ਪ੍ਰੋ. ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਪਦਮ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਅਧਿਐਨ, ਸਾਹਿਤ, ਖੋਜ, ਅਨੁਵਾਦ ਤੇ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ ਦਾ ਮੁਜੱਸਮਾ ਸਨ। ਸਾਹਿਤਕ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ‘ਪਦਮ’ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਕਾਰਜ ਸੰਸਥਾਗਤ ਕਾਰਜ ਦੇ ਸਮਾਨ/ਤੁਲ ਹੈ। ਪ੍ਰੋ. ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਪਦਮ ਜੀ ਦੀ ਵਿਦਵਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰੋੜ ਦਰਜੇ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਦਾ ਹੈ। ਪਦਮ ਜੀ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਉਸ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਨਾਲ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਕਾਲਜਾਂ, ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਦੀ ਵਿੱਦਿਆ ਤੋਂ ਵਾਂਝੀ ਰਹੀ ਪਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਵਿਚਲਾ ਅਧਿਐਨ, ਅਧਿਆਪਨ ਤੇ ਖੋਜ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਾਰਜਾਂ ਤੋਂ ਲਾਂਭੇ ਹੋ ਕੇ ਕਰਨਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਜਾਪਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰੋ. ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ “ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਇਸ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਕੋਲ ਵੱਡਾ ਗੁਣ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਕਰੀਬ ਸਾਰੇ ਮੂਲ ਗ੍ਰੰਥ ਜਿਵੇਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, ਸ੍ਰੀ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ, ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਅਤੇ ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ, ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਅਰਥਾਂ ਸਹਿਤ ਕਈ ਵਾਰੀ ਪੜ੍ਹੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ। ਹਥਲਾ ਲੇਖ ਪ੍ਰੋ. ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਪਦਮ ਦੁਆਰਾ ਗੁਰਬਾਣੀ ਖੋਜ ਕਾਰਜਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਖਾਸਕਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਆਖਿਆ/ ਸਿਧਾਂਤ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਪ੍ਰੋ. ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਪਦਮ ਦਾ ਜਨਮ 28 ਦਸੰਬਰ, 1921 ਈ. ਪਿੰਡ ਅੜੈਚਾਂ (ਨਾਨਕਾ ਘਰ) ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਦਾਦਕਾ ਪਿੰਡ ਘੁੰਗਰਾਣਾ (ਲੁਧਿਆਣਾ) ਹੈ। ਪਦਮ ਜੀ ਦੇ ਮਾਤਾ ਦਾ ਨਾਮ ਨੰਦ ਕੌਰ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ ਗੁਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਸੀ। ਪ੍ਰੋ. ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਪਦਮ ਜੀ ਨੇ 1931 ਤੋਂ 1938 ਈ. ਤਕ ਗਿਆਨੀ ਅਰਜਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਾਲ ਰਹਿ ਕੇ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। ਆਪ ਨੇ 1939 ਈ. ਵਿਚ ਗਿਆਨੀ ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਵਿਚ, 1944 ਈ. ਵਿਚ ਪ੍ਰਭਾਕਰ, 1945 ਵਿਚ ਐਫ. ਏ. ਅਤੇ 1942 ਈ. ਵਿਚ ਸ਼ਹੀਦ ਸਿੱਖ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਕਾਲਜ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਕਲਾਸ ਅੱਵਲ ਰਹਿ ਕੇ ਪਾਸ ਕੀਤੀ।

ਪਦਮ ਜੀ ਨੇ ਮਈ 1943 ਤੋਂ ਅਪ੍ਰੈਲ 1950 ਈ. ਤਕ ਸ਼ਹੀਦ ਸਿੱਖ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਕਾਲਜ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਚ ਲੈਕਚਰਾਰ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨੌਕਰੀ ਕੀਤੀ, ਅਪ੍ਰੈਲ 1950 ਤੋਂ ਅਕਤੂਬਰ 1965 ਈ. ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ, ਪਟਿਆਲਾ ਅਤੇ ਜੂਨ 1966 ਈ. ਤੋਂ ਦਸੰਬਰ 1983 ਈ. ਤਕ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ ਵਿਚ ਨੌਕਰੀ ਕੀਤੀ। ਪਦਮ ਜੀ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ 1 ਮਈ, 2001 ਈ. ਪਟਿਆਲਾ ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਪਦਮ ਜੀ ਦੇ ਸੁਪਤਨੀ ਦਾ ਨਾਮ ਜਸਵੰਤ ਕੌਰ ਸੀ। ਪਦਮ ਜੀ ਦੀਆਂ ਦੋ ਬੇਟੀਆਂ- ਬੀਬੀ ਹਰਿੰਦਰ ਕੌਰ ਤੇ ਬੀਬੀ ਰਵਿੰਦਰ ਕੌਰ ਹਨ। ਪ੍ਰੋ. ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਪਦਮ ਨੂੰ ਅਨੇਕਾਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੇ ਪੁਰਸਕਾਰਾਂ ਤੇ ਇਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਨਿਵਾਜਿਆ। ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ, ਪੰਜਾਬ ਵੱਲੋਂ ਸਾਹਿਤ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ ਵੱਲੋਂ ਆਜੀਵਨ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਸਭਾ, ਦਿੱਲੀ ਵੱਲੋਂ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਨ।

ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ

ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਟੀਕੇ, ਕੋਸ਼, ਪਦਾਰਥ, ਪਰਮਾਰਥ, ਖੋਜ ਨੂੰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ ਦੇ ਸਾਹਿਤ ਵਜੋਂ ਰੱਖ ਕੇ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਇਸ ਦੇ ਰਚਨ ਕਾਲ ਤੋਂ ਅਰੰਭ ਹੋਈ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਹਰ ਲਫਜ਼/ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਇਸ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਵਿਚਾਰਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਆਖਿਆ ਦੇ ਆਪਣੇ ਮੌਲਿਕ ਸਿਧਾਂਤ ਵੀ ਹਨ, ਮਿਆਰੀ ਵਿਆਖਿਆ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚੋਣ, ਨਿਰਮਾਣ ਤੇ ਅਸਰ ਅਤਿ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।

ਪ੍ਰੋ. ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਪਦਮ ਦੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ

ਪ੍ਰੋ. ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਪਦਮ ਨੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਕੋਈ ਸਟੀਕ/ ਟੀਕਾ ਨਹੀਂ ਲਿਖਿਆ। ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮੁੱਚੇ ਕਾਰਜ ਵਿੱਚੋਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕਾਰਜਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਪੱਖ ਵਿਚ ਰੱਖ ਕੇ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰੋ. ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਪਦਮ ਜੀ ਦੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਆਖਿਆ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕਾਰਜ:-

1. ਗੁਰਬਾਣੀ ਕੋਸ਼ 2. ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿਚਾਰ ਕੋਸ਼ 3. ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸੰਕੇਤ ਕੋਸ਼ 4.ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਮਹਿਮਾ ਕੋਸ਼ 5. ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ 6. ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ 7. ਸੁਖਮਨੀ ਦਰਸ਼ਨ 8. ਗੁਰੂ ਘਰ 9. ਗੁਰੂ ਦਰ 10. ਗੁਰੂ ਸਰ 11. ਸ਼ਬਦਾਂਜਲੀ ਪ੍ਰੋ. ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਪਦਮ ਦੁਆਰਾ ਵਿਆਖਿਆ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੱਧਤੀਆਂ ਸੰਬੰਧੀ ਅਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਇਕ ਲੇਖ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅਰਥ-ਬੋਧ ਲਈ ਕਈ ਵਿਧੀਆਂ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕਥਾਕਾਰੀ, ਕੋਸ਼ਕਾਰੀ, ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ, ਅਤੇ ਉਲੱਥਾਕਾਰੀ। ਕਈ ਸੱਜਣ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਲਾਮਿਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਕੁਝ ਸਭ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਹੀ ਸਮਝਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਹ ਦਰੁੱਸਤ ਨਹੀਂ। ਕਥਾਕਾਰੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਜ਼ਬਾਨੀ ਅਰਥ-ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਦਾ ਨਾਂ ਹੈ। ਕੋਸ਼ਕਾਰੀ ਕੇਵਲ ਕਠਿਨ ਪਦਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਅੱਖਰ-ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਤਰਤੀਬ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਯਾਯ ਇਸੇ ਦੀ ਇਕ ਸ਼ਾਖ ਹੈ, ਟੀਕਾਕਾਰੀ ਕਿਸੇ ਰਚਨਾ ਦੇ ਲਿਖਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਅਤੇ ਸਰਲ ਵਾਰਤਕ ਵਿਚ ਅਰਥ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਟੀਕਾ ਸ਼ਬਦ ਟੀਕ ਧਾਤੂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਅਰਥ ਹਨ- ‘ਜਾਣਾ'। ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੋਇਆ, ਕਿਸੇ ਮੂਲ ਰਚਨਾ ਦੇ ਭਾਵ ਵੱਲ ਤੁਰਨਾ ਜਾਂ ਜਾਣਾ। ਵਿਆਖਿਆ ਇਸ ਤੋਂ ਅਗਲਾ ਕਦਮ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਉਪਰੰਤ ਪਰੰਪਰਾ ਤੇ ਪ੍ਰਸੰਗਾਂ ਸਹਿਤ ਗੁੱਝੇ ਭਾਵ ਸਵਿਸਥਾਰ ਪ੍ਰਗਟਾਉਣ ਦਾ ਉਪਰਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਲੱਥਾਕਾਰੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਧੀਆਂ ਤੋਂ ਬਿਲਕੁਲ ਭਿੰਨ ਹੈ। ਉਹ ਕਿਸੇ ਰਚਨਾ ਦੇ ਅਰਥ-ਭਾਵ ਨੂੰ ਦੂਜੀ ਜ਼ਬਾਨ ਵਿਚ ਪਲਟਾਉਣ ਦਾ ਨਾਂ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਟੀਕਾਕਾਰੀ ਕੇਵਲ ਆਪਣੀ ਜ਼ਬਾਨ ਵਿਚ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਸਰਲ ਅਤੇ ਸੁਹਜ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ।” ਪ੍ਰੋ. ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਪਦਮ ਦੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ ਦੀ ਪਰਵਿਰਤੀ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ:

1. ਕੋਸ਼ਕਾਰੀ
2. ਸਿਧਾਂਤਕ ਵਿਆਖਿਆ
3. ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਵਿਆਖਿਆ
4. ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਸਾਹਿਤਕ ਪੱਖ
5. ਮੂਲ-ਮੰਤ੍ਰ

1. ਕੋਸ਼ਕਾਰੀ

1.1 ਗੁਰਬਾਣੀ ਕੋਸ਼ : ਪ੍ਰੋ. ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਪਦਮ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਤ ਇਹ ਛੋਟੇ ਆਕਾਰ ਦਾ ਸ਼ਬਦ-ਕੋਸ਼ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਆਏ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਅੱਖਰ-ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਦਮ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ— “ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਵਿਉਤਪਤੀ ਤੇ ਵਿਆਕਰਣਕ ਰੂਪਾਂ ਦੇ ਵੇਰਵੇ ਵਿਚ ਜਾਣਾ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦਾ ਕੰਮ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਆਮ ਪਾਠਕ ਕਈ ਵੇਰ ਝਮੇਲੇ ਵਿਚ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਅਸਾਂ ਕੇਵਲ ਸਿੱਧੇ ਸਾਦੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਔਖੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਦਿੱਤੇ ਹਨ ਤਾਂ ਕਿ ਪਾਠਕ ਬਗੈਰ ਕਿਸੇ ਅੜਚਨ ਦੇ ਅਰਥ ਬੋਧ ਕਰ ਸਕਣ।

1.2 ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿਚਾਰ ਕੋਸ਼ : ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿਚਾਰ ਕੋਸ਼ ਪ੍ਰੋ. ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਪਦਮ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਤ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ ਦੁਆਰਾ 1969 ਈ. ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਕੋਸ਼ ਵਿਚ 387 ਇੰਦਰਾਜ਼ ਦਰਜ ਹਨ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਦਰਜ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਇੰਦਰਾਜ਼ਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਦਿਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚੋਂ ਮਿਲਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣਾਂ ਨੂੰ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰਾਂ ਦੇ ਲਈ ਇਹ ਕੋਸ਼ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਆਧਾਰ ਸਮੱਗਰੀ ਵਜੋਂ ਕਾਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਕ ਸਿਧਾਂਤ ਦੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕਈ ਪ੍ਰਮਾਣ ਇਕੱਠੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਕਾਰਜ ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਤ ‘ਗੁਰਮਤਿ ਮਾਰਤੰਡ' ਵਿੱਚੋਂ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਸਹਿਜ ਵਿਆਖਿਆ ਦਾ ਇਹ ਇਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸ੍ਰੋਤ ਹੈ।

1.3 ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸੰਕੇਤ ਕੋਸ਼ : ਪ੍ਰੋ. ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਪਦਮ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਤ ਇਸ ਕੋਸ਼ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਦਰਜ ਸਿਧਾਂਤਾਂ, ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਨਾਵਾਂ, ਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸੰਪਾਦਨਾ ਮੂਲਕ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖਰੇ ਵੱਖਰੇ ਇੰਦਰਾਜਾਂ ਹੇਠ ਦਰਜ ਕਰ ਕੇ ਭਾਵ-ਪੂਰਤ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਵਾਈ ਗਈ ਹੈ। “ਇਸ ਹਵਾਲਾ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿਚ ਗੁਰਮੁਖੀ ਅੱਖਰ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਲੱਗਭਗ 580 ਦੇ ਕਰੀਬ ਇੰਦਰਾਜ਼ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ, ਜੋ ਬਾਣੀ ਸੰਕਲਪਾਂ, ਇਤਿਹਾਸ, ਮਿਥਿਹਾਸ, ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ, ਪਰੰਪਰਿਕ ਪਰਿਭਾਸ਼ਕ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ, ਲੋਕਧਾਰਾਵਾਂ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ।

1.4 ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਮਹਿਮਾ ਕੋਸ਼ : ਪ੍ਰੋ. ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਪਦਮ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਤ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਮਹਿਮਾ ਕੋਸ਼ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 1983 ਈ. ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਕੋਸ਼ ਦੇ ਪੰਜ ਭਾਗ (ਪੰਜਾਬੀ, ਹਿੰਦੀ, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ, ਫ਼ਾਰਸੀ, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ) ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ 200 ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਚਾਰ ਦਰਜ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ 200 ਇੰਦਰਾਜਾਂ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ, ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਇੰਦਰਾਜ ਵੀ ਦਰਜ ਹਨ। ਇਹ ਹਵਾਲਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦਾ ਵਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

2. ਸਿਧਾਂਤਕ ਵਿਆਖਿਆ

ਪ੍ਰੋ. ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਪਦਮ ਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਆਏ ਸਿਧਾਂਤਾਂ, ਸੰਕਲਪਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਆਪਣੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਸਹਜ ਵਿਆਖਿਆ ਦੇ ਉੱਤਮ ਨਮੂਨੇ ਤਾਂ ‘ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿਚਾਰ ਕੋਸ਼' ਤੇ ‘ਸ਼ਬਦਾਂਜਲੀ’ ਪੁਸਤਕ ਵਿੱਚੋਂ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ‘ਗੁਰੂ ਘਰ’, ‘ਗੁਰੂ ਦਰ’ ਤੇ ‘ਗੁਰੂ ਸਰ’ ਪੁਸਤਕਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਵਿਆਖਿਆਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੰਕਲਪਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਪਦਮ ਜੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿਚ ਗੁਰਬਾਣੀ ਪੰਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਕਿਤੇ ਕਿਤੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਵੀ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਿਧਾਂਤ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ: ਸਿਮਰਨ ਸੇਵਾ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ, ਕਿਰਤਕਾਰ ਦਾ ਕਮਾਲ, ਸਤਿਸੰਗਤ, ਹਰਿ ਕੀਰਤਨ, ਗੁਰਬਾਣੀ ਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਵਾਤਾਵਰਣ, ਅਰਦਾਸਿ, ਗੁਰਪ੍ਰਸਾਦਿ, ਇਤੁ ਮਦਿ ਪੀਤੈ ਨਾਨਕਾ ਬਹੁਤੇ ਖਟੀਅਹਿ ਬਿਕਾਰ, ਪ੍ਰਭੂ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਿਵੇਂ ਹੋਵੇ ? ਹੁਕਮਿ ਰਜਾਈ ਚਲਣਾ, ਰਾਜ ਲੀਲਾ ਤੇਰੈ ਨਾਮਿ ਬਨਾਈ, ਮਨ ਤੂੰ ਜੋਤਿ ਸਰੂਪੁ ਹੈ, ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਚਾਨਣ ਵਿਚ ਸੁਖ-ਦੁਖ, ਸੱਚੀ ਪ੍ਰੀਤ, ਹਰਿ ਜਨੁ ਰਾਮ ਨਾਮ ਗੁਨ ਗਾਵੈ, ਹਰਿ ਸਾਚਾ ਸਿਮਰਹੁ ਭਾਈ, ਸਚੁ ਸਭਨਾ ਹੋਇ ਦਾਰੂ, ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਚਾਨਣ ਵਿਚ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾਂ, ਸਭ ਜੋਤਿ ਤੇਰੀ ਜਗਜੀਵਨਾ, ਨਿਰਵੈਰਤਾ ਦਾ ਸੰਕਲਪ। ਸਿਧਾਂਤ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਦੀ ਵਿਧੀ ਵੀ ਬਾ-ਕਮਾਲ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਸਿਧਾਂਤ ਦੇ ਪਿਛੋਕੜ ਵਿਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਖਾਸਕਰ ਭਾਰਤੀ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਵਿਚਾਰਦੇ ਹਨ।ਉਸ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਗੁਰਮਤਿ ਦਾ ਨਜ਼ਰੀਆ ਉਸ ਸੰਬੰਧੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸੰਬੰਧਿਤ ਵਸਤੂ ਦੇ ਵਿਭਿੰਨ ਪਹਿਲੂਆਂ ਤੇ ਚਾਨਣ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਮਿਸਾਲ ਵਜੋਂ ਅਸੀਂ “ਹਰਿ ਕੀਰਤਨ” ਨੂੰ ਵੇਖ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਹਰਿ ਕੀਰਤਨ ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਭਗਤੀ ਲਹਿਰ, ਭਗਤੀ ਤੇ ਕੀਰਤਨ, ਕੀਰਤਨ ਤੇ ਸੰਗੀਤ, ਸਿੱਖ ਸੰਗੀਤ ਪਰੰਪਰਾ ਉਪ-ਸਿਰਲੇਖ ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦੇ ਹਨ।

3. ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਵਿਆਖਿਆ

ਪ੍ਰੋ. ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਪਦਮ ਦੁਆਰਾ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਪੱਖ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਉਲੀਕਿਆ ਹੈ। ਪੁਸਤਕ ‘ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਵਿਚ ਸਿਧਾਂਤ ਖੰਡ ਅਤੇ ‘ਗੁਰੂ ਘਰ’ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ‘ਕਿਹ ਬਿਧਿ ਸਜਾ ਪ੍ਰਥਮ ਸੰਸਾਰਾ', ‘ਮਾਣਸ ਜਨਮ ਦੁਲੰਭ ਹੈ’ ਵਿਚ ਗੁਰਮਤਿ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਝਲਕ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਤਿੰਨ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਬਿਆਨਿਆ ਹੈ।

1. ਉਹ ਪਰਮ ਸੱਤਾ ਕੀ ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਸਰੂਪ ਕੀ ਹੈ ?

2. ਇਸ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਕੀ ਸੰਬੰਧ ਹੈ ?

3. ਮਨੁੱਖ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਕੀ ਸੰਬੰਧ ਹੈ ??

ਪਰਮ ਸੱਤਾ ਸੰਬੰਧੀ ਗੁਰਮਤਿ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਦੱਸਦੇ ਹੋਏ ਲਿਖਦੇ ਹਨ: ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿਚ ਉਸਨੂੰ ਨਿਰਗੁਣ, ਸਰਗੁਣ ਹੋਰਾਂ ਸਰੂਪਾਂ ਦਾ ਸੁਆਮੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ-

ਨਿਰਗੁਨੁ ਆਪਿ ਸਰਗੁਨੁ ਭੀ ਓਹੀ ॥
ਕਲਾ ਧਾਰਿ ਜਿਨਿ ਸਗਲੀ ਮੋਹੀ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 287)

ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰਚਨਾ ਸੰਬੰਧੀ ਵਿਕਾਸਵਾਦੀ ਸਿਧਾਂਤ ਸੰਬੰਧੀ ਲਿਖਦੇ ਹਨ : “ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਜੋ ਕਿ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਕਾਸਵਾਦ ਅਨੁਸਾਰ ਸਭ ਤੋਂ ਆਖਰੀ ਤੇ ਪੂਰਨ ਧਰਮ ਹੈ, ਵਿਚ ਤਾਂ ਕਈ ਥਾਂਈਂ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਕਾਸ ਸੰਬੰਧੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਤੁਕਾਂ ਧਿਆਨ ਯੋਗ ਹਨ।

ਸਾਚੇ ਤੇ ਪਵਨਾ ਭਇਆ ਪਵਨੈ ਤੇ ਜਲੁ ਹੋਇ॥
ਜਲ ਤੇ ਤ੍ਰਿਭਵਣੁ ਸਾਜਿਆ ਘਟਿ ਘਟਿ ਜੋਤਿ ਸਮੋਇ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 19)

ਪਦਮ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ “ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਗੁਰਮਤਿ ਦੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਪਤਾ ਲਗੇਗਾ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਤੇ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਹੀ ਈਸ਼ਵਰ ਦੀ ਸੂਖਮ ਸੱਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਫੁਲਿਤ ਸਥੂਲ ਰੂਪ ਆਖਦੇ ਹਨ ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਕਈ ਵੇਰ ਅਜਿਹੀਆਂ ਵਿਕਾਸੀ ਪੌੜੀਆਂ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਮੁੜ ਆਪਣੇ ਸਹੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨੁੱਖ ਜੀਵਨ ਸੰਬੰਧੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਸਹਿਤ ਲਿਖਦੇ ਹਨ। ਪੁਰਾਤਨ ਭਾਰਤੀ ਵਿਚਾਰਵਾਨਾਂ ਨੇ ਚੁਰਾਸੀ ਲੱਖ ਜੋਨਿ ਦਾ ਲੰਮਾ ਚੱਕਰ ਅਨੁਮਾਨਿਆ ਹੈ। ਸੰਭਵ ਹੈ, ਇਹ ਗਿਣਤੀ ਘੱਟ-ਵੱਧ ਵੀ ਹੋਵੇ ਪਰ ਇਤਨਾ ਜ਼ਰੂਰ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਪੌੜੀ ’ਤੇ ਪੁੱਜਣ ਲਈ ਜੀਵ ਨੂੰ ਬਹੁਤਾ ਲੰਮਾ ਸਫਰ ਤੈਅ ਕਰਨਾ ਪਿਆ ਹੈ। ਸ਼ਾਇਦ ਮਹਾਂ-ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਬਚਨ ‘ਹਉ ਆਇਆ ਦੂਰਹੁ ਚਲਿ ਕੈ’ਜਾਂ ਫਿਰ ‘ਮੋਹਿ ਪਰਦੇਸਨਿ ਦੂਰ ਤੇ ਆਈ' ਆਦਿ ਇਸੇ ਚੱਲ ਵਲ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਤੇ ਮਨੁੱਖਾ ਜਨਮ ਕੋਈ ਸਾਧਾਰਨ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਬਹੁਤ ਲੰਮੀ ਘਾਲ ਦਾ ਸਿੱਟਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣੀ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਬ੍ਰਿਛ ਦਾ ਸਰਬੋਤਮ ਫਲ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।”

4. ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ

ਪ੍ਰੋ. ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਪਦਮ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਸਾਹਿਤਕ ਕਲਾ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਪ੍ਰੋ. ਪਦਮ ਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਕਾਵਿ-ਪ੍ਰਬੰਧ, ਸੰਗੀਤ-ਪ੍ਰਬੰਧ, ਛੰਦ ਪ੍ਰਬੰਧ ਤੇ ਭਾਸ਼ਾ-ਪ੍ਰਬੰਧ ਸੰਬੰਧੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਖੋਜ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚੋਂ ਕਾਵਿ ਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅੰਗਾਂ ਰਸ, ਅਲੰਕਾਰ, ਗੁਣ ਤੇ ਰੀਤਿ ਨੂੰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਹਵਾਲਿਆਂ ਸਮੇਤ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਪਦਮ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ— “ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸਾਹਿਤਕ ਪੱਖ ਬਹੁਤ ਲਾਸਾਨੀ ਹੈ। ਪ੍ਰੀਤਮ ਦੇ ਬਿ ਵਿਚ ਹੀ ਕੋਇਲਾਂ ਸੜ ਸੜ ਕੇ ਕਾਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਜਾਪਦੀਆਂ ਹਨ। ਬਬੀਹੇ ਦੀ ਸਿਕ ਭਰੀ ਸੱਦ, ਮੁੰਧਾਂ ਦੀਆਂ ਜੋਬਨ-ਉਮੰਗਾਂ, ਰੁਤਾਂ ਦੀ ਰੰਗਲੀ ਛਹਿਬਰ, ਕੁਦਰਤ ਦਾ ਅਨੂਪਮ ਦ੍ਰਿਸ਼, ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਭਿੰਨੜੀ ਰੈਣ, ਗੁਰੂ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਝਲਕ ਤੇ ਹੋਰ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਮਿਥਿਹਾਸਕ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੀਆਂ ਨਵੇਂ ਰੰਗ ਵਿਚ ਦਿੱਤੀਆਂ ਮਿਸਾਲਾਂ ਇਕ ਅਜਬ ਰੰਗ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।

5. ਮੂਲ-ਮੰਤਰ

ਮੂਲ ਮੰਤਰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਸਾਰ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਮੂਲ ਮੰਤਰ ਸੰਬੰਧੀ ਪਦਮ ਜੀ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ— “ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਮੂਲ ਮੰਤਰ ਵਿਚ ਅਜਿਹਾ ਚਿੱਤਰ ਉਲੀਕਿਆ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਰੱਬ ਬਣਨਾ ਹੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਸ਼ਰਤ ਹੈ।

ਇਹ ਗੁਣ ਹਨ- ਏਕਤਾ, ਸਚਾਈ, ਗੂੰਜਦੀ ਚੇਤਨਤਾ, ਕਰਮਸ਼ੀਲਤਾ, ਵਿਆਪਕਤਾ, ਨਿਰਭੈਤਾ, ਨਿਰਵੈਰਤਾ, ਜੋਨਿ ਮੁਕਤਤਾ, ਕਾਲ ਮੁਕਤਤਾ ਅਤੇ ਸੰਪੂਰਣ ਸੁਤੰਤਰਤਾ।”

ੴਇਸਦਾ ਸਿਰਲੇਖ ਹੈ ਤੇ ਅੰਤਲਾ ਪਦ “ਗੁਰਪ੍ਰਸਾਦਿ” ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਮਾਰਗ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਕੀ 10 ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਉਸ ਰਸਤੇ ਦਾ ਪਰਿਚਯ ਕਰਾਉਂਦੇ ਹਨ।” ਪ੍ਰੋ. ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਪਦਮ ਨੇ ਮੂਲ-ਮੰਤਰ ਨੂੰ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਮੂਲ ਮੰਤਰ ਨੂੰ 12 ਅੰਗਾਂ ਵਿਚ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਹੈ:

1. 1 (ਇਕ) 2. ਓਅੰਕਾਰ 3. ਸਤਿ
4. ਨਾਮੁ 5. ਕਰਤਾ 6. ਪੁਰਖੁ
7. ਨਿਰਭਉ 8. ਨਿਰਵੈਰੁ 9. ਅਕਾਲ ਮੂਰਤਿ
10. ਅਜੂਨੀ 11. ਸੈਭੰ 12. ਗੁਰਪ੍ਰਸਾਦਿ

ਸਾਰੰਸ਼

ਇਸ ਲੇਖ ਵਿਚ ਅਸੀਂ ਪ੍ਰੋ. ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਪਦਮ ਦੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਮਿਲਦੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ ਦੇ ਅੰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਤਲਾਸ਼ਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਪਦਮ ਜੀ ਦੇ ਹਵਾਲਾ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਆਖਿਆਕਰੀ ਦੀ ਝਲਕ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਸੇਧ ਲੈ ਕੇ ਭਵਿੱਖ ਵਿਚ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਨਿੱਗਰ ਕਾਰਜ ਕਰਨ ਦੀ ਉਮੀਦ ਬੱਝਦੀ ਹੈ।