਾਂ ਮੈਂ ਸੋਚਿਆ ਇੱਥੇ ਹੀ ਕੁਝ ਹਿੱਸਾ ਪਾ ਦਿਆਂ।“ ਜਦੋਂ ਛੋਟੇ ਦੀ ਵਾਰੀ ਆਈ ਉਸ ਕਿਹਾ ਕਿ, “ਮੈਂ ਅਜੇ ਗ੍ਰਹਿਸਤ ਧਾਰਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਮੇਰਾ ਭਰਾ ਵਿਆਹਿਆ, ਬਾਲ-ਬੱਚਿਆਂ ਵਾਲਾ ਹੈ ਤਾਂ ਮੈਂ ਸੋਚਿਆ ਇਸ ਦੀ ਕਬੀਲਦਾਰੀ ਵੱਡੀ ਹੈ, ਕੁਝ ਅਨਾਜ ਇਸ ਨੂੰ ਦੇਣਾ ਭਲਾ ਹੈ। ਤਦ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਇਸ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਸੁੱਚੀ ਧਰਤੀ ਨਹੀਂ ਲੱਭੇਗੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗਰਮੀ ਦੀ ਰੁੱਤੇ ਇਸ ਅਸਥਾਨ ’ਤੇ ਛੰਨ ਬੰਨ੍ਹਣੀ ਅਰੰਭ ਕੀਤੀ ਜੋ ਕਿ ਕਲਾਨੌਰ ਦੇ ਪਰਗਨੇ ਵਿਚ ਪੈਂਦਾ ਸੀ। "

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਰਾਵੀ ਕੰਢੇ ਚਲਾਏ ਗਏ ਸਤਿਸੰਗ ਅਤੇ ਕੀਰਤਨ ਪ੍ਰਵਾਹ ਕਾਰਨ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤਕ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਉਸਤਤ ਹੋਣ ਲੱਗੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਵਧ ਰਹੀ ਉਸਤਤ ਅਤੇ ਮਾਨਤਾ ਕਾਰਨ ਉਸ ਇਲਾਕੇ ਦਾ ਕਰੋੜੀਆ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਮਾਨਤਾ ਨੂੰ ਠੱਲ੍ਹ ਪਾਉਣ ਲਈ ਬੁਰੀ ਮਨਸ਼ਾ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲ ਵਧਿਆ, ਆਖਿਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਉਸ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਅੱਗੇ ਨਿਮਰਤਾ ਸਹਿਤ ਭੁੱਲ ਬਖ਼ਸ਼ਾਈ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਮੁਰੀਦ ਬਣ ਗਿਆ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਮੁਆਫੀ ਦੇਣ ਉਪਰੰਤ ਕਰੋੜੀਏ ਨੇ ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਰੱਖੀ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਆਪਣਾ ਯੋਗਦਾਨ ਵੀ ਪਾਇਆ, “ਤਾਂ ਕਰੋੜੀਏ ਅਰਜਿ ਕੀਤੀ ਬਾਬਾ ਜੀ ਤੇਰਾ ਹੁਕਮੁ ਹੋਵੈ ਤਾ ਮੈ ਇਕ ਚਕੁ ਬਿਨਾ ਤੇਰੈ ਨਾਵੈ ਕਾ ਨਾਉ ਕਰਤਾਰ ਪੁਰ ਰਖੀਐ ਅਤੇ ਜੋ ਕੁਛੁ ਪੈਦੇ ਹੋਵੈ ਸੋ ਆਣਿ ਧਰਮਸਾਲਾ ਵਿਚ ਪਾਈਐ।”2 ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਹੋਰ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਸ੍ਰੋਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਜ਼ਮੀਨ ਕਰੋੜੀਏ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ :

ਤਬ ਗੁਰੂ ਪੁਰ ਕਰਤਾਰ ਬਸਾਯੋ। ਮੱਲ ਕਰੋੜੀ ਪਟਾ ਕਰਾਇਓ।
ਸੰਮਤ ਪੰਦ੍ਹਾਂ ਸੈ ਬਹੱਤਰੇ। ਰਚ ਕਰ ਧਾਂਮ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਲਵੱੜ੍ਹੇ।
ਨਿਜ ਪਰਵਾਰ ਬੁਲਾਇ ਬਸਾਇਓ। ਭਇਓ ਸੁਲਖਣੀ ਕੇ ਮਨ ਭਾਇਓ।3

ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਜਿਸ ਸਥਾਨ ’ਤੇ ਕੀਤੀ ਗਈ ਉਹ ਜ਼ਮੀਨ ਉਸ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਰੰਧਾਵੇ ਗੋਤ ਦੇ ਤਪੇ ਦੀ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਇਲਾਕੇ ਦੁਆਲੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਰੰਧਾਵੇ ਗੋਤ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਵਸੇਬਾ ਹੈ। “ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਚੌਧਰੀ ਰੰਧਾਵੇ ਨੇ ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਬਣਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਥਾਂ ਅਰਦਾਸ ਕਰਾਈ। ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਕਰੋੜੀ ਨੇ ਲੰਗਰ ਆਦਿ ਹੋਰ ਜ਼ਰੂਰੀ ਖਰਚਾਂ ਵਾਸਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਦਾ ਪਟਾ ਲਿਖ ਦਿੱਤਾ। 4 ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਦਰਿਆ ਰਾਵੀ ਪਾਰ ਨਾਰੋਵਾਲ 'ਤੇ ਦੋਦੇ ਪਿੰਡ ਵਿਚਕਾਰ ਕਈ ਦਿਨ ਟਿਕਾਣਾ ਰੱਖਿਆ, “ਜਦ ਬਾਬੇ ਪਾਸ ਸਤਸੰਗ ਦਾ ਤਰਚਾ ਬਹੁਤ ਰਹਿਣ ਲੱਗਾ ਤਾਂ ਉਥੋਂ ਦੇ ਜ਼ਮੀਂਦਾਰਾਂ ਨੇ ਬਾਬੇ ਨੂੰ ਟਿਕਾਉਣ ਲਈ ਇਕ ਪਿੰਡ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਦਿੱਤੀ। ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਰੱਖ ਕੇ ਬਾਬੇ ਨੇ 13 ਮਾਘ, ਸੰਮਤ 1572 ਬਿ: (7 ਜਨਵਰੀ, 1516 ਈ.) ਨੂੰ ਮੋਹੜੀ ਗੱਡੀ। 'ਪ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਇਸ ਅਸਥਾਨ ਦੀ ਨੀਂਹ ਆਪਣੀਆਂ ਉਦਾਸੀਆਂ ਦੌਰਾਨ ਹੀ ਰੱਖ ਦਿੱਤੀ ਗਈ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪੱਕੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਉਦਾਸੀਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇਸ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਆਬਾਦ ਕਰ ਕੇ ਇੱਥੇ ਧਰਮਸਾਲ ਬਣਵਾਈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਸਮਾਂ ਸ੍ਰੀ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਬਤੀਤ ਕੀਤਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਇੱਥੇ ਹੀ ਪਰਵਾਰ ਸਮੇਤ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਰੱਖੀ ਅਤੇ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਹੱਥੀਂ ਕਿਰਤ ਕਮਾਈ ਵੱਲ ਤੋਰਿਆ :

ਫਿਰਿ ਬਾਬਾ ਆਇਆ ਕਰਤਾਰਪੁਰਿ ਭੇਖੁ ਉਦਾਸੀ ਸਗਲ ਉਤਾਰਾ।
ਪਹਿਰਿ ਸੰਸਾਰੀ ਕਪੜੇ ਮੰਜੀ ਬੈਠਿ ਕੀਆ ਅਵਤਾਰਾ।6

ਇਸ ਸਥਾਨ ’ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ 1521 ਈ. ਤੋਂ 1539 ਈ. ਤਕ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦਿਆਂ ਹੱਥੀਂ ਕਿਰਤ (ਖੇਤੀ) ਕੀਤੀ, ਇਸ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਅਤੇ ਵਿੱਦਿਆ ਕੇਂਦਰ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਰੱਬੀ ਬਾਣੀ ਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਚਲਾਇਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸੱਚ ਧਰਮ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਲੋਕਾਈ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਬਾਣੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਪਹਿਲੀ ਗੁਰ ਗਿਆਨ ਟਕਸਾਲ, ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵਿਚ ਹੋਰ ਅਨੇਕ ਕਾਰਜਾਂ ਸਮੇਤ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਉਤਾਰੇ ਇਕ ਮੁੱਖ ਕਾਰਜ ਸੀ, ਜਿਹੜੇ ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ) ਦੀ ਦੇਖ-ਰੇਖ ਵਿਚ ਹੁੰਦੇ ਸਨ।” ਇੱਥੇ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦੁਆਰਾ ਰਚੀ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਇਕ ਤਰਤੀਬ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਾਣੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵੀ ਕੀਤੀ।“ਤਬ ਇਕਸੁ ਅੰਗਦ ਸਿਖ ਨੋ ਬੁਲਾਇ ਕਰਿ, ਗੁਰੂ ਬਾਬੇ ਨਾਨਕ ਜੀ ਕਹਿਆ ਜਿ, ਪੁਰਖਾ ਅੰਗਦਾ! ਸ੍ਰੀ ਪਾਰਬ੍ਰਹਮ ਕੀ ਆਗਿਆ ਹੋਈ ਹੈ, ਜਿ ਮੇਰੀ ਸਿਫਿਤ ਕਰਣੀ; ਅਰੁ ਲੋਕਾਂ ਤੇ ਭੀ ਕਰਾਵਣੀ। ਪੁਰਖਾ ਅੰਗਦਾ! ਇਕ ਐਸੀ ਸਿਫਤਿ ਪਰਮੇਸੁਰ ਕੀ ਕਰੀਐ, ਜਿਸੁ ਕਾ ਇਕ ਜਪੁ ਹੋਇ !”8 ਬਾਣੀ ਰਚਨਾ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਅਸਥਾਨ ਤੋਂ ਗੁਰੂ ' ਸਾਹਿਬ ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰ ਗੋਸ਼ਟ ਲਈ ਅਚੱਲ ਵਟਾਲੇ, ਸਿਆਲਕੋਟ, ਮੁਲਤਾਨ, ਲਾਹੌਰ ਆਦਿ ਸਥਾਨਾਂ ਵੱਲ ਵੀ ਗਏ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ

ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਰਾਵੀ ਦੇ ਉਰਾਰ ’ਤੇ ਪਾਰ ਅਕਸਰ ਵਿਚਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਦਾ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਇੱਥੇ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਹੀ ਹੋਇਆ, ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਸ੍ਰੀ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਬਾਹਰਵਾਰ (ਕੱਥੂਨੰਗਲ) ਸਨ ਅਤੇ ਬਾਲਕ ਦੀਆਂ ਸਿਆਣਪ ਭਰਪੂਰ ਗੱਲਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਬਾਲਕ ਦਾ ਨਾਮ ਪੁੱਛਿਆ ਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਤੇਰਾ ਨਾਮ ਬੁੱਢਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਏ।

1522 ਈ. ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਪਿਤਾ ਮਹਿਤਾ ਕਾਲੂ ਜੀ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਤ੍ਰਿਪਤਾ ਜੀ ਸ੍ਰੀ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਹੀ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਵਿਦਾ ਹੋਏ ਅਤੇ ਰਾਵੀ ਕੰਢੇ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੰਤਿਮ ਰਸਮਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ :

ਕੋ ਗਯੋ ਤਜੀ ਦੇਹ ਸੰਸਾਰ॥
ਸੁਰਪੁਰ ਕਾਲੂ ਗਿਆਨ ਧਾਰਿ
ਉਰ ਗੁਰੂ ਕੋ ਮਾਨਯੋ ਜਗਤੁ ਅਸਾਰ॥

ਸ੍ਰੀ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪਾਵਨ ਧਰਤ ’ਤੇ ਹੀ ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ) ਦਾ ਮਿਲਾਪ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨਾਲ 1532 ਈ. ਵਿਚ ਹੋਇਆ, ਜਿੱਥੇ ਆਪ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਮੁਰੀਦ ਹੋ ਕੇ ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਸਦਾ ਲਈ ਟਿਕ ਗਏ, ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕੋਲ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਕਿਰਤ-ਕਮਾਈ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਵੀ ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਗਲ਼ ਲਾਇਆ:

ਇਹੁ ਲਹਨਾ ਮੈਂ ਇਸ ਕਾ ਦੇਨਾ। ਕਹੌਂ ਸਤ ਮਿਥਿਆ ਨਹੀਂ ਬੈਨਾ।
ਇਨ ਕੀ ਮੋ ਹੈ ਬਿਧ ਬਨੀ। ਮੇਰੇ ਰਾਜ ਕੋ ਆਇਓ ਧਨੀ।10

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰਿਆਈ ਦਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਚੁਣਨ ਲਈ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ’ਤੇ ਹੀ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਲਈ ਅਤੇ ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਯੋਗ ਪਾਇਆ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਹੀ ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਨੂੰ ਗੁਰਿਆਈ ਦੀ ਦਾਤ ਬਖਸ਼ੀ ਅਤੇ ਆਪ ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ) ਅਖਵਾਏ।

ਸ੍ਰੀ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਹਰ ਜਾਤ, ਵਰਨ, ਦੇਸ਼ ਦੇ ਲੋਕ ਆਉਂਦੇ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ। ਦੂਰ ਨੇੜੇ ਤੋਂ ਪੁੱਜੀ ਸੰਗਤ ਵਿਚ ਕਈ ਜਗਿਆਸੂ ਵੀ ਆਉਂਦੇ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ ਚਰਚਾ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੇ ਸ਼ੰਕੇ ਨਿਵਾਰਦੇ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਕੋਲ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਸੰਗਤ ਦੀ ਰੌਣਕ ਦਿਨੋਂ-ਦਿਨ ਵਧਦੀ ਗਈ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਇਕ ਨਗਰ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਵੱਸ ਗਈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ' ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਹੱਥੀਂ ਆਬਾਦ ਕੀਤੀ, ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਆਈ ਸੰਗਤ ਵੀ ਖੇਤਾਂ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਾਲ ਹੱਥੀਂ ਕਿਰਤ ਕਰਦੀ, ਫ਼ਸਲ ਉਗਾਈ ਜਾਂਦੀ ਅਤੇ ਤਿਆਰ ਫ਼ਸਲ ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਕਾ ਲੰਗਰ ਅਤੁੱਟ ਵਰਤਦਾ:

ਬੋਵਹਿਂ ਬਹੁਤ ਅੰਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਿ ਕਾਰੀ। ਪਾਕੇ ਤੇ ਜਬ ਹੋਇ ਤਯਾਰੀ।
ਆਨਹਿਂ ਸਤਿਗੁਰ ਕੇਰ ਅਗਾਰੀ। ਦੇਗ ਚਲਾਵਹਿਂ ਤਿਹਠਾਂ ਭਾਰੀ॥11

ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਵਿਚ ਵੀਹ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਭਾਈ ਪੋਪਟੁ, ਭਾਈ ਮੂਲਾ ਕੀਤੁ, ਭਾਈ ਪਿਰਥਾ, ਭਾਈ ਖੇਡਾ, ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ, ਭਾਈ ਪਿਰਥੀ ਮਲੁ ਸਹਗਲੁ, ਭਾਈ ਰਾਮਾ ਡਿਡੀ, ਭਾਈ ਦਉਲਤ ਖਾਂ, ਭਾਈ ਮਾਲੋ, ਭਾਈ ਮਾਂਗਾ, ਭਾਈ ਕਾਲੂ ਖੱਤਰੀ, ਭਾਈ ਭਗਤਾ, ਓਹਰੀ ਤੇ ਜਾਪੂ ਵੰਸੀ, ਭਾਈ ਸੀਹਾਂ ਉਪਲੁ, ਭਾਈ ਗਜਣੁ ਉਪਲੁ, ਭਾਈ ਭਾਗੀਰਥੁ, ਭਾਈ ਜਿਤਾ ਰੰਧਾਵਾ, ਬਾਬਾ ਬੁਢਾ ਜੀ, ਫਿਰਣਾ ਖਹਿਰਾ ਭਾਈ ਜੋਧ ਜੀ ਆਦਿ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿਚ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ।

ਮੌਜੂਦਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਇਕ ਮੀਲ ’ਤੇ ਪਿੰਡ ਦੋਦੇ ਵੱਸ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਇਸ ਪਿੰਡ ਦਾ ਦੋਦੇ ਗੋਤ ਦਾ ਜੱਟ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਘਰਵਾਲੀ ਮਾਈ ਭਗਵੰਤੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਛਕਾਉਣ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਿਆ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਅਸੀਸ ਸਦਕਾ ਦੋਦੇ ਦਾ ਪਰਵਾਰ ਬਹੁਤ ਵਧਿਆ ਫੁੱਲਿਆ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਲੋਕਾਈ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਵਹਿਮਾਂ-ਭਰਮਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕੀਤਾ, ਜਗਤ ਨੂੰ ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ’ਤੇ ਕਿਰਤ ਦੇ ਲੜ ਲਾ ਕੇ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਧਰਤ 'ਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾ ਗਏ।

ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ, ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਤੋਂ ਚੜ੍ਹਦੇ ਵੱਲ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਨਗਰ ਹੋਇਆ ਕਰਦਾ ਸੀ ਜੋ ਕਿ ਜਲਦੀ ਹੀ ਦਰਿਆਬੁਰਦ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪੁਰਾਤਨ ਇਮਾਰਤ ਜੋ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਬਣਵਾਈ ਗਈ ਉਹ ਵੀ 1784 ਈ. ਸਮੇਂ ਦਰਿਆ ਰਾਵੀ ਦੇ ਵਹਾਅ ਵਿਚ ਆ ਗਈ। ਸ. ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਦੋਦੇ ਨੇ ਪੱਕੀ ਧਰਮਸਾਲ ਬਣਵਾਈ ਅਤੇ ਲੰਗਰ ਨਾਮ ਜਾਗੀਰ ਲਾਈ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨਾਮ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ 375 ਰੁ. ਸਲਾਨਾ ਜਗੀਰ ਅਤੇ 70 ਕਿੱਲੇ ਜ਼ਮੀਨ ਲਾਈ ਗਈ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਪਟਿਆਲਾ ਭੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਦਰਿਆ ਰਾਵੀ ’ਤੇ ਬੰਨ੍ਹ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ, ਮਹਾਰਾਜਾ ਪਟਿਆਲਾ ਵੱਲੋਂ ਬੰਨ੍ਹ ਬਣਾਉਣ ਲਈ 1,35,600 ਰੁ. ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਮੌਜੂਦਾ ਇਮਾਰਤ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵੀ ਮਹਾਰਾਜਾ ਪਟਿਆਲਾ ਨੇ ਕਰਵਾਈ। ਭਾਵੇਂ ਦਰਿਆ ਰਾਵੀ ਨੇ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਸਭ ਕੁਝ ਵਹਾਅ ਲਿਆ, ਪਰ ਦਰਿਆ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਹੀ ਵਹਿੰਦਾ ਰਿਹਾ, ਦਰਿਆ ਰਾਵੀ ਦੇ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਕਦੇ ਡੇਹਰਾ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਨੂੰ ਰਸਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।

ਸੰਨ 1947 ਵਿਚ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਗੁਰਧਾਮਾਂ ਨੂੰ ਪੰਥ ਤੋਂ ਵਿਛੋੜਿਆ ਗਿਆ ਸ੍ਰੀ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਇਸ ਸਥਾਨ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਸੰਗਤ ਲਈ ਸੰਨ 2000 ਤਕ ਬੰਦ ਰਹੇ। 1998 ਈ. ਵਿਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਦੀ ਦੁਬਾਰਾ ਸੇਵਾ ਅਰੰਭ ਕਰਵਾਈ ਅਤੇ ਸੰਨ 2000 ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਦੇਸ਼ ਦੀ ਵੰਡ ਤੋਂ 53 ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਸੰਗਤ ਲਈ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦਰ ਖੋਲ੍ਹੇ ਗਏ।

ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਯਾਦਗਾਰਾਂ ਸ੍ਰੀ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸਾਹਿਬ

ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ: ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਤਿੰਨ ਮੰਜਿਲਾ, ਚਕੋਰ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਚਾਰ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਹਨ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਦੂਜੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ’ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਪਾਵਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਸਵੇਰ ਤੋਂ ਸ਼ਾਮ ਤਕ ਕੀਰਤਨ ਦਰਬਾਰ ਸਜਦੇ ਹਨ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਤੋਂ ਲਹਿੰਦੇ ਵੱਲ ਪਵਿੱਤਰ ਸਰੋਵਰ ਹੈ। ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਸੰਗਤ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਨੇੜਲੇ ਪਿੰਡਾਂ ਤੋਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਧਰਤ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਚਰਨ-ਛੋਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਲਈ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਫ਼ੁਰਮਾਏ:

ਕਰਤਾਰ ਪੁਰਿ ਕਰਤਾ ਵਸੈ ਸੰਤਨ ਕੈ ਪਾਸਿ॥ (ਪੰਨਾ 816)

ਭਾਰਤ ਦੀ ਨਾਨਕ ਨਾਮ ਲੇਵਾ ਸੰਗਤ, ਡੇਹਰਾ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਨਗਰ ਨਜ਼ਦੀਕ ਭਾਰਤ-ਪਾਕ ਸੀਮਾ ’ਤੇ ਬਣੇ ‘ਦਰਸ਼ਨ ਸਥਲ’ ਤੋਂ ਦੂਰਬੀਨ ਰਾਹੀਂ ਬੜੀ ਭਾਵੁਕਤਾ ਨਾਲ ਦਰਿਆ ਰਾਵੀ ਪਾਰ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਖੂਹ: ਇੱਥੇ ਤਿੰਨ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਖੂਹ ਹਨ ਜੋ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਖੁਦਵਾਏ ਗਏ। ਖੂਹੀ ਜੋ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੈ ਉਸ ਨੂੰ ਬਾਉਲੀ ਸਾਹਿਬ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਖੂਹ ਬਾਹਰਵਾਰ ਹੈ ਜੋ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਖੇਤਾਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਲਾਉਣ ਦੇ ਮੰਤਵ ਤਹਿਤ ਖੁਦਵਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਇਸ ਖੂਹ ’ਤੇ ਅੱਜ ਵੀ ਟਿੰਡਾਂ ਲੱਗੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਪੁਰਾਤਨ ਦਿੱਖ ਬਰਕਰਾਰ ਹੈ। ਸੰਨ 2017 ਵਿਚ ਖੁਦਾਈ ਦੌਰਾਨ ਇੱਕ ਪੁਰਾਤਨ ਖੂਹ ਨਿਕਲਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪੁਰਾਤਨ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੀ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ, ਇਕ ਚੌਥਾ ਖੂਹ ਅਪ੍ਰੈਲ 2019 ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਖੁਦਾਈ ਸਮੇਂ ਵੀ ਨਿਕਲਿਆ ਜੋ ਕਿ 500 ਸਾਲ ਪੁਰਾਣਾ ਦੱਸਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਖੂਹ ਨੂੰ ਇਸੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸੰਭਾਲਦੇ ਹੋਏ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਮਜ਼ਾਰ: ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਅੰਦਰ ਦਾਖ਼ਲ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੀ ਮੁੱਖ ਇਮਾਰਤ ਦੇ ਬਾਹਰ ਬਰਾਮਦੇ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਬਣਾਇਆ ਮਜ਼ਾਰ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਸਤੰਬਰ 1539 ਈ. ਨੂੰ ਜੋਤੀ-ਜੋਤ ਸਮਾਏ (ਅੱਸੂ ਵਦੀ 10 ਸੰਮਤ 1596) ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਮੁਸਲਿਮ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਅਕੀਦਤ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਿਆਂ ਜਿਸ ਅਸਥਾਨ ’ਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਚਾਦਰ ਨੂੰ ਸਪੁਰਦ-ਏ-ਖਾਕ ਕੀਤਾ ਉੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਪਣੀ ਮਰਯਾਦਾ ਅਨੁਸਾਰ ਮਜ਼ਾਰ ਬਣਾਇਆ।

ਯਾਦਗਾਰ: ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਮੁੱਖ ਇਮਾਰਤ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦਾਖ਼ਲ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਬਣਾਈ ਯਾਦਗਾਰ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਗੁਰੂ ' ਜੀ ਦੇ ਸਿੱਖ, ਹਿੰਦੂ ਸ਼ਾਗਿਰਦਾਂ ਨੇ ਜਿਸ ਸਥਾਨ ’ਤੇ ਚਾਦਰ ਦਾ ਸਸਕਾਰ ਕੀਤਾ, ਉੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਸ਼ਰਧਾ ਅਨੁਸਾਰ ਯਾਦਗਾਰ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾਈ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਬਣੀ ਇਸ ਯਾਦਗਾਰ ਦੇ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਇਕ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਬਰਾਮਦਾ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਮਜ਼ਾਰ ਜਾਂ ਸਮਾਧ ਬਣਾਉਣਾ ਗੁਰਮਤਿ ਅਨੁਸਾਰੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਇਹ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਦੁਆਰਾ ਬਣਵਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਜੋ ਅੱਜ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਮਜ਼ਾਰ ਅਤੇ ਸਮਾਧ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਦੀਵਾਰ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਦੁਨੀਆਂ ਭਰ ਵਿਚ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਅਸਥਾਨ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਇੱਕ ਹੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦੀ ਮਜ਼ਾਰ ਅਤੇ ਸਮਾਧ ਦੋਵੇਂ ਬਣਾਏ ਗਏ ਹੋਣ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਸਥਾਨ ਰਾਵੀ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਦਰਿਆਬੁਰਦ ਹੋ ਗਏ ਸਨ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਸਿਰੇ ਤੋਂ ਬਣਵਾਇਆ ਗਿਆ।

ਤਿਉਹਾਰ, ਪੂਰਬ ਅਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧ: ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ, ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪੁਰਬ, ਜੋਤੀ-ਜੋਤ ਪੁਰਬ, ਵਿਸਾਖੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪੁਰਬ ਸ਼ਰਧਾ-ਭਾਵਨਾ ਤਹਿਤ ਮਨਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਦੇਸ਼-ਵਿਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਖੇ ਵਿਭਿੰਨ ਜਥਿਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੁੱਜੀ ਸੰਗਤ ਆਣ ਨਤਮਸਤਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਗੁਰੂ ਕਾ ਲੰਗਰ ਅਤੁੱਟ ਵਰਤਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੰਗਤ ਦੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਲਈ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਸਰਾਵਾਂ ਵਿਖੇ ਪੁਖ਼ਤਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹਨ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨਾਮ ਤਕਰੀਬਨ 70-80 ਏਕੜ (ਕਿੱਲੇ) ਜ਼ਮੀਨ ਹੈ। 1784 ਈ. ਸਮੇਂ ਸ. ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਦੋਦੇ ਨੇ ਪੱਕੀ ਧਰਮਸਾਲ ਬਣਾਉਣ ਉਪਰੰਤ ਬਾਬਾ ਲਾਲ ਚੰਦ ਨੂੰ ਸੇਵਾ ਲਈ ਨੀਯਤ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਾਮਦਾਸ ‘ਹਜ਼ੂਰੀ’, ਨੰਦ ਲਾਲ, ਪਰਮਾਨੰਦ, ਸੁਖਾ ਨੰਦ, ਲਹੌਰੀ ਦਾਸ, ਸੰਗਤ ਬਖ਼ਸ਼, ਸੰਤ ਰਾਮ, ਰਾਮ ਦਿਤਾ, ਹਰੀ ਦਾਸ, ਭਗਵਾਨ ਦਾਸ, ਰਾਮ ਰਤਨ, ਮਨੋਹਰ ਦਾਸ, ਮੰਗਲ ਦਾਸ ਅਤੇ ਕੌਲ ਦਾਸ ਮਹੰਤ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪੰਥਕ ਪ੍ਰਬੰਧ ਅਧੀਨ ਆਉਣ ਤਕ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਸੰਨ 1947 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਖੇ ਰਹਿ ਗਏ ਗੁਰ-ਅਸਥਾਨਾਂ ਦਾ ਸਮੁੱਚਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਔਕਾਫ਼ ਬੋਰਡ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਰਾਹੀਂ ਚਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ (ਸੰਨ 2019) ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਬਤੌਰ ਗ੍ਰੰਥੀ ਸਿੰਘ ਭਾਈ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਅ ਰਹੇ ਹਨ। ,

ਸ੍ਰੀ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਲਾਂਘਾ

ਸੰਨ 1947 ਦੀ ਵੰਡ ਉਪਰੰਤ ਪਿਛਲੇ 72 ਸਾਲ ਤੋਂ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਅਰਦਾਸ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਅੱਗੇ ਜੋਦੜੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, “ਹੇ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਆਪਣੇ ਪੰਥ ਦੇ ਸਦਾ ਸਹਾਈ ਦਾਤਾਰ ਜੀਓ! ਸ੍ਰੀ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਤੇ ਹੋਰ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਗੁਰਧਾਮਾਂ ਦੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪੰਥ ਨੂੰ ਵਿਛੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਖੁਲ੍ਹੇ ਦਰਸ਼ਨ-ਦੀਦਾਰ ਤੇ ਸੇਵਾ-ਸੰਭਾਲ ਦਾ ਦਾਨ ਖ਼ਾਲਸਾ ਜੀ ਨੂੰ ਬਖ਼ਸ਼ੋ।” ਸਮੂਹ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਅਰਦਾਸ ਦੇ ਪੂਰੇ ਹੋਣ ਦੇ ਆਸਾਰ ਨਵੰਬਰ 2018 ਵਿਚ ਬਣੇ, ਜਦੋਂ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੋਵਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਲਾਂਘੇ ਲਈ ਸਹਿਮਤੀ ਹੋਈ। ਸ੍ਰੀ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਲਾਂਘੇ ਲਈ ਭਾਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਤੇ ਗੱਲ ਚੱਲਦੀ ਰਹੀ ਜੋ ਕਿ ਅਮਲੀ ਰੂਪ ਨਾ ਧਾਰ ਸਕੀ। ਡੇਹਰਾ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਜੋੜਨ ਲਈ ਰਾਵੀ ਦਰਿਆ ਉੱਪਰ ਇੱਕ ਪੁਲ਼ ਹੋਇਆ ਕਰਦਾ ਸੀ ਜੋ ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਸੰਨ 1965 ਦੇ ਯੁੱਧ ਸਮੇਂ ਟੁੱਟ ਗਿਆ। 22 ਫਰਵਰੀ, 1999 ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਸ੍ਰੀ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਡੇਹਰਾ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਲਈ ਲਾਂਘਾ ਬਣਾਉਣ ਅਤੇ ਵੀਜ਼ੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਸ੍ਰੀ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ-ਦੀਦਾਰੇ ਕਰਨ ਦੀ ਗੱਲ ਚੱਲੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੰਨ 2000, ਸੰਨ 2004, ਸੰਨ 2008, ਸੰਨ 2010 ਵਿਚ ਵੀ ਗੱਲ ਚੱਲਦੀ ਰਹੀ, ਪਰ ਦੋਵਾਂ ਦੇਸ਼ਾ ਵੱਲੋ ਸਹਿਮਤੀ ਨਾ ਬਣ ਪਾਈ।

ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ, ਬੀ. ਐਸ. ਐਫ ਫੋਰਸ ਅਤੇ ਨਾਨਕ ਨਾਮ ਲੇਵਾ ਸੰਗਤ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਸਦਕਾ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਧਰਤ ’ਤੇ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦੂਰ ਤੋਂ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀਦਾਰੇ ਕਰਨ ਲਈ ਧੁੱਸੀ ਬੰਨ੍ਹ ਤੇ ‘ਦਰਸ਼ਨ ਸਥਲ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 4 ਮਈ, ਸੰਨ 2008 ਨੂੰ ਜਦੋਂ ‘ਦਰਸ਼ਨ ਸਥਲ’ ਦਾ ਉਦਘਾਟਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ, ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਗ੍ਰੰਥੀ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਰੇਂਜਰਾਂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿਚ ਕੰਡੇਦਾਰ ਵਾੜ ਦੇ ਪਾਰ ਤੋਂ ਕੜਾਹ - ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਵਰਤਾਇਆ ਅਤੇ ਇਹ ਮਾਹੌਲ ਬੜਾ ਹੀ ਭਾਵੁਕ ਅਤੇ ਜਜ਼ਬਾਤੀ ਸੀ। ਸੰਗਤ ਇਸ ‘ਦਰਸ਼ਨ ਸਥਲ' ਤੋਂ ਤਕਰੀਬਨ ਸਾਢੇ 3 ਕਿ. ਮੀ. ਦੂਰ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ, ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੂਰਬੀਨ ਰਾਹੀਂ ਕਰਦੀ ਹੋਈ ਦੂਰ ਤੋਂ ਹੀ ਭਾਵੁਕਤਾ ਸਹਿਤ ਗੁਰੂ ਅੱਗੇ ਸਿਜਦੇ ਕਰਦੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ 550 ਸਾਲਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪੁਰਬ ਦੋਵੇਂ ਦੇਸ਼ ਭਾਵਨਾ ਤਹਿਤ ਸ਼ਰਧਾਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਮਨਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇਸੇ ਤਹਿਤ ਨਵੰਬਰ, 2018 ਵਿਚ ਦੋਵਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਸਹਿਮਤੀ ਹੋਣ ਉਪਰੰਤ 26 ਨਵੰਬਰ, 2018 ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਵੱਲੋਂ ਸ੍ਰੀ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਲਾਂਘੇ ਲਈ ਕੋਰੀਡੋਰ ਦਾ ਨੀਂਹ-ਪੱਥਰ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ 28 ਨਵੰਬਰ, 2018 ਨੂੰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਲਾਂਘੇ ਲਈ ਕੋਰੀਡੋਰ ਦਾ ਨੀਂਹ-ਪੱਥਰ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੋਵੇਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ 550-ਸਾਲਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪੁਰਬ ਦੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਲਈ ਕਾਰਜ ਉਸਾਰੀ ਅਧੀਨ ਹਨ। ਇਸ ਲਾਂਘੇ ਰਾਹੀਂ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਵੱਲੋਂ ਵਿੱਛੜੇ ਗੁਰਧਾਮਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀਦਾਰ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਅਰਦਾਸ ਮਨਜ਼ੂਰ ਹੋਣ ਨਾਤੇ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤ ਜਿਸ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਦੂਰ ਤੋਂ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਭਾਵੁਕ ਹੋ ਸਿਜਦੇ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਅਸਥਾਨ ਦੀ ਸਰਦਲ ’ਤੇ ਆਪਣਾ ਮੱਥਾ ਰੱਖ, ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀਦਾਰ ਕਰ ਮਨ ਦੀ ਮੁਰਾਦ ਪੂਰੀ ਕਰ ਸਕੇਗੀ।

ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਇਤਿਹਾਸ ਡੇਹਰਾ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ: ਡੇਹਰਾ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ, ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨਗਰ ਹੈ, ਜੋ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ 50 ਕਿ. ਮੀ., ਬਟਾਲਾ ਤੋਂ 30 ਕਿ. ਮੀ., ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ, ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ 5 ਕਿ. ਮੀ. ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਵਾਇਆ ਸ੍ਰੀ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸਾਹਿਬ 130 ਕਿ. ਮੀ. ਦੀ ਦੂਰੀ ’ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਨਗਰ ਲੱਗਭਗ 25 ਏਕੜ (ਕਿੱਲੇ) ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿਚ ਵਸਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਨਗਰ ਦਾ ਖੇਤਰਫਲ ਲੱਗਭਗ 3 ਕਿ. ਮੀ., ਜਨਸੰਖਿਆ 10,000 ਦੇ ਕਰੀਬ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨਗਰ ਦੇ 11 ਵਾਰਡ ਹਨ। ਇਹ ਨਗਰ ਬਾਬਾ ਲਖਮੀ ਚੰਦ ਜੀ ਦੇ ਪੋਤਰੇ ਬਾਬਾ ਮਾਣਕ ਚੰਦ ਜੀ ਤੇ ਬਾਬਾ ਮਿਹਰ ਚੰਦ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਵਸਾਏ ਜਾਣ ਸਦਕਾ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਪੁਰਾਤਨ ਮੁੱਖ ਬਜ਼ਾਰਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਅੱਜ ਵੀ ਮਾਣਕ ਚੰਦ ਅਤੇ ਮਿਹਰ ਚੰਦ ਹਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਜ਼ਾਰਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ ਹੋਰ ਨਵੇਂ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵੀ ਵੱਸ ਗਏ ਹਨ। ਇਸ ਨਗਰ ਵਿਖੇ ਵਿਭਿੰਨ ਧਰਮ ’ਤੇ ਜਾਤਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਨਗਰ ਵਿਖੇ 10 ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ, 8 ਮੰਦਿਰ, 3 ਚਰਚ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਇੱਥੋਂ ਦੀ ਨਗਰ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ ਅਧੀਨ ਡੇਹਰਾ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਨਗਰ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਪੰਜ ਪਿੰਡ ਪੱਖੋ ਕੇ ਟਾਹਲੀ ਸਾਹਿਬ, ਚੰਦੂ ਨੰਗਲ, ਜੌੜੀਆਂ ਖੁਰਦ, ਕੋਟ ਦਲਪਤ ਰਾਇ, ਖਾਸਾਂ ਵਾਲੀ ਵੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਨਗਰ ਵਿਖੇ ਦੋ ਸਰਕਾਰੀ ਸਕੂਲਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਪਬਲਿਕ ਸਕੂਲ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਲੜਕਿਆਂ ਦਾ ਸੀਨੀਅਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ ਸੰਨ 1870 ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਨਗਰ ਵਿਖੇ ਸਰਕਾਰੀ ਹਸਪਤਾਲ ਅਤੇ ਖੇਡਾਂ ਲਈ ਸਰਕਾਰੀ ਗਰਾਉਂਡ ਹੈ।

ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ, ਡੇਹਰਾ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ

‘ਡੇਹਰਾ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ’ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਧਰਤ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਚਾਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਚਰਨ-ਛੋਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਇਹ ਧਰਤ ਸਿੱਖ ਜਗਤ ਅੰਦਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹੱਤਵ ਰੱਖਦੀ ਹੈ।

ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਸ੍ਰੋਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਜਦੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਆਪਣੇ ਪਰਵਾਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਮੀ ਗੁਰਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਈ ਪੱਖੋਕੇ ਪਿੰਡ ਨਜ਼ਦੀਕ ਪੁੱਜੇ ਤਾਂ ਪਿੰਡੋਂ ਬਾਹਰਵਾਰ ਚੌਧਰੀ ਅਜਿੱਤਾ ਰੰਧਾਵਾ ਜੋ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਸਿੱਖ ਹੋਇਆ ਹੈ ਦੇ ਖੂਹ 'ਤੇ ਆਣ ਬਿਰਾਜੇ:

ਜਿਤਾ ਰੰਧਾਵਾ ਭਲਾ ਹੈ ਬੂੜਾ ਬੁਢਾ ਇਕ ਮਨਿ ਧਿਆਵੈ।13

ਜਦੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਸ੍ਰੀ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਜੋਤੀ-ਜੋਤ ਸਮਾਏ (ਸਤੰਬਰ 1539 ਈ.) ਤਾਂ ਪ੍ਰੇਮੀ ਗੁਰਸਿੱਖਾਂ ਵੱਲੋਂ ਜੋ ਯਾਦਗਾਰ ਬਣਾਈ ਗਈ ਉਹ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਰਾਵੀ ਦਰਿਆ ਵਿਚ ਲੁਪਤ ਹੋ ਗਈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਾਬਾ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਜੀ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਲਖਮੀ ਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਰਾਵੀ ਦਰਿਆ ਦੇ ਇਸ ਪਾਰ ਅਜਿੱਤੇ ਰੰਧਾਵੇ ਦੇ ਖੂਹ ਉੱਪਰ ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਆਣ ਬਿਰਾਜੇ ਸਨ ਉਸੇ ' ਥੜ੍ਹੇ ’ਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਯਾਦਗਾਰ (ਦੇਹੁਰਾ) ਬਣਾਈ ।

ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਯਾਦਗਾਰਾਂ ਡੇਹਰਾ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ

ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ, ਡੇਹਰਾ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ: ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ, ਡੇਹਰਾ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਨਗਰ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਪੈਂਦੇ ਫਤਹਿ ਚੰਦ ਬਜ਼ਾਰ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਅਜਿੱਤੇ ਰੰਧਾਵੇ ਦੇ ਖੂਹ ਕਿਨਾਰੇ ਇਕ ਥੜ੍ਹੇ ’ਤੇ ਆਣ ਬਿਰਾਜੇ ਸਨ। ਇੱਥੇ ਥੜ੍ਹੇ ਤੇ ਬਾਬਾ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ‘ਦੇਹੁਰਾ” ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਜੋਤੀ-ਜੋਤ ਸਮਾਉਣ ਉਪਰੰਤ ਸ੍ਰੀ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਯਾਦਗਾਰੀ ਸਥਾਨਾਂ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਦਰਿਆ ਰਾਵੀ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨੇ ਢਾਹ ਲਾਉਣੀ ਅਰੰਭ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਬਾਬਾ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਜੀ ਨੇ ਅਜਿੱਤੇ ਰੰਧਾਵੇ ਦੇ ਖੂਹ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਜਿਸ ਥੜ੍ਹੇ ’ਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਆਣ ਬਿਰਾਜੇ ਸਨ ਉੱਪਰ ਇਕ ‘ਦੇਹੁਰਾ’ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਦੇਹੁਰਾ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ' ਰੱਖਿਆ।

ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਬੇਟਿ ਮਹਿ ਸੁੰਦਰ ਨਗਰ ਬਨਾਇ॥
ਸ੍ਰੀ ਦੇਹੁਰਾ ਨਾਮ ਜਿਹ ਸਪਤ ਪੁਰੀ ਸਮ ਜਾਇ॥4

‘ਦੇਹੁਰਾ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ' ਨਾਮ ਤੋਂ ਹੀ ਸਮਾਂ ਪੈਂਦਿਆਂ ਬੋਲੀ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਡੇਹਰਾ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ' ਪ੍ਰਚੱਲਿਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਦੀ ਸੇਵਾ ਦੀਵਾਨ ਚੰਦੂ ਲਾਲ ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਨੇ (1761 ਈ. ਵਿਚ) ਕਰਵਾਈ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਡੇਹਰਾ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਦੇ ਨਾਮ ਖਾਲਸਾ ਰਾਜ ਸਮੇਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਨਗਦੀ ਅਤੇ ਜਾਇਦਾਦ ਵਜੋਂ ਜਗੀਰ ਭੇਂਟ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਸ ਰਾਹੀਂ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਡੇਹਰਾ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਦੀ ਨਵ-ਉਸਾਰੀ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਦੀ ਪਾਲਕੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਵਾਈ ਗਈ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਸਵੇਰੇ-ਸ਼ਾਮ ਕੀਰਤਨ ਦਰਬਾਰ ਸਜਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਥਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇੱਥੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਤੋਂ ਸੰਗਤ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਅੰਦਰ ਸੰਗਤ ਦੇ ਬਿਰਾਜਣ ਲਈ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਹਾਲ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਇਸੇ ਤਹਿਤ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਇਸ ਸਮੇਂ (2019) ਉਸਾਰੀ ਅਧੀਨ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਮੁੱਖ ਇਮਾਰਤ ਦੇ ਬਾਹਰ ਨਜ਼ਦੀਕ ਹੀ ਪਵਿੱਤਰ ਸਰੋਵਰ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅਨਿੰਨ ਸਿੱਖ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਦੇ ਨਾਮ ’ਤੇ ਸੰਗਤ ਲਈ ਦੀਵਾਨ ਹਾਲ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਤੋਂ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀਦਾਰੇ ਕਰਨ ਲਈ ਪੁੱਜੀ ਸੰਗਤ ਦੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਲਈ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਦੋ ਸਰਾਵਾਂ (ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨ) ਵਿਚ ਪੁਖ਼ਤਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹਨ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਅੰਦਰ ਮਾਤਾ ਸੁਲੱਖਣੀ ਜੀ ਲੰਗਰ ਹਾਲ ਵਿਖੇ ਗੁਰੂ ਕਾ ਲੰਗਰ ਅਤੁੱਟ ਵਰਤਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ, ਡੇਹਰਾ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਦਾ ਸਮੁੱਚਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਰਾਹੀਂ ਚਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨਾਮ ਤਕਰੀਬਨ 700 ਕਿੱਲਾ ਜ਼ਮੀਨ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿਚ ਬੋਲਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਜ਼ਮੀਨ ਮੁਜ਼ਾਰੇਦਾਰਾਂ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿਚ ਹੈ।

ਖੂਹ ਸਰਜੀ ਸਾਹਿਬ: ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਹਾਲ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਇਕ ਪੁਰਾਤਨ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਖੂਹ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਇਹ ਖੂਹ ਅਜਿੱਤੇ ਰੰਧਾਵੇ ਦਾ ਖੂਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੇਣ ਲਈ ਵਰਤੋਂ ਵਿਚ ਲਿਆਂਦਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਖੂਹ ਨੂੰ ਖੂਹ ਸਰਜੀ ਸਾਹਿਬ' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੱਖੋ ਕੇ ਰੰਧਾਵਾ ਪਿੰਡ ਵਿਖੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਸਹੁਰਾ ਪਰਵਾਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਮਾਤਾ ਸੁਲੱਖਣੀ ਜੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀਆਂ ਉਦਾਸੀਆਂ ਦੌਰਾਨ ਪੁੱਤਰਾਂ ਸਮੇਤ ਇੱਥੇ ਰਹਿ ਰਹੇ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਪੱਖੋਕੇ ਰੰਧਾਵਾ ਵਿਖੇ ਪਰਵਾਰ ਅਤੇ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਈ ਆਏ ਤਾਂ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਅਜਿੱਤੇ ਰੰਧਾਵੇ ਦੇ ਖੂਹ ਉੱਤੇ ਕੱਚੇ ਥੜੇ 'ਤੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਹੋਏ :

ਵਹਿਰ ਅਜਿੱਤੇ ਕੂਪ ਸੁਹਾਯਾ। ਹੁਤੀ ਸਘਨ ਸੁੰਦਰ ਤਿਹ ਛਾਯਾ।
ਦੇਖਿ ਥਾਨਿ ਰਮਣੀਕ ਗੁਸਾਈਂ। ਬੈਠਿ ਗਏ ਹਮ ਸੋਂ ਬਿਗਸਾਈ।

ਜਦੋਂ ਅਜਿੱਤੇ ਰੰਧਾਵੇ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਖੂਹ ’ਤੇ ਬੈਠਿਆਂ ਦੇਖਿਆ, ਉਸ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਪਾਵਨ ਚਰਨਾਂ ’ਤੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਜਾ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਆਉਣ ਬਾਰੇ ਭਾਈ ਮੂਲ ਚੰਦ ਜੀ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ। ਇਹ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮਿਲਣ 'ਤੇ ਪਿਤਾ ਮੂਲ ਚੰਦ ਜੀ, ਮਾਤਾ ਸੁਲੱਖਣੀ ਜੀ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕੋਲ ਆਏ।ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਖੂਹ ਦੇ ਥੜ੍ਹੇ ’ਤੇ ਮਾਤਾ ਸੁਲੱਖਣੀ ਜੀ, ਦੋਵਾਂ ਪੁੱਤਰਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਸੰਗਤ ਨੇ ਆਣ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਖੂਹ ਕਿਨਾਰੇ ਕਈ ਦਿਨ ਕੀਰਤਨ ਸਤਿਸੰਗ ਗੁਰੂ
ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰ ਗੋਸ਼ਟ ਕੀਤੀ।

ਸਤਿਸੰਗਤ ਹੋਵਨ ਬਹੁ ਲਾਗੀ। ਕਰਹਿਂ ਕੀਰਤਨ ਸ਼ਰਧਾ ਜਾਗੀ।
ਦਰਸ਼ਨ ਕੇਰ 'ਬਿਸ਼ਾਲਾ। ਕਿਉਂ ਨ ਚਲਹਿ ਨੀਕੀ ਨਰ ਚਾਲਾ।

ਪ੍ਰਤਾਪ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਚਰਨ ਪਰਸਨ ਵਾਲਾ ਪਵਿੱਤਰ ਥੜ੍ਹਾ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਅਜਿੱਤੇ ਰੰਧਾਵੇ ਦਾ ਖੂਹ ਸਰਜੀ ਸਾਹਿਬ’ ਛੁਹ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਨੁਭਵ ਦੀ ਅੱਜ ਵੀ ਸ਼ਾਹਦੀ ਭਰਦੇ ਹਨ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਤੋਂ ਆਈ ਸੰਗਤ ਇਸ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਖੂਹ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਨੂੰ ਛਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਲ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਵੀ ਲੈ ਕੇ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਕੀਰਤਨ ਅਸਥਾਨ: ਕੀਰਤਨ ਅਸਥਾਨ, ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ, ਡੇਹਰਾ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਦੀ ਚਾਰ-ਦੀਵਾਰੀ ਅੰਦਰ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਹੀ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਅਸਥਾਨ ’ਤੇ ਆਣ ਕੇ ਪੰਜਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਵਿਸਮਾਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਕੀਰਤਨ ਸਰਵਣ ਕੀਤਾ ਸੀ।

ਪੱਖੋਕੇ ਟਾਹਲੀ ਸਾਹਿਬ: ਇਹ ਸਥਾਨ ਡੇਹਰਾ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਤੋਂ 4 ਕਿ. ਮੀ. ਦੀ ਦੂਰੀ ’ਤੇ ਹੈ। ਸਥਾਨਕ ਰਵਾਇਤ ਅਨੁਸਾਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਇਸ ਸਥਾਨ ਵਿਖੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸਹੁਰਾ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਪੁਰਾਤਨ ਘਰ ਹੋਇਆ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਮੂਲ ਚੰਦ ਜੀ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਪਟਵਾਰੀ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਉਦਾਸੀਆਂ ’ਤੇ ਜਾਣ ਸਮੇਂ ਮਾਤਾ ਸੁਲੱਖਣੀ ਜੀ ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਪੁੱਤਰ ਇੱਥੇ ਆ ਗਏ ਸਨ। ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਪੁਰਾਤਨ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੈ (ਕਮਰੇ ਦੀ ਹਾਲਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਚੰਗੀ ਨਹੀਂ ਹੈ)। ਇੱਥੇ ਹੀ ਬਾਬਾ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਜੀ ਦਾ ਸਥਾਨ ‘ਟਾਹਲੀ ਸਾਹਿਬ ਬਾਬਾ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ' ਹੈ, ਇੱਥੇ ਟਾਹਲੀ ਦੇ ਦਰਖ਼ਤ ਦਾ ਮੁੱਢ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਇਸ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਦੀ ਚਰਨ-ਛੋਹ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ। ਇਹ ਸਥਾਨ ਮਹੰਤਾਂ ਦੇ ਨਿੱਜੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਅਧੀਨ ਹੈ।

ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਚੋਲਾ ਸਾਹਿਬ: ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ, ਡੇਹਰਾ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਤੋਂ 500 ਮੀ. ਦੀ ਦੂਰੀ ’ਤੇ ‘ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਚੋਲਾ ਸਾਹਿਬ ਸੁਭਾਇਮਾਨ ਹੈ। ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬਗ਼ਦਾਦ ਫੇਰੀ ਦੌਰਾਨ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਇਹ ਚੋਲਾ ਭੇਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਕੁਰਾਨ ਦੀਆਂ ਆਇਤਾਂ ਦੀ ਕਢਾਈ ਹੋਈ ਹੈ। ਰਵਾਇਤ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਗਦਾਦ ਦਾ ਇਕ ਖਲੀਫਾ ਜੋ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਚਰਨੀਂ ਆਣ ਲੱਗਾ, ਉਸ ਦੀ ਬੇਗਮ ਵੱਲੋਂ ਇਹ ਚੋਲਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਬੇਗਮ ਨੇ ਕੁਰਾਨ ਦੀਆਂ ਆਇਤਾਂ ਨੂੰ ਚੋਲੇ ’ਤੇ ਕੱਢਿਆ। ਬਗਦਾਦ ਤੋਂ ਚੱਲਣ ਸਮੇਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਇਹ ਚੋਲਾ ਬਹਾਵਦੀਨ ਨੂੰ ਦੇ ਆਏ ਸਨ:

ਗਰਭ ਰਹਿਓ ਬੇਗਮ ਕੋ ਜਬ ਤੈ।
ਚੋਲਾ ਤਿਆਰ ਕਰਯੋ ਉਨ ਤਬ ਤੈ।
ਆਇਤ ਅਨਕ ਕੁਰਾਂਨ ਕਢਾਈ।

ਗੁਰੁ ਕੋ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਭੇਟ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਚੋਲਾ ਸਾਹਿਬ ਬਾਬਾ ਕਾਬਲੀ ਮੁੱਲ ਈਰਾਨ ਵਿੱਚੋਂ ਲੈ ਕੇ ਆਏ ਸਨ। ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਇਸ ਚੋਲਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਅਤੇ ਆਈ ਸੰਗਤ ਲਈ ਲੰਗਰ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਤਹਿਤ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਚੋਲਾ ਸਾਹਿਬ’ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਇਹ ਸਥਾਨ ਬਾਬਾ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਜੀ ਨਾਲ ਵੀ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਅੱਠ ਨੁੱਕਰਾ ਖੂਹ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਸਥਾਨਕ ਰਵਾਇਤ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਖੂਹ ਬਾਬਾ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਜੀ ਦੀ ਅਸੀਸ ਸਦਕਾ ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ ਜਦੋਂ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੀ ਬੇਗਮ ਜੋ ਔਲਾਦ ਤੋਂ ਮਹਿਰੂਮ ਹੋਣ ਨਾਤੇ ਔਲਾਦ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਬਾਬਾ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਜੀ ਦੇ ਸਥਾਨ ’ਤੇ ਆਈ। ਬਾਬਾ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਜੀ ਨੇ ਇੱਥੇ ਅੱਠ-ਨੁਕਰਾ ਖੂਹ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾਉਣ (ਖੁਦਵਾਉਣ) ਅਤੇ ਖੂਹ ਦੇ ਜਲ ਨਾਲ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਬਾਰੇ ਬੇਗਮ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਅੱਜ ਵੀ ਰਵਾਇਤ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚੱਲਿਤ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਖੂਹ ਦੇ ਜਲ ਨਾਲ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ’ਤੇ ਅਠਰਾਹ ਰੋਗ ਦਾ ਨਿਵਾਰਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਸੰਨ 1925 ਵਿਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਐਕਟ ਪਾਸ ਹੋਣ ’ਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਚੋਲਾ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸਮੁੱਚਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਕੋਲ ਆ ਗਿਆ, ਕਿੰਤੁ ਚੋਲਾ ਸਾਹਿਬ ਬਾਬਾ ਕਾਬਲੀ ਮੱਲ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਿੱਜੀ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ‘ਦਰਸ਼ਨ ਅਸਥਾਨ ਸ੍ਰੀ ਚੋਲਾ ਸਾਹਿਬ ਜੀ’ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਕੇ ਉੱਥੇ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਵਿਚ ਸੰਗਤ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਰੱਖ ਲਿਆ, ਇਸ ਸਮੇਂ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਵਿਚ ਰੱਖੇ ਚੋਲਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਹਾਲਤ ਬਹੁਤ ਖਸਤਾ ਹੈ, ਚੋਲਾ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਚੋਲੇ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਵਿਚ ਬੇਬੇ ਨਾਨਕੀ ਜੀ ਦੇ ਹੱਥੀਂ ਕੱਢੇ ਰੁਮਾਲ ਦੇ ਵੀ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਮਨਾਏ ਜਾਂਦੇ ਤਿਉਹਾਰ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ: ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਡੇਹਰਾ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਵਿਖੇ ਦੂਰ-ਦੂਰਾਡੇ ਤੋਂ ਸੰਗਤ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਲਈ ਪੁੱਜਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਧਰਤ ’ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪੁਰਬ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪੁਰਬ, ਵਿਸਾਖੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪੁਰਬ ਅਤੇ ਦਿਹਾੜੇ ਸ਼ਰਧਾ-ਪੂਰਵਕ ਮਨਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਹਰ ਸਾਲ 4 ਮਾਰਚ ਤੋਂ ਚੋਲਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਚਾਰ ਦਿਨ ਗੁਰਮਤਿ ਸਮਾਗਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਦੀਵਾਨ ਸੱਜਦੇ ਹਨ। ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਤੋਂ ਸੰਗਤ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਪਵਿੱਤਰ ਦਿਹਾੜਿਆਂ 'ਤੇ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਵਿਖੇ ਦਰਸ਼ਨ ਸੇਵਾ ਕਰ ਕੇ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੀਆਂ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੀ ਹੈ।