ਖਾਲਸਾ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਮਤਲਬ ਖਾਲਸ ਤੋਂ ਹੈ। ਯਾਣੀ ਸ਼ੁੱਧ, ਪਿਊਰ। ਇਸ ਦੇ ਹੋਰ ਮਗਰਲੇ ਭਾਵ ਹਨ . . . ਜੋ ਸੱਚਾ ਹੋਵੇ ਪਿਛਾਖੜੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਗ਼ੁਲਾਮ ਨਾ ਹੋਵੇ . . . ਜੋ ਅੰਧ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ’ਚ ਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੋਵੇ . . . ਜੋ ਜੋ ਸਮੁੱਚੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਜੋ ਲਾਈਲੱਗ ਨਾ ਹੋਵੇ . . . . ਨੂੰ ਕਲਾਵੇ ਵਿਚ ਲੈਂਦੀ ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੋਰ ਕਈ ਵਿਚਾਰ ਕੁੱਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਬਹਾਦਰ ਹੋਵੇ! ਪਰ 1984 ਈ: ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਤਾਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੱਗਾ ਕਿ ਸਿੱਖ ਦੀ ਪੱਗ ਤਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਲੀਰ ਹੋਵੇ। ਕੱਪੜੇ ਦਾ ਟੁਕੜਾ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਮਾਹੌਲ ’ਚ ਪੱਗ ਤਾਂ ਹਵਾ ਵਿਚ ਸੜ ਰਹੀ ਸੀ . . . ਤੇ ਮਗਰੋਂ ਲੱਗਾ ਜਿਵੇਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪੱਗਾਂ ਸੜ ਜਾ ਗੁਆਚ ਗਈਆਂ ਹੋਣ . . . ਪੱਗ ਨਾਂ ਦੀ ਚੀਜ਼ ਕਦੇ ਹੁੰਦੀ ਹੀ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚੋਂ ਪੱਗ ਵਾਲਾ ਬੰਦਾ ਤਾਂ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤਕ ਗਾਇਬ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ . . .! ਪਹਿਲੋਂ ਤਾਂ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭੱਜ ਕੇ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਨੂੰ ਦਾਗ ਨਹੀਂ ਲਗਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਪਰ ਉਦੋਂ ਹੀ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਬਹਾਦਰੀ ਦਾ ਵੀ ਉਦੋਂ ਹੀ ਕੰਮ ਹੈ ਜਦੋਂ ਇਸ ਦੀ ਲੋੜ ਹੋਵੇ ! ਜਿੱਥੇ ਐਨਾ ਵੱਡਾ ਧੋਖਾ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਜਿੱਥੇ ਵਾੜ ਹੀ ਖੇਤ ਨੂੰ ਖਾਣ ਲੱਗ ਪਈ ਹੋਵੇ, ਉੱਥੇ ਮੌਕੇ ਦੀ ਨਜ਼ਾਕਤ ਦਾ ਜਾਇਜ਼ਾ ਲੈ ਕੇ ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਚੱਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ, ਉਹ ਸ਼ਖਸ ਸਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨੇ ਬੁਲਾ ਕੇ ਬਗੈਰ ਪੀ. ਐਚ. ਡੀ. ਦੇ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਪੜ੍ਹਾਉਂਦੇ ਤਾਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਤਾਂ ਕੀ ਚੰਗੇ-ਚੰਗੇ ਅਧਿਆਪਕ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਲਾਸ 'ਚ ਆ ਬੈਠਦੇ ਸਨ, ਕੁਝ ਸਿੱਖਣ ਲਈ। ਉਹ ਮੇਰੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਤਾਂ ਸਨ ਹੀ, ਪਰ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਦੋਸਤ ਵਾਲਾ ਵਧੇਰੇ ਸੀ। ਉਹ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਹੀਂ ਸਨ ਰੱਖਦੇ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਘਰ ਪੈਦਾਇਸ਼ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਪੱਗ ਬੰਨ੍ਹਦੇ ਸਨ। 1984ਈ: ਵਿਚ ਉਹ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਪਟੇਲ ਨਗਰ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜਦ ਵੀ ਇਸ ਕਤਲ-ਏ-ਆਮ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਹੋਈ, ਤਾਂ ਨਿਚੋੜ ਇਹ ਨਿਕਲਿਆ ਕਿ “ਅਸੀਂ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਕਲਾਸ ਐਨੇਲਾਸਿਸ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਹਾਂ . . . ਪਰ 1984ਈ: ਵਿਚ ਸਿਰਫ ਦੋ ਹੀ ਕਲਾਸਾਂ ਰਹਿ ਗਈਆਂ ਸਨ . . . ਇਕ ਪੱਗ ਵਾਲੀ ਤੇ ਦੂਜੀ ਬਗੈਰ ਪੱਗ ਵਾਲੀ . . . !”

ਉਂਝ ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਕਿ ਦਿੱਲੀ ਬਹੁਤ ਵਾਰ ਉੱਜੜੀ ਹੈ। ਪਰ ਸੁਣਨ ਤੇ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਨ ਦਾ ਫਰਕ ੧੯੮੪ ਈ: ’ਚ ਅੱਖੀਂ ਦੇਖ ਕੇ ਹੀ ਹੋਇਆ ਕਿ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹੀ ਮੌਤ ਦਾ ਖੌਫ ਕੀ ਹੁੰਦਾ? ਮੌਤ ਦੇ ਤਾਂਡਵ-ਨਾਚ ਬਾਰੇ ਕਿਤਾਬਾਂ 'ਚ ਹੀ ਪੜ੍ਹਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਇਸ ਨੂੰ ਅੱਖੀਂ ਦੇਖ ਤੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਕੇ ਇਸ ਦਰਦ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਾ। ਮੌਤ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਲੋਕ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ ਸੁਣੇ, ਪਰ ਮੌਤ ਨੂੰ ਚੱਖ ਕੇ ਕਿਸੇ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ। ਮੌਤ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਬਚ ਕੇ ਮੈਂ ਜ਼ਰੂਰ ਦੱਸ ਸਕਦਾ ਕਿ ਇਹ ਕਿੰਨੀ ਭਿਆਨਕ ਤੇ ਦਰਦਨਾਕ ਹੁੰਦੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਸਾਹ ਜਦੋਂ ਵਿਛੜਣ ’ਤੇ ਆਉਂਦੇ ਤਾਂ ਕਿੰਨਾ ਤਕਲੀਫਦੇਹ ਹੁੰਦਾ। ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਦਰਦਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਡੂੰਘਾ ਉਹ ਦਰਦ ਹੁੰਦਾ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਕਿਸੇ ਦੇ ਭਰੋਸੇ 'ਤੇ ਹੋਵੇ ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੀ ਹਰ ਹੱਦ ਪਾਰ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਸੌਦਾਗਰ ਬਣ ਜਾਵੇ।

ਪਰਜਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨਾ ਹਕੂਮਤ ਦਾ ਕੰਮ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ੨੦੦੫ ਵਿਚ ਲੰਡਨ ਵਿਚ ਦੇਖੀ ਸੀ। ਲੰਡਨ 'ਚ ਬੰਬ ਧਮਾਕੇ ਹੋਏ ਤਾਂ ਲੰਡਨ ਦਾ ਮੇਅਰ ਸਿੰਗਾਪੁਰ 'ਚ ਓਲੰਪਿਕ ਖੇਡਾਂ ਨੂੰ ਬਰਤਾਨੀਆ 'ਚ ਸੱਦਾ ਦੇਣ ਦੀ ਵਿਢ ਦਿੰਦਾ-ਦਿੰਦਾ ਵਿਚੇ ਛੱਡ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਆਇਆ। ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਟੋਨੀ ਬਲੇਅਰ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਤੇ ਹੋਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀਆਂ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਗੱਲਬਾਤ ਵਿਚੇ ਛੱਡ ਵਾਪਸ ਲੰਡਨ ਭੱਜ ਆਇਆ। ਕਿਤੇ ਗਲਤੀ ਨਾ ਕਰ ਬੈਠਣ, ਕਿਉਂਕਿ ਕੁਝ ਘੰਟਿਆਂ (ਸ਼ਾਇਦ ‘ਦੀ ਗਾਰਡੀਅਨ’ ਮੁਤਾਬਕ ਦੋ ਘੰਟੇ) ਵਿਚ ਹੀ ਇਸਲਾਮਿਕ ਕੌਂਸਲ ਆਫ ਗ੍ਰੇਟ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਦੇ ਦਫ਼ਤਰ ਵੀਹ ਹਜ਼ਾਰ ਈ-ਮੇਲਾਂ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਅਬਿਊਜ਼ ਕਰਦੀਆਂ ਪਹੁੰਚੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਅਭੱਦਰ ਭਾਸ਼ਾ ਵੀ ਵਰਤੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਲੰਡਨ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹੀ ਮੇਅਰ ਨੇ ਬਿਆਨ ਦੇ ਕੇ ਬਰਤਾਨੀਆ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ ਕਿ ਬੰਬ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਡਾਕੂ ਕਹਿ ਲਓ . . . ਕਾਤਲ ਕਹਿ ਲਓ . . . ਪਰ ਮੁਸਲਮਾਨ ਨਾ ਕਹੋ . . . ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਕੁਝ ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਕੰਮ ਹੈ ਪੂਰੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦਾ ਨਹੀਂ ਤੇ ਇਸ ਇਕ ਬਿਆਨ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੋਚ ਨੂੰ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ। ਪਰ 1984ਈ: ਵੇਲੇ ਜਦ ਇਹ ਕਿਹਾ ਕਿ ਕਿ “ਮਾਰੋ ਇਨਕੋ !” ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਅਸਰ ਵੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਆਪਕ ਹੋਇਆ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਪੂਰਾ ਭਾਈਚਾਰਾ ਹੀ ਗਮਜ਼ਦਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਰਗਲਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਮੁਫ਼ਾਦ ਲਈ ਵਰਤਣਾ ਬਹੁਤ ਸੌਖਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ। ਤੇ ਇਹੀ ਹੋਇਆ ਦਿੱਲੀ ਵਿਚ 1984ਈ: ਦੇ ਸਮੇਂ !

ਇਕੱਤੀ ਅਕਤੂਬਰ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਜਦ ਵਾਲ ਖਿਲਾਰ ਕੇ ਸਾਧੂਆਂ ਵਰਗਾ ਭੇਸ ਬਣਾ ਮਾਲ ਗੱਡੀ ਦੇ ਡੱਬੇ ’ਚ ਬੈਠ ਮੇਰੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਦੇ ਘਰ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ ਤਾਂ ਰਾਹ ’ਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗਿੱਟੇ ’ਚ ਮੋਚ ਆ ਗਈ। ਉਦੋਂ ਉਹ ਉਸੇ ਕੋਲ ਹੀ ਰਹੇ। ਉਸ ਦੇ ਆਂਢ-ਗੁਆਂਢ ’ਚ ਬੜੀ ਏਕਤਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਘਰ ਮੁਹਰੇ ਖੂਬ ਆਵਾਜਾਈ ਸੀ। ਸਾਰਿਆਂ ਸਲਾਹ ਕਰ ਕੇ ਸੜਕ ਦੇ ਦੋਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਨਾਕਾ ਲਾ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਉੱਥੋਂ ਆਮ ਟਰੈਫਿਕ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਭੇਜਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਦੋ-ਚਾਰ ਵਾਰੀ ਦੰਗਾਈ ਆਏ ਵੀ ਤੇ ਘਚਾਨੀ ਦੇ ਕੇ ਲੰਘਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵੀ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਜਿਹੜੇ ਨੌਜੁਆਨ ਉੱਥੇ ਤੈਨਾਤ ਸਨ ਉਹ ਕਾਫੀ ਚਤੁਰ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੰਗਾਈਆਂ ਦੀ ਇਕ ਨਾ ਚੱਲਣ ਦਿੱਤੀ। ਉੱਥੇ ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਰਹੀ। ਪਰ ਮਗਰੋਂ ਮੇਰਾ ਭਰਾ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਛੱਡ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆਉਣ ਦੀ ਦੇਰ ਸੀ ਕਿ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ 'ਚ ਕਾਨਾ-ਫੂਸੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ। “ਅਬੇ ਯਹ ਸਰਦਾਰ ਕਹਾਂ ਸੇ ਆ ਗਿਆ ਹਮਾਰੇ ਮੁਹੱਲੇ ਮੇਂ? ” . “ਯਹ ਸਰਦਾਰ ਕੌਨ ਹੈ? “ਅਬੇ ਸਿੱਖੋਂ ਕਾ ਕੋਈ ਜਾਸੂਸ ਤੋਂ ਨਹੀਂ?” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤੇ ਹੋਰ ਜੁਮਲੇ ਬਣਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਏ। ਅਖੀਰ ਸਭ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗ ਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਹਨ .......ਤਾਂ ਮੇਰੇ 'ਤੇ ਕਚੀਚੀਆਂ ਵੱਢ ਹੋਣ ਲੱਗੀਆਂ . . . ਕੁਝ ਲੋਕ ਮੈਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਤਾਂ ਇੰਝ ਘੂਰਦੇ ਜਿਵੇਂ ਕਹਿ ਰਹੇ ਹੋਣ . . . “ਪੁੱਤ ਬਚ ਤਾਂ ਤੂੰ ਗਿਆਂ . . . ਛੱਡਾਂਗੇ ਫੇਰ ਵੀ ਨਹੀਂ !" . . .

ਪਰ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਲਹਿਜ਼ੇ ਵਿਚ ਵਿਚਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਸਭ ਨਾਲ ਭਾਈਚਾਰਾ ਉਹੀ ਰੱਖਿਆ। ਪਰ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰੋਂ ਦਹਿਸ਼ਤ ਖਤਮ ਨਾ ਹੋਈ। ਉਸੇ ਘਰ ਦੇ ਆਸੇ-ਪਾਸੇ ਕੁਝ ਚੰਗੇ ਲੋਕ ਵੀ ਸਨ, ਮੇਰਾ ਬਹੁਤ ਖਿਆਲ ਰੱਖਦੇ। ਪਰ ਦਹਿਸ਼ਤ ਵਿਚ ਮੈਂ ਉਹ ਘਰ ਛੱਡ ਸੁਤਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੂਰ ਦੇ ਇਲਾਕੇ 'ਚ ਸ਼ਿਫਟ ਕਰਨ ਦੀ ਸੋਚੀ। ਜਦੋਂ ਸਾਰੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਸੀ ਤਾਂ ਇਕ ਵਿਜੈ ਨਗਰ ਹੀ ਐਸਾ ਇਲਾਕਾ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਹਿੰਦੂ-ਸਿੱਖ ਮੰਜੀਆਂ ਡਾਹ ਬੈਠੇ ਤਾਸ਼ ਖੇਡਦੇ ਵੇਖੇ ਸਨ ਮੈਂ।

ਮਨ ਵਿਚ ਦੁਬਿਧਾ ਵੀ ਸੀ ਕਿ ਜੇ ਹੁਣੇ ਘਰ ਬਦਲਿਆ ਤਾਂ ਸ਼ਰਮਾ ਜੀ ਜਾਂ ਹੋਰ ਲੋਕ ਕੀ ਸੋਚਣਗੇ ? . “ਅਸੀਂ ਇਸ ਨੂੰ ਬਚਾਉਂਦੇ ਰਹਿ ਗਏ ਤੇ ਇਹ ਮਤਲਬ ਨਿਕਲਿਆ ਤਾਂ ਤੁਰਦਾ ਹੋਇਆ?” ਖੈਰ ਇਹ ਦੁਬਿਧਾ ਕਾਫੀ ਸਤਾਉਂਦੀ ਰਹੀ। ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਮਜਬੂਰੀ ਵੀ ਸੀ ਕਿ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਚੰਗੀ ਕੰਪਨੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਮਿਲ ਰਹੀ ਕਿਉਂਕਿ ਜੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਹਾਸੇ ਗੁਆਚਣ ਦਾ ਡਰ ਵੀ ਸਤਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਸੋ ਅਸੀਂ ਵਿਜੈ ਨਗਰ ਦੀ ਸਿੰਗਲ ਸਟੋਰੀ ਵਿਚ ਇਕ ਘਰ ਦੇਖ ਉੱਥੇ ਸਿਫਟ ਕਰਨ ਦਾ ਮਨ ਬਣਾ ਲਿਆ। ਘਰ ਚੰਗਾ ਵੀ ਸੀ ਤੇ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਵੀ। ਸਾਹਮਣੇ ਪਾਰਕ ਪੈਂਦਾ ਸੀ। ਪਰ ਜਦ ਡਰਦੇ-ਡਰਦੇ ਸ਼ਰਮਾ ਜੀ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਮਨ ਦੱਸਿਆ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਉਹ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਖੂਬ ਗੁੱਸੇ ਹੋਏ। ਫਿਰ ਸੋਚਾਂ ਵਿਚ ਪੈ ਗਏ। ਮੈਨੂੰ ਹੋਰ ਉਤਸੁਕਤਾ ਹੋ ਗਈ ਕਿ ਕਿਤੇ ਹੁਣ ਇੱਥੇ ਪੰਗਾ ਨਾ ਪੈ ਜਾਵੇ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਘਰ ਦਾ ਸਾਮਾਨ ਚੁੱਕਣ ਵਿਚ ਔਖਿਆਈ ਹੋਵੇ। ਪਰ ਮੇਰੇ ਸਭ ਅੰਦਾਜ਼ੇ ਗਲਤ ਨਿਕਲੇ। ਸ਼ਰਮਾ ਜੀ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੇ ਖ਼ੁਦ ਮੇਰਾ ਸਾਮਾਨ ਪੈਕ ਕਰਾਇਆ ਤੇ ਆਪ ਨਾਲ ਜਾ ਕੇ ਮੇਰਾ ਘਰ ਸੈੱਟ ਕਰਾਇਆ।

ਮੈਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੇਤੇ ਹੈ ਜਦੋਂ ਇਹ ਘਰ ਮੈਂ ਲਿਆ ਸੀ। ਕਿਰਾਇਆ ਦੇਣ ਮਗਰੋਂ ਜਦ ਮੈਂ ਦੇਖਣ ਗਿਆ ਸਾਂ ਕਿ ਸਫੇਦੀ ਵਗੈਰਾ ਠੀਕ ਠਾਕ ਹੋ ਗਈ ਹੈ ਤਾਂ ਸ਼ਰਮਾ ਜੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਕਿਰਾਇਆ ਵਾਪਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਕਹਿੰਦੇ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਕਿਰਾਇਆ ਫੜ੍ਹਿਆ ਸੀ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਤੁਹਾਡੇ ਬਾਰੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਹਾਡੀ ਹਿੰਦੀ ਇੰਨੀ ਖੂਬਸੂਰਤ ਹੈ ਕਿ ਪਤਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਲਗਦਾ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਪੰਜਾਬੀ ਹੋ।

ਖੈਰ, ਮੇਰੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦਿਵਾਉਣ 'ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹਾਂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਜਦ ਮੈਂ ਉਹ ਘਰ ਛੱਡਿਆ ਤਾਂ ਆਂਢੀਆਂ-ਗੁਆਂਢੀਆਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਗਿੱਲੀਆਂ ਸਨ।

ਉਂਝ ਵੀ ਜੇ ਕੋਈ ਸ਼ਰਮਾ ਜੀ ਕੋਲੋਂ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛੇ ਤਾਂ ਉਹ ਮੇਰੀ ਹੀ ਮਿਸਾਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

ਬਚਪਨ ’ਚ ਸਕੂਲੀ ਕਿਤਾਬ ’ਚ ਪੜ੍ਹਿਆ ਸੀ ਕਿ ਦਿੱਲੀ ’ਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਧਾੜਵੀਆਂ ਨੇ ਕਈ ਹਮਲੇ ਕਰ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਕਤਲ-ਏ-ਆਮ ਕੀਤਾ। 1984ਈ: ’ਚ ਇਹ ਸਾਰਾ ਮੰਜ਼ਰ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸੀ। ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਬਿਲਖਣ ਤੇ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਚੀਕਾਂ ਆਸਮਾਨ ’ਚ ਗੂੰਜ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਅੱਗ ਦੀ ਲਾਲੀ ’ਚ ਇਨਸਾਨੀ ਜਿਸਮਾਂ ਦੇ ਸੜਨ ਦੀ ਸੜਾਂਦ ਸੀ, ਅੰਬਰ ਕਾਲਖ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ ਸੀ। ਨੌਜੁਆਨਾਂ ਦੀ ਬੇਬਸੀ ਦੇਖੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਾਂਦੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਦਿੱਲੀ ਨੇ ਇਨਸਾਨੀਅਤ ਤੇ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਹਿਲਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਕਿਸੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਹਮਲਾਵਰ ਵਾਂਗ ਤੱਤਕਾਲੀ ਗ੍ਰਹਿ ਮੰਤਰੀ ਨਰਸਿੰਮ੍ਹਾ ਰਾਓ ਨੇ ਤਾਂ ੩੧ ਅਕਤੂਬਰ ਦੀ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਟੈਲੀਵੀਜ਼ਨ ਉੱਪਰ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਮੌਤ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਦਿੰਦਿਆਂ ਇਹ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿ “ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਾਰੇ ਬਾਰਡਰ ਸੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਤਾਂ ਕਿ ਕੋਈ ਅਣਸੁਖਾਵੀਂ ਘਟਨਾ ਨਾ ਵਾਪਰ ਸਕੇ। ਪਰ ਬਾਅਦ 'ਚ ਸਮਝ ਆਈ ਕਿ ਇਹ ਬਾਰਡਰ ਬਾਹਰੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਜਾਣ ਜਾਂ ਬਾਹਰ ਇਤਲਾਹ ਦੇਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਬੰਦ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ ਕਿਉਂਕਿ ਬਾਰਡਰ ਤਾਂ ਰਾਤੀਂ ਸੀਲ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ ਤੇ ਪਹਿਲੀ ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਤੜਕੇ ਹੀ ਸਾਰੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਟੈਲੀਫ਼ੋਨ ਵੀ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਤਾਂ ਕਿ ਕੋਈ ਇਹ ਦੱਸ ਹੀ ਨਾ ਸਕੇ ਕਿ ਬੂਹਾ ਬੰਦ ਕਰ ਕੇ ਘੋਟਣਾ ਕੋਣ ਫੇਰ ਰਿਹਾ। ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਤਮਾਸ਼ਬੀਨਾਂ ਤੇ ਗੁੰਡੇ ਹਜ਼ੂਮਾਂ ਦੇ ਰਹਿਮ-ਓ-ਕਰਮ ’ਤੇ।

ਦਿੱਲੀ ਬਾਰੇ ਜਦ ਖੋਜ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਪਤਾਂ ਲੱਗਾ ਇਸ ਦੀ ਹੋਂਦ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਤਾਂ ਮਹਾਂਭਾਰਤ ਵਿਚ ਇੰਦਰਾਪ੍ਰਸਥਾ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਦਰਜ ਹੈ, ਜਿੱਥੋਂ ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ ਦੇ ਮਹਾਯੁੱਧ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਮੁਤਾਬਕ ਅੱਜ ਦਾ ਪੁਰਾਣਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਉਸ ਇੰਦਰਪ੍ਰਸਥਾ ਦੀ ਨੀਂਹ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇਸੇ ਦੇ ਆਸੇ-ਪਾਸੇ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਅੱਠ ਦਿੱਲੀਆਂ ਹੋਰ ਵੱਸੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲਾਲ ਕੋਟ, ਸ੍ਰੀ ਦੀਨਪਨਾਹ, ਕਿਲਾ ਰਾਇ, ਪਿਥੋਰਾ, ਫੀਰੋਜ਼ਾਬਾਦ, ਜਹਾਂਪਨਾਂ, ਸ਼ਾਹਜਹਾਨਾਬਾਦ ਦੇ ਨਾਂਵਾਂ ਨਾਲ ਪੁਕਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਪਰ ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਕੰਢਿਓਂ ਲੰਘਦਿਆਂ ਅੱਜ ਦੀ ਦਿੱਲੀ ਦਾ ਤਸੱਵੁਰ ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸ਼ਾਹਜਹਾਨ ਨੇ ਹੀ ਕੀਤਾ ਸੀ ਤੇ ਮਗਰੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਆਧੁਨਿਕ ਜਾਮਾ ਪਹਿਨਾਉਣ ਵਿਚ ਕੋਈ ਕਸਰ ਨਾ ਛੱਡੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਅੱਜ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ, ਇੰਡੀਆ ਗੇਟ, ਕਨਾਟ ਪਲੇਸ ਵਰਗੀਆਂ ਥਾਂਵਾਂ ਹਨ। ਸ਼ਾਹਜਹਾਨ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ ਕੁਝ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾਇਆ ਸੀ ਕਿ ਉਦੋਂ ਦਿੱਲੀ ਕਸਬਾ ਇਕ ਬਹੁਤ ਖੂਬਸੂਰਤ ਸ਼ਹਿਰ ਬਣ ਕੇ ਉੱਭਰਿਆ। ਲਾਲ ਕਿਲ੍ਹਾ ਜਾਂ ਹਾਕਮ ਦਾ ਘਰ ਯਮੁਨਾ ਕੰਢੇ ਬਣਾਉਣਾ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਕਿ ਠੰਢੀ ਤੇ ਤਾਜ਼ੀ ਹਵਾ 'ਚ ਸਾਹ ਮਿਲਣ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਮੌਸਮ ਦੇ ਉੱਪਰਲੇ ਪਾਰੇ ਤੋਂ ਵੀ ਬਚਿਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਉੱਚੀ ਕੰਧ ਕਰਵਾ ਹਾਕਮੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਲਾਲ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਬਾਹਰ-ਦੀਵਾਰੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਡੂੰਘੀ ਨਹਿਰ ਖੁਦਵਾਈ ਗਈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਪਾਣੀ ਰਹਿੰਦਾ ਤਾਂ ਕਿ ਕੋਈ ਬਾਗੀ ਜਾਂ ਹਮਲਾਵਰ ਕਿਲ੍ਹੇ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹ ਅੰਦਰ ਦਾਖ਼ਲ ਨਾ ਹੋ ਸਕੇ। ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਉੱਪਰ ਗੁੰਬਦਾਂ ’ਤੇ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਫੌਜੀ ਤੈਨਾਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਤਾਂ ਕਿ ਹਰ ਆਉਣ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ’ਤੇ ਨਜ਼ਰ ਵੀ ਰੱਖੀ ਜਾ ਸਕੇ ਤੇ ਮੁਨਾਸਬ ਸਮੇਂ ਹਮਲ ਨੂੰ ਖਦੇੜਿਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਦਿੱਲੀ ਦਾ ਵਾਸੀ ਹੋਣ ਦੇ ਦੇ ਸਬੂਤ ਤੋਂ ਬਿਨ੍ਹਾਂ ਦਿੱਲੀ ’ਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਣ ਲਈ ਪਾਬੰਦੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਇਸ ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਣ ਲਈ ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਚਾਰਦੀਵਾਰੀ ਵਿਚ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਵੀ ਬਣਵਾਏ ਗਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਅੱਜ ਵੀ ਦੇਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਦਿੱਲੀ ਗੇਟ, ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਗੇਟ, ਅਜਮੇਰੀ ਗੇਟ ਜਾਂ ਲਾਹੌਰੀ ਗੇਟ ਦੇ ਖੰਡਰ ਅੱਜ ਵੀ ਦੇਖੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। 1206ਈ: 'ਚ ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ ਦਾ ਮੁੱਢ ਵੀ ਇੱਥੋਂ ਬੱਝਾ ਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਆਮਦ ਤਾਂ ਭਾਵੇਂ 1803ਈ: ਵਿਚ ਹੋ ਗਈ ਸੀ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ 1911ਈ: ਤਕ ਦਿੱਲੀ ਆਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਕਲਕੱਤੇ ਹੀ ਰੱਖੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉੱਥੋਂ ਵਪਾਰਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਸਮੁੰਦਰੀ ਆਵਾਜਾਈ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਮੁਹੱਈਆ ਹੋ ਸਕਦੀ ਸੀ। 1947ਈ: 'ਚ ਭਾਰਤ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਦਿੱਲੀ ਨੂੰ ਫੇਰ ਮਜ਼੍ਹਬੀ ਫਸਾਦਾਂ ਨੇ ਜੱਫਾ ਪਾ ਲਿਆ ਤੇ ਬੇਸ਼ੁਮਾਰ ਜਾਨਾਂ ਦਾ ਘਾਣ ਹੋਇਆ। ਪਰ ਇਸ ਸਾਰੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਇੱਕ ਵੀ ਮਿਸਾਲ ਅਜਿਹੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ ਜਦੋਂ ਖ਼ੁਦ ਦੀ ਹਕੂਮਤ ਸਮੇਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਜਾਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦਾ ਖ਼ੂਨ ਵੀ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ।

ਇਹ ਸਿਰਫ 1984ਈ: ’ਚ ਹੀ ਹੋਇਆ, ਜਦੋਂ ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ ਆਰਜ਼ੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਸਨ ਤੇ ਨਰਸਿਮ੍ਹਾ ਰਾਓ ਗ੍ਰਹਿ ਮੰਤਰੀ। ਹੋ ਸਕਦਾ ਮੈਂ ਗਲਤ ਹੋਵਾਂ, ਮੇਰੀ ਜਾਚੇ ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ, ਨਰਸਿੰਮ੍ਹਾ ਰਾਓ ਵਰਗੇ ਤਜੁਰਬੇਕਾਰ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦੇ ਖਿਡਾਰੀਆਂ ’ਤੇ ਬਹੁਤ ਨਿਰਭਰ ਸਨ।

1984ਈ: ਦੀ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਚਾਰ ਦਿਨ ਵੱਖਰੇ ਹੀ ਸਨ। ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਇਸ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਤਰੋੜ-ਮਰੋੜ ਕੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਗੇ, ਇਹ ਤਾਂ ਵਕਤ ਹੀ ਦੱਸੇਗਾ, ਪਰ ਅੱਖੀਂ ਦੇਖੀ ਗੱਲ ਇਹੋ ਹੈ ਕਿ ਉਦੋਂ ਕੋਈ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਧਾੜਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆਇਆ। ਆਪਣਿਆਂ ਨੂੰ ਹੀ ਭੜਕਾ ਕੇ ਆਪਣਿਆਂ ਦੇ ਵੈਰੀ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਪੀੜ੍ਹੀ-ਦਰ-ਪੀੜ੍ਹੀ ਰੋਟੀ-ਬੇਟੀ ਦੀ ਸਾਂਝ ਰੱਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਸਿਰਫ ਪੱਗ ਵਾਲਾ ਤੇ ਬਗੈਰ ਪੱਗ ਵਾਲਾ ਰਹਿ ਗਈ ਸੀ। ਹਾਕਮਾਂ ਕੋਲ ਮੁਹਤਬਰ ਲੋਕ ਜਾ-ਜਾ ਪਿੱਟਦੇ ਵੀ ਰਹੇ ਪਰ ਹਕੂਮਤ ਨੇ ਜਿਵੇਂ ‘ਤੋਤਾ-ਰੱਟ’ ਲਾਈ ਹੋਈ ਹੋਵੇ, ਸਭ ਕੁਝ ਕੰਟਰੋਲ ’ਚ ਹੈ!” ਬੇਸ਼ੁਮਾਰ ਸਿਰਕੱਢ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਖੁਫੀਆ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਘਰੋਂ ਗਾਇਬ ਹੋਣਾ ਪਿਆ ਸੀ। ਘਰ ਦੀ ਕਾਰਪੈੱਟ ’ਚ ਲਪੇਟ ਹੋ ਕੇ, ਕਾਰ ਦੀ ਡਿੱਕੀ ਵਿਚ ਲੁਕ ਕੇ, ਕੇਸਾਂ ਦਾ ਕਤਲ ਕਰਾ ਕੇ, ਯਾਨੀ ਹਰ ਨਾ-ਮਾਕੂਲ ਰਾਹ ਆਪਣਾ ਕੇ ਜਾਨ ਬਚਾਉਣੀ ਪਈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਫੌਜੀਆਂ ਨੇ ਜਾਨਾਂ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਖਾਤਰ ਆਪਣਾ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਪਰਵਾਰ ਦੇ ਜੀਆਂ ਦਾ ਲਹੂ ਡੋਲ੍ਹਿਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਦੇਖਣੀਆਂ ਪਈਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰ ਦਿਨਾਂ ਦੌਰਾਨ ਜਦੋਂ ਵੀ ਛੱਤ ’ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਦੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਹਰ ਪਾਸੇ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਲਪਟਾਂ ਤੇ ਧੂੰਏਂ ਦੇ ਬੱਦਲ ਹੀ ਦਿਸੇ। ਹਵਾ ਵਿਚ ਅੱਧਸੜੀਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਦੀ ਬਦਬੂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਹੋਰ ਫੈਲਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਲੁਟੇਰਿਆਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਵੱਲ ਝਾਤ ਮਾਰਦੇ ਤਾਂ ਉਹ ਲੁੱਟ ਦੇ ਸਾਮਾਨ ਨਾਲ ਤੂੜੇ ਹੋਏ ਦਿੱਸਦੇ ਸਨ।

ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਦੇਹ-ਸਸਕਾਰ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਕਰਫਿਊ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਪਰ ਲਗਦਾ ਸੀ ਇਸ ਕਰਫਿਊ ਦੀ ਢਿੱਲ ਵੀ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਭੀੜ ਇਕੱਠੀ ਕਰਨ ਲਈ ਹੀ ਚੁੱਕਿਆ ਗਿਆ ਇਕ ਕਦਮ ਹੋਵੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਦੇਹ-ਸਸਕਾਰ ਹੋਣ ਮਗਰੋਂ ਵੀ ਕਤਲ-ਏ-ਆਮ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਰੁਕਣ ਦਾ ਨਾਂ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲੈ ਰਿਹਾ। ਸਗੋਂ ਕਈ ਸਿੱਖ ਇਸ ਕਰਕੇ ਵੀ ਮਾਰੇ ਗਏ ਕਿਉਂਕਿ ਕਰਫਿਊ ਹਟ ਗਿਆ ਦੇ ਭੁਲੇਖੇ ਵਿਚ ਹੀ ਉਹ ਬਾਹਰ ਗਏ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਸ਼ਾਇਦ ਕਰਫਿਊ ਉਦੋਂ ਹੀ ਹਟਦਾ ਹੁੰਦੈ ਜਦੋਂ ਸ਼ਾਂਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਭੁਲੇਖਾ ਹੀ ਸੀ।

ਉਦੋਂ ਹੀ ਮੇਰਾ ਇਕ ਪੁਲੀਸ ਇੰਸਪੈਕਟਰ ਦੋਸਤ ਪੂਰੀ ਵਰਦੀ ਪਾਈ ਮੇਰੇ ਘਰ ਮੇਰਾ ਹਾਲ ਪੁੱਛਣ ਆਇਆ। ਉਹ ਤਾਂ ਹਾਲ-ਪੁੱਛ ਕੇ ਚਲਾ ਗਿਆ ਪਰ ਮੇਰੇ ਆਂਢ-ਗੁਆਂਢ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਦੰਦਾਂ ਹੇਠ ਉਂਗਲਾਂ ਦਬਾ ਲਈਆਂ। ਕਈਆਂ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਉਹ ਕਿਉਂ ਆਇਆ ਸੀ? ਕਈਆਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਇਹ ਖਦਸ਼ਾ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰਨ ਆਇਆ ! . . . ਕਈ ਸੋਚਣ ਮੈਂ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਲਗਾਈ ਹੈ ਕਿ ਲੁੱਟਣ ਵਿਚ ਕੌਣ ਕੌਣ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸੀ। ਕੋਈ ਕੁਝ ਪੁੱਛੇ ਤੇ ਕੋਈ ਕੁਝ। ਖੈਰ!

ਨਵੰਬਰ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਹਫਤੇ ਦੀ ਅਖੀਰ ਸੀ ਜਾਂ ਦੂਜੇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ। ਦਾਨਿਸ਼ਵਰ ਲੋਕਾਂ ਆਪਸ 'ਚ ਮਿਲ ਇਸ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਸ. ਸਤਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੂਰ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ ਮਿਲਿਆ ਕਿ ਮੰਡੀ ਹਾਊਸ ਚੱਲਣਾ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਦੋਨੋਂ ਗਏ। ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਦੇ ਬਾਹਰਲੇ ਘਾਹ ’ਤੇ ਕੁਝ ਲੋਕ ਬੈਠਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਬਹੁਤੇ ਹਿੰਦੀ ਸਾਹਿਤ ਨਾਲ ਵਾਸਤਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਸ਼ਾਇਦ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਲੇਖਿਕਾ ਅਜੀਤ ਕੌਰ ਵੀ ਸੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ। ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਮਦਨ ਗੋਪਾਲ ਸਿੰਘ ਵੀ ਸੀ। ਸਾਰਿਆਂ ਆਪੋ ਆਪਣੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਕੀ ਹੋਇਆ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ। ਬਹੁਤ ਭਿਆਨਕ ਸੀ। ਸੁਣ ਸੁਣ ਰੌਂਗਟੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਣ। ਮਤੇ ਪਾਸ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਕੈਂਪਾਂ ’ਚ ਜਾ ਕੇ ਮਦਦ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਹੋਇਆ। ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਇਸ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਦੇ ਜੋਸ਼ ਵਿਚ ਉੱਠੇ ਤੇ ਤੁਰ ਗਏ। ਮਦਨ ਗੋਪਾਲ ਸਿੰਘ ਮੇਰੇ ਹੱਥ ਵੱਲ ਦੇਖਦਾ ਰਿਹਾ। ਮੇਰੇ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ’ਤੇ ਕਿਤੇ ਬਚਪਨ ’ਚ ਲਿਖਾਇਆ ‘ੴ’ ਦੇਖ ਮਦਨ ਗੋਪਾਲ ਸਿੰਘ ਕਹਿੰਦਾ “ਭਰਾਵਾ ਸਰਜਰੀ ਕਰਾ ਕੇ ਇਸ ਨਿਸ਼ਾਨ ਨੂੰ ਲੁਹਾ ਦੇ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਹੱਥ ਹੀ ਵੱਢ ਕੇ ਲੈ ਜਾਣਾ !”

ਉਸ ਦੀ ਇਸ ਇਕ ਨਿੱਕੀ ਜਿਹੀ ਗੱਲ ਨੇ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਤੂਫਾਨੀ ਸੁਆਲ ਲੈ ਆਂਦੇ . . ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉੱਤਰ ਮੈਂ ਅੱਜ ਤੀਕ ਤਲਾਸ਼ ਰਿਹਾਂ।

ਇਸ ਮਗਰੋਂ ਅਸੀਂ ਨੇੜੇ ਹੀ ‘ਤ੍ਰਿਵੇਣੀ’ ਹਾਲ ’ਚ ਜਾਣਾ ਸੀ। ਉੱਥੇ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਮੁਹਤਬਰ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਂਦਰੇ ਲਈ ਮੀਟਿੰਗ ਬੁਲਾਈ ਹੋਈ ਸੀ। ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚ ਦੇਖਿਆ, ਸਟੇਜ ’ਤੇ ਫੌਜ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਜਰਨਲ ਜਗਜੀਤ ਸਿੰਘ (ਅਰੋੜਾ), (ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਮੁਹਰੇ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਬਣਨ ਸਮੇਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫੌਜੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਹਥਿਆਰ ਸੁੱਟੇ ਗਏ ਸਨ), ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਿੰਦੀ ਲੇਖਕ ਡਾ. ਮਹੀਪ ਸਿੰਘ ਤੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਸਿੱਖ ਨੇਤਾ ਵੀ ਸਟੇਜ 'ਤੇ ਬੈਠੇ ਸਨ। ਹਾਲ ਵਿਚ ਖਚਾ-ਖੱਚ ਸਿੱਖ ਭਰੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਕੁਝ ਲੋਕ ਖੜ੍ਹੇ ਵੀ ਸਨ। ਮੀਟਿੰਗ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ। ਕਾਫੀ ਭਾਸ਼ਣ ਹੋਏ।

ਮਹੀਪ ਸਿੰਘ ਜਿਵੇਂ ਨਪੇ-ਤੁਲੇ ਲਫਜ਼ਾਂ ’ਚ ਬੋਲਦੇ ਹਨ, ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਰੱਖੀ . . . ਮਗਰੋਂ ਹੋਰ ਲੋਕ ਵੀ ਬੋਲੇ . . . ਤੇ ਸਭ ਨੇ ਇਸ ਬੇਬਸੀ ’ਤੇ ਫਿਕਰ ਜਤਾਇਆ। ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਬੋਲਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਨਰਲ ਜਗਜੀਤ ਸਿੰਘ ਉੱਠੇ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਹਾਲਾਤ ਦਾ ਜਾਇਜ਼ਾ ਲੈਣ ਉਪਰੰਤ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਢਾਰਸ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਸ਼ਾਂਤੀ ਰੱਖਣ, ਉਹ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਨਗੇ।

ਅਖੀਰ 'ਚ ਇਕ ਬੀਬੀ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਉੱਠੀ ਤੇ ਸਿੱਧੀ ਮੈਨੂੰ ਸੰਬੋਧਿਤ ਹੋਈ, “ਸਿੱਖੀ ਨੂੰ ਪਤਿਤ ਕਰਕੇ ਵੇਖ ਲਿਆ ਹਾਲ? . . . ਮੈਂ ਬੇਨਤੀ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ . . . ਹੁਕਮ ਕਰਦੀ ਆਂ ਕਿ ਜੋ ਲੋਕ ਪਤਿਤ ਹੋ ਗਏ ਸਨ ਜਾਂ ਗੁੰਮਰਾਹ ਹੋ ਗਏ ਸਨ, ਉਹ ਵਾਪਸ ਸਿੱਖੀ ਵਿਚ ਪਰਤ ਆਉਣ . . . ਨਾਲੇ ਮੈਂ ਫਿਰ ਚੇਤਾ ਕਰਾਉਨੀਂ ਆਂ ਜੋ ਮੈਂ ਵਾਰ ਵਾਰ ਕਹਿੰਦੀ ਆਈ ਹਾਂ ਕਿ ਸਿੱਖੋ . ਦਰਜਣ-ਦਰਜਣ ਨਿਆਣੇ ਜੰਮੋ ਜੇ ਬਦਲਾ ਲੈਣਾ ਤਾਂ!”

ਭਾਸ਼ਨ ਤਾਂ ਮਗਰੋਂ ਹੋਰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਹੋਏ। ਜਰਨਲ ਜਗਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਕਹਿਣ ’ਤੇ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇਨਸਾਫ ਜ਼ਰੂਰ ਮਿਲੇਗਾ, ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਉਮੀਦ ਵੀ ਬੱਝੀ ਸੀ . . . ਉੱਥੇ ਬੈਠੇ ਸਭ ਲੋਕ ਸ਼ਾਇਦ ਇਹ ਸੋਚ ਰਹੇ ਸਨ ਕਿ ਇੰਨਾ ਵੱਡਾ ਜਰਨੈਲ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੁਆ ਰਿਹਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜ਼ਰੂਰ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਤਾਂ ਨਿਕਲੇਗਾ ਹੀ?

ਪਰ ਅਸਲੀਅਤ ਇਹੀ ਲਗਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਧਰ ਆਮ ਪੀੜਤ ਤਾਂ ਧੱਕੇ ਹੀ ਖਾਂਦਾ ਰਿਹਾ, ਪਰ ਜਰਨੈਲ ਸਾਹਿਬ ਐਮ. ਪੀ. ਨਾਮਜ਼ਦ ਹੋ ਗਏ। ਪਰ ਗੱਡਾ ਤਾਂ ਹਾਲੇ ਵੀ ਚਿੱਕੜ ਵਿਚ ਹੀ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ।

ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਅੰਤਮ ਸਸਕਾਰ ਮਗਰੋਂ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਬਾਹਰ ਆਉਣਾ ਜਾਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਮੈਂ ਵੀ ਤੋਰਾ ਫੇਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਆਜ਼ਾਦ ਮਾਰਕੀਟ ਕੋਲੋਂ ਲੰਘਦਿਆਂ ਦੇਖਿਆ, ਫਿਲਮਿਸਤਾਨ ਸਿਨੇਮਾ ਦੇ ਕੋਲ ਟਾਇਰਾਂ ਦੀ ਮਾਰਕੀਟ ਸੜ ਕੇ ਸੁਆਹ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਆਜ਼ਾਦ ਮਾਰਕੀਟ ’ਤੇ ਬਾੜਾ ਹਿੰਦੂ ਰਾਓ ਵਿਚਕਾਰਲਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਕਾਫੀ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੜਿਆ ਨਜ਼ਰ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਭੀੜ ਜਦੋਂ ਇਸ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਾਉਣ ਆਈ ਤਾਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਕਿਰਪਾਨ ਕੱਢ ਕੇ ਭੀੜ ਨੂੰ ਲਲਕਾਰਿਆ। ਭੀੜ ਕਾਫੀ ਤਾਦਾਦ ਵਿਚ ਸੀ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ 'ਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾਉਣ 'ਚ ਦੇਰ ਨਾ ਲੱਗੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਕੋਲ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਤੇਲ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਉਹੀ ਤੇਲ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਉੱਪਰ ਡੋਲ੍ਹਿਆ ਤੇ ਗ਼ਲ ਵਿਚ ਮਾਰਕੀਟ ’ਚੋਂ ਲਿਆਂਦਾ ਟਾਇਰ ਪਾ ਕੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ਫੜ੍ਹ ਕੇ ਅੱਗ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ। ਭਾਈ ਜੀ ਤੜਫਦਾ ਹੋਇਆ ‘ਤੁਰ’ ਗਿਆ।

ਦਿੱਲੀ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਪਾਸੇ ਕਿਤਿਓਂ ਨਾ ਕਿਤਿਓਂ ਝੁਲਸੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਪਰ ਦੇਖਣ ਮਗਰੋਂ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਕਨਾਟ ਪਲੇਸ ’ਚ ਸ਼ਾਇਦ ਟੱਸ ਤੋਂ ਮੱਸ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋਈ। ਮੇਰੇ ਲਈ ਇਹ ਵੀ ਸੋਚਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਸੀ। ਹਰ ਗੱਲ ’ਚ ਗਰੀਬ ਆਦਮੀ ਤਾਂ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ’ਤੇ ਹੁੰਦਾ ਹੀ ਹੈ ਪਰ ਕੀ ਦੰਗਾਈਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਇਲਾਕਾ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆਇਆ? ਜਾਂ ਇਹ ਇਸ ਕਰਕੇ ਬਚਿਆ ਰਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਅਮੀਰਾਂ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਹੈ ਤੇ ਦੰਗਾਈਆਂ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਆਉਣ ਤੋਂ ਮਨਾਹੀ ਸੀ?

ਵੀ. ਸੀ. ਆਰ., ਰੰਗਦਾਰ ਟੀ. ਵੀ., ਗੀਜ਼ਰ, ਪੰਜ-ਪੰਜ ਸੌ ਰੁਪੈ ’ਚ ਵਿਕ ਰਹੇ ਸਨ।

ਵੈਸੇ ਤਾਂ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਸਿੱਖ ਪਰਵਾਰਾਂ ਦੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ਗਾਹ ਬਣੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਪਰ ਯਮੁਨਾ ਪਾਰ ਜਿੱਥੇ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗਿਆ, ਉਹ ਵਜ਼ੀਰਾਬਾਦ ’ਚ ਪੈਂਦਾ ਸੀ। ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਸ. ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਸਿੰਘ (ਸੰਧੂ) ਦੇ ਕੁਝ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਉੱਥੇ ਫਸੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਸੇ ਦੇ ਕਹਿਣ ’ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਤਾ ਕਰਨ ਗਿਆ ਸਾਂ। ਇਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਸਿੱਖ ਪਰਵਾਰਾਂ ਨਾਲ ਨੱਕੋ-ਨੱਕ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਮੈਂ ਸ. ਗੁਲਜਾਰ ਸਿੰਘ ਹੁਰਾਂ ਦੇ ਸਾਕ-ਸਬੰਧੀਆਂ ਦਾ ਪਤਾ ਕਰਕੇ ਕਿ ਉਹ ਠੀਕ-ਠਾਕ ਹਨ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਸੱਲੀ ਦੇ ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਭਜਨਪੁਰਾ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਇੱਥੇ ਮੇਰਾ ਕਿਤਾਬਾਂ ਗੋਦਾਮ ਸੀ। ਉਹ ਤਾਂ ਗੁਆਂਢੀਆਂ ਦੇ ਦੱਬ-ਦੱਬੇ ਕਰਕੇ ਠੀਕ-ਠਾਕ ਹੀ ਰਿਹਾ। ਸ਼ਰਾਰਤੀ ਲੋਕ ਉੱਥੇ ਵੀ ਆਏ ਸਨ, ਅੱਗ ਲਾਉਣ ਲਈ ਪਰ ਗੁਆਂਢੀਆਂ ਨੇ ਭਜਾ ਦਿੱਤੇ। ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਆਂਢੀਆਂ ਨੇ ਇਹ ਇਸ ਕਰਕੇ ਵੀ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ ਕਿ ਜੇ ਮੇਰੇ ਗੋਦਾਮ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲੱਗੀ ਤਾਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੀ ਅੱਗ ਨੇ ਸਾਰਾ ਗੁਆਂਢ ਲੂਹ ਦੇਣਾ ਸੀ।

ਜਾਂਦੇ ਜਾਂਦੇ ਸੜਕ ’ਤੇ ਕਈ ਕਾਰਾਂ, ਟੈਂਪੂ ਜਾਂ ਟਰੱਕ ਸੜ ਕੇ ਸੁਆਹ ਹੋਏ ਪਏ ਦਿਸੇ। ਇੱਥੋਂ ਹੀ ਮੈਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨਗਰ ਜਾਣਾ ਸੀ। ਥਾਂ-ਥਾਂ ਇਹੋ ਹਾਲ ਸੀ। ਕਿਤੇ ਘਰ ਧੁਆਂਖੇ ਪਏ ਸਨ। ਕਿਤੇ ਸੁਆਹ ਹੋਏ। ਟਰੱਕ, ਬੱਸਾਂ, ਕਾਰਾਂ, ਜਾਂ ਹੋਰ ਆਵਾਜਾਈ ਜਾਂ ਸਾਮਾਨ ਢੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਮੋਟਰਾਂ ਥਾਂ-ਥਾਂ ਅੱਗ ਦੀ ਭੇਂਟ ਚੜ੍ਹ ਸੁਆਹ ਹੋਈਆਂ ਪਈਆਂ ਸਨ। ਇਸ ਸਾਰੇ ਇਲਾਕੇ ’ਚੋ ਲੰਘਦਾ ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਦੇਖਦਾ ਦਹਿਲਦਾ-ਦਹਿਲਦਾ, ਜਦ ਮੈਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨਗਰ ਆਪਣੇ ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਣੇ ਦੋਸਤ ਮੁਲਖ ਰਾਜ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚਿਆ ਤਾਂ ਉਹ ਮੇਰੇ ਗ਼ਲ ਲਗ ਫਿਰ ਧਾਹਾਂ ਮਾਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਮੇਰਾ ਵੀ ਮਨ ਭਰਿਆ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਮੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵੀ ਵਹਿ ਤੁਰੀਆਂ। ਬਹੁਤ ਦੇਰ ਅਸੀਂ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਗੱਲ ਨਾ ਕਰ ਸਕੇ। ਕੋਈ ਸ਼ਬਦ ਹੀ ਮੂੰਹੋਂ ਕੱਢਣ ਦੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸੁੱਝ ਰਹੀ। ਲੋਕ ਪ੍ਰਿੰਟਰ ਵਾਲਾ ਬਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਤੇ ਮੁਲਖ ਰਾਜ ਮੇਰੇ ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਣੇ ਮਿੱਤਰ ਸਨ। ਜਦ ਉਸ ਨੇ ਬਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪਰਵਾਰ ਨੂੰ ਜੀਊਂਦੇ ਸਾੜਨ ਦੀ ਤਫਸੀਲ ਇਕ ਵੇਰ ਫਿਰ ਦੱਸੀ ਤਾਂ ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਹੋਰ ਦਹਿਲ ਗਿਆ। ਮੁਲਖ ਰਾਜ ਦੱਸ ਰਿਹਾ ਸੀ, “ਮੈਂ ਸਾਰੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਜੀਆਂ ਨੂੰ ਇਕੱਤੀ ਅਕਤੂਬਰ ਦੀ ਰਾਤ ਹੀ ਆਪਣੇ ਘਰ ਲੈ ਆਇਆ ਸਾਂ. . . ਰੋਟੀ ਪਾਣੀ ਦਾ ਇੰਤਜ਼ਾਮ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੌਣ-ਰਹਿਣ ਦਾ ਇੰਤਜ਼ਾਮ ਮੈਂ ਘਰੇ ਹੀ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਬਸ, ਘਰੋਂ ਬਾਹਰ ਜਾਣ ਲਈ ਮਨਾਹੀ ਸੀ। ਕੀ ਪਤਾ ਕੀ ਵਾਪਰ ਜਾਵੇ? ਕਰਫਿਊ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਤਕ ਤਾਂ ਸਭ ਠੀਕ ਸੀ। ਉਸੇ ਦਿਨ ਉਹ ਜ਼ਿੱਦ ਕਰ ਕੇ ਜਾਣ ਲਈ ਕਾਹਲਾ ਪੈ ਗਿਆ . . . . ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਸਮਝਾਇਆ .. ਉਹ ਜ਼ਿੱਦ ਕਰਨ ਲੱਗਾ ! . ਕਹਿੰਦਾ ਹੁਣ ਤਾਂ ਕਰਫਿਊ ਹਟ ਗਿਆ ਆਪਣਾ ਦੇਸ਼ ਹੈ . . . ਐਨੀ ਧਾਂਦਲੀ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਕਿ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ 'ਚ ਵੀ ਸਿਰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਨਹੀਂ ਤੁਰ ਸਕਦੇ? ਉਹ ਇਸੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਤੇ ਭੋਲੇਪਨ ’ਚ ਆਪਣੇ ਪਰਵਾਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਜੀਅ ਲੈ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪਿਆ। ਉਹਦੇ ਘਰ ਤਕ ਦਾ ਰਸਤਾ ਵੀ ਉਂਝ ਪੈਦਲ ਵਾਲਾ ਹੀ ਸੀ।

ਮੁਲਖ ਰਾਜ ਭੁੱਬਾਂ ਮਾਰ-ਮਾਰ ਦੱਸ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਹ ਚਲਾ ਤਾਂ ਗਿਆ . . . ਪਰ ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਨਾ ਮੰਨੇ . . !.. ਕੁਝ ਚਿਰ ’ਚ ਹੀ ਸੋਚਿਆ ਪਤਾ ਕਰ ਆਵਾਂ, ਘਰ ਵੀ ਪਹੁੰਚਿਆ ਕਿ ਨਹੀਂ? ਬੱਸ ਇੰਨੇ ’ਚ ਹੀ ਬਹੁਤ ਦੇਰ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ . .!... ਇਕ ਥਾਂ ਅੱਗ ਦਾ ਭਾਂਬੜ ਮੱਚਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ . . . ਕੋਲ ਇਕ ਦੁਕਾਨਦਾਰ ਨੇ ਦੱਸਿਆ. . . ਕਹਿੰਦਾ ਤੇਰਾ ਦੋਸਤ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਲੱਭਣਾ ਠੰਢੀ ਹੋਣ ਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਆਂ ਦੀ ਸੁਆਹ ਲੈ ਜਾਵੀਂ! . ਤੇ ਮੈਂ ਉਸ ਦੇ ਪਰਵਾਰ ਨੂੰ ਸੜਦੇ ਦੇਖਦਾ ਰਿਹਾ!”

ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਭੰਗ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ ਤੇ ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਕੇਅਰ-ਟੇਕਰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਥਾਪ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਮਗਰੋਂ ਚੋਣਾਂ ਦਾ ਐਲਾਨ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਖਲਬਲੀ ਜਿਹੀ ਮੱਚ ਗਈ। ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਚੋਣ ਪ੍ਰਚਾਰ ਲਈ ਆਰਗੇਨਾਈਜ਼ ਕੀਤੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਰੈਲੀ ’ਚ ਹੀ ਇਹ ਸਟੇਟਮੈਂਟ ਦੇ ਕੇ ਭੜਥੂ ਪਾ ਦਿੱਤਾ ਕਿ “ਜਦ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਰੁੱਖ ਡਿੱਗਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਧਰਤੀ ਹਿੱਲਦੀ ਹੀ ਹੈ !” ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀਆਂ ਇਹ ਵੀ ਕੱਢਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਇਸ ਕਤਲ-ਏ-ਆਮ ਨੂੰ ਜਾਇਜ਼ ਠਹਿਰਾਇਆ ਹੋਵੇ ਤੇ ਜੇ ਉਹ ਜਿੱਤ ਗਿਆ ਤਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਅਜਿਹਾ ਖ਼ਤਰਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਬਣਿਆ ਰਹੇਗਾ। ਇਸ ਬਿਆਨ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਤੰਗ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸਿੱਖ ਪਰਵਾਰ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਲੁਕੇ ਹੋਏ ਸਨ ਪਰ ਇਸ ਗੱਲ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਅੱਗੇ ਤੀਕ ਲੁਕੋਈ ਰੱਖਿਆ। ਲੱਗਭਗ ਹਰੇਕ ਪਰਵਾਰ ਨੇ ਆਪੋ-ਆਪਣੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ਗਾਹ ਵੇਚਣੀ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ। ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਸਾਰੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਇਲਾਕਿਆਂ ਚੋਂ ਪਲਾਇਨ ਕਰਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਜਾਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਏ ਜਿੱਥੇ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਸਿੱਖ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਕਈ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਪੰਜਾਬ ਜਾਂ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵੀ ਤੁਰ ਗਏ। ਕਾਂਗਰਸੀ ਉਮੀਦਵਾਰਾਂ ਦੀ ਇਕ ਚਾਹ ਇਹ ਵੀ ਸੀ ਕਿ ਚੋਣਾਂ 'ਚ ਸਿੱਖ ਹਿੱਸਾ ਨਾ ਲੈਣ ਕਿਉਂਕਿ ਦਿੱਲੀ ਵਿਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਵੋਟ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵ ਰੱਖਦੀ ਸੀ। ਤੇ ਹੋਇਆ ਵੀ ਅਜਿਹਾ ਹੀ। ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਉਸ ਚੋਣ 'ਚ ਦਿੱਲੀ ਵਿਚ ਵੋਟਾਂ ਪਾਉਣ ਸਮੇਂ ਗੈਰ-ਹਾਜ਼ਰੀ ਹੀ ਰੱਖੀ।

ਮੇਰੀਆਂ ਦੋਵੇਂ ਧੀਆਂ ਸਨੇਹ ਤੇ ਰਾਜੀ ਕੱਦ ਵਿਚ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਖੂਬ ਲੰਮੀਆਂ ਸਨ। ਮੈਨੂੰ ਚੇਤੇ ਹੈ ਕਿ ਇਕ ਵਾਰੀ ਮੈਂ ਸਨੇਹ ਨੂੰ ਬਿਮਾਰ ਹੋਣ ’ਤੇ ਦਿੱਲੀ ਬੱਸ ਵਿਚ ਲਿਆਇਆ ਸਾਂ, ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਰਸਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪੱਟਾਂ ’ਤੇ ਹੀ ਸੁਲਾਈ ਲਿਆਂਦਾ। ਉਹ ਮੇਰੇ ਪੱਟਾਂ ਤੋਂ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦੀ ਸੀ। ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੰਗਿਆਂ ਨੇ ਸਨੇਹ ਤੇ ਰਾਜੀ ਦੇ ਮਨਾਂ ’ਚ ਇੰਨਾ ਖੌਫ ਭਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਹ ਉਸੇ ਕੱਦ ’ਤੇ ਹੀ ਰੁਕੀਆਂ ਰਹੀਆਂ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਮੇਰਾ ਬੇਟਾ ਅਮਿਤ ਇਕ ਪਬਲਿਕ ਸਕੂਲ ’ਚ ਪੜ੍ਹਦਾ ਸੀ। ਦੰਗਿਆਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲੋਂ ਹੀ ਇਹ ਸਕੂਲ ਸ਼ਾਲੀਮਾਰ ਬਾਗ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਸਾਡੇ ਘਰ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਅਸੀਂ ਉਸ ਦਾ ਸਕੂਲ ਨਾ ਬਦਲਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਪੜ੍ਹਾਈ ਵਿਚ ਇਹ ਸਕੂਲ ਕਾਫੀ ਅੱਛਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਦੰਗੇ ਖਤਮ ਹੋਏ ਤੇ ਸਕੂਲ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਤਾਂ ਅਮਿਤ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਸਕੂਲ ਜਾਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਪਰ ਵਾਪਸ ਮਸੋਸਿਆ ਜਿਹਾ ਆਇਆ ਕਰੇ। ਮੇਰੇ ਪੁੱਛਣ 'ਤੇ ਉਹ ਭੁੱਬਾਂ ਮਾਰ ਰੋ ਪਿਆ। ਕਹਿੰਦਾ “ਡੈਡ ਇਕ ਦਿਨ ਮੇਰੇ ਸਕੂਲ ਚੱਲੋ ਤੇ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਨੂੰ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਕਰੋ ਕਿ ਇਹ ਬੱਚੇ ਮੈਨੂੰ ਪੁੱਠੇ-ਪੁੱਠੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਕੇ ਤੰਗ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਦੇ ਕਹਿੰਦੇ “ਸਿੱਖੜਾ”, ਕਦੇ “ਡਰਪੋਕ” ਕਦੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਤੇ ਕਦੇ ਕੁਝ ਹੋਰ, ਕਹਿ ਕੇ ਤੰਗ ਕਰਦੇ ਹਨ!” ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਸਕੂਲ ਜਾ ਕੇ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਕਰਾਂ, ਪਰ ਦੂਜੇ ਪਲ ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਾ ਕਿ ਜੇ ਮੈਂ ਅੱਜ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਕੀਤੀ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਡਾਂਟ ਪੁਆਈ ਤਾਂ ਉਹ ਕੱਲ ਨੂੰ ਫੇਰ ਤੰਗ ਕਰਨਗੇ। ਮੈਂ ਅਮਿਤ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ ਤਾਂ ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ, “ਮੈਂ ਸਿੱਧੇ ਤਾਂ ਕਰ ਦਿਆਂ ਪਰ ਤੁਹਾਡੇ ਤੋਂ ਡਰ ਲਗਦਾ ਕਿ ਕਹੋਗੇ ਪੜ੍ਹਨ ਜਾਂਦੇ ਹੋ ਜਾਂ ਗੁੰਡਾਗਰਦੀ ਕਰਨ?” ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਹੱਲਾ-ਸ਼ੇਰੀ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਕਿਹਾ “ਹਾਰ ਕੇ ਨਾ ਆਈਂ . . . ਕੁੱਟ ਕੇ ਜਿੰਨੇ ਮਰਜ਼ੀ ਆ . ! ਬੱਸ ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਉਹ ਹਾਕੀ ਲੈ ਗਿਆ ਤੇ ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ ਉਸ ਨੇ ਫੁੰਡ ਤਾ ! । ਇਸ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਡਰ ਵੀ ਨਿਕਲ ਗਿਆ ਤੇ ਅੱਜ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਵੀ ਦੋ ਇੰਚ ਵੱਡਾ ਕੱਦ ਹੈ ਤੇ ਉਦੋਂ ਉਹੀ ਮੁੰਡੇ ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਛੇੜਦੇ ਸਨ ਉਸ ਦੇ ਦੋਸਤ ਬਣ ਗਏ।

ਕਾਨ੍ਹਪੁਰ ਮੇਰੀ ਛੋਟੀ ਭੈਣ ਬਲਜੀਤ ਕੌਰ (ਢਿੱਲੋਂ) ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਡੋਲੀ ਤੋਰੀ ਸੀ ਉਸ ਦੀ। ਉਸ ਦੇ ਸਹੁਰਿਆਂ ਦਾ ਸਾਰਾ ਰਵਾਰ ਕਾਨ੍ਹਪੁਰ ਦੇ ਆਰਮਾਪੁਰ ਇਸਟੇਟ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਇਸ ਪਰਵਾਰ ਦਾ ਕਾਫੀ ਦਬਦਬਾ ਸੀ ਉੱਥੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਬਣਾਉਣ ਵਿਚ ਵੀ ਇਸ ਪਰਵਾਰ ਦਾ ਕਾਫੀ ਹੱਥ ਸੀ। ਮੇਰਾ ਜੀਜਾ ਜਗਪਾਲ ਸਿੰਘ (ਢਿੱਲੋਂ) ਬਹੁਤ ਮਿਲਣਸਾਰ ਸੀ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ’ਚ ਹਰਮਨ ਪਿਆਰਾ ਵੀ ਬਹੁਤ। ਬਲਜੀਤ ਕੌਰ ਦਾ ਸਹੁਰਾ ਗੰਨ ਫੈਕਟਰੀ ਵਿਚ ਫੋਰਮੈਨ ਸੀ। ਅਕਸਰ ਉਹ ਫੈਕਟਰੀ ਦੀਆਂ ਬੰਦੂਕਾਂ ਠੀਕ ਕਰਨ ਲਈ ਘਰ ਵੀ ਲੈ ਆਉਂਦਾ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਮੇਰਾ ਛੋਟਾ ਭਰਾ ਹਰਭਜਨ (ਟੀਟੂ) ਵੀ ਉੱਥੇ ਹੀ ਗਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਵੀ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਮੋਨਾ (ਪਤਿਤ) ਹੀ ਸੀ। ਬਾਹਰ ਹਾਹਾਕਾਰ ਮੱਚੀ ਹੋਈ ਸੀ ਤੇ ਇਹ ਸਾਰੇ ਅੰਦਰ ਦੁਬਕ ਕੇ ਬੈਠੇ ਸਨ। ਹਰੇਕ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਕਦੇ ਕੋਈ ਖਿਆਲ ਆਵੇ ਤੇ ਕਦੇ ਕੋਈ। ਬੱਚੇ ਵੀ ਭੈਭੀਤ ਹੋਏ ਸਨ। ਬਹੁਤ ਲੋਕ ਪੁੱਛਣ ਵੀ ਆਉਂਦੇ। ਮਦਦ ਦੀ ਆਫਰ ਵੀ ਕਰਦੇ। ਪਰ ਬਜ਼ੁਰਗ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਟਾਲ ਦਿੰਦਾ ਕਿ ਆਪਣਾ ਦੇਸ਼ ਹੈ। ਸਰਕਾਰੀ ਨੌਕਰ ਹਾਂ ਤੇ ਉਹ ਵੀ ਫੌਜੀ ਸਾਮਾਨ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਮਹਿਕਮੇ ਵਿਚ? ਮੈਨੂੰ ਕਿਸੇ ਨੇ ਕੀ ਕਹਿਣਾ?

ਜਗਪਾਲ ਸਿੰਘ ਵਿੱਚੋਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਸੂਹ ਲੈਣ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦਾ। ਪਰ ਇਕ ਦਿਨ ਉਹ ਵੀ ਦਿਲ ਛੱਡ ਗਿਆ। ਉਦਾਸ ਘਰ ਮੁੜਿਆ। ਘਰ ਵਿਚ ਬੱਚੇ ਵੀ ਸਨ। ਇਸਤਰੀਆਂ ਵੀ। ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਵਿਚ ਬਸ ਟੀਟੂ ਹੀ ਸੀ ਜੋ ਮੋਨਾ ਸੀ। ਸਾਰਿਆਂ ਦੀ ਰਾਇ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਇਹ ਬਣੀ ਕਿ ਆਈ. ਆਈ. ਟੀ. ਵਿਚ ਬਲਜੀਤ ਕੌਰ ਦੀ ਵੱਡੀ ਨਣਾਨ ਦੀ ਇਕ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸਹੇਲੀ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਫਰਹਤ ਦੇ ਘਰ ਜਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਉਹ ਇਕ ਤਾਂ ਕੈਂਪਸ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਦੂਸਰਾ ਉਹ ਮੇਰੀ ਭੈਣ ਦੀ ਨਣਾਨ ਪ੍ਰੇਮਜੀਤ ਕੌਰ ਦੀ ਬਹੁਤ ਗੂੜ੍ਹੀ ਸਹੇਲੀ ਸੀ। ਕੈਂਪਸ ਵਿਚ ਵੈਸੇ ਵੀ ਸਕਿਊਰਟੀ ਬਹੁਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਸੋ ਟੀਟੂ ਦੀ ਡਿਊਟੀ ਲੱਗੀ ਕਿ ਉਹ ਪਹਿਲੋਂ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਗੁੱਤਾ ਕਰਾ ਕੇ ਕੁੜੀਆਂ ਦੇ ਭੇਸ ਵਿਚ ਕੈਂਪਸ ਪਹੁੰਚਾਵੇ। ਫਿਰ ਲੇਡੀਜ਼ ਨੂੰ। ਜਦੋਂ ਟੀਟੂ ਨੇ ਯੂ. ਪੀ. ਸਟਾਇਲ ਕੁੜਤਾ ਪਜਾਮਾ ਪਾਇਆ। ਗ਼ਲ ’ਚ ਮਫਲਰ ਚੜ੍ਹਾਇਆ ਤੇ ਤੁਰ ਪਿਆ ਇਸ ਮਿਸ਼ਨ ’ਤੇ। ਜਦੋਂ ਉਸ ਤੀਜਾ ਗੇੜਾ ਲਾਇਆ ਤਾਂ ਪੁਲੀਸ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ੱਕ ਕਰਕੇ ਰੋਕ ਲਿਆ। ਕਾਫੀ ਤੰਗ ਕੀਤਾ ਉਸ ਨੂੰ ਪਰ ਟੀਟੂ ਕੋਲ ਇਸ ਨਾਂ ਦੀ ਇਕ ਆਈ. ਡੀ. ਸੀ ਜੋ ਉਸ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਬਣਵਾਈ ਸੀ। ਉਹ ਵੇਖੀ ਤਾਂ ਪੁਲੀਸ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਤਸੱਲੀ ਹੋਈ ਕਿ ਟੀਟੂ ਗੈਰ-ਸਿੱਖ ਹੈ।

ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਈ. ਆਈ. ਟੀ. ਪਹੁੰਚਿਆਂ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਹੁਣ ਇਕ ਹੋਰ ਭੇਸ ਬਦਲਣ ਦੀ ਸੋਚੀ। ਇਸ ਵਾਰੀ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਭੇਸ ਬਦਲਣ ਲਈ ਕਿਸੇ ਨਾਟਕਕਾਰ ਕੋਲੋਂ ਮਿਲਟਰੀ ਪਹਿਰਾਵਾ ਮੰਗਣਾ ਪਿਆ। ਘਰ ਜਾ ਕੇ ਮਿਲਟਰੀ ਦੀ ਡਰੈੱਸ ਪਾਈ ਤਾਂ ਕਿਤੇ ਜਾ ਕੇ ਉਹ ਲੇਡੀਜ਼ ਨੂੰ ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਰਸਤਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਵਿਚ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋਇਆ। ਤੇ ਬੰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਲਿਜਾਣ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਸਪਤਾਲ ਵਾਲੀ ਐਂਬੂਲੈਂਸ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰਨਾ ਪਿਆ, ਜਿਸ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਿਸੇ ਡਾਕਟਰ ਨੇ ਕਰ ਕੇ ਦਿੱਤਾ।

ਹਾਲੇ ਉਹ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਫਰਹਤ ਦੇ ਘਰ ਪਹੁੰਚੇ ਹੀ ਸਨ ਕਿ ਇਕ ਦੋ ਚੀਜ਼ਾਂ ਲਿਆਉਣ ਟੀਟੂ ਨੂੰ ਫਿਰ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ। ਪਰ ਉਹਦੇ ਘਰ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਪੁਲੀਸ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਦੰਗਾਈਆਂ ਨੂੰ ਇਤਲਾਹ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਕਿ “ਮੈਦਾਨ ਖਾਲੀ ਹੈ!” ਜਦੋਂ ਟੀਟੂ ਸਕੂਟਰ 'ਤੇ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚਿਆਂ ਤਾਂ ਅੱਧਿਓ ਵੱਧ ਘਰ ਖਾਲੀ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਟੀਟੂ ਕਰ ਤਾਂ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਕਦਾ ਪਰ ਆਪਣੀ ਭੈਣ ਦਾ ਘਰ ਲੁੱਟ ਹੁੰਦਾ ਦੇਖਦਾ ਰਿਹਾ। ਸਭ ਤੋਂ ਅਖੀਰਲਾ ਲੁਟੇਰਾ ਇਸ ਘਰ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਬੱਚੇ ਦੀ ਕੱਛੀ ਲਿਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤੇ ਟੀਟੂ ਉਸ ਵੱਲ ਗੱਡੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਦੇਖਣ ਤੋਂ ਬਿਨ੍ਹਾਂ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਰ ਸਕਦਾ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ੁਕਰ ਸੀ ਕਿ ਸਾਰੇ ਜੀਅ ਠੀਕ-ਠਾਕ ਬਚ ਗਏ ਸਨ। ਟੀਟੂ ਦੇ ਧੰਨਵਾਦੀ ਵੀ ਸਨ ਸਾਰੇ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਉੱਥੇ ਨਾ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਦਾ ਵੀ ਘਰੋਂ ਨਿਕਲਣਾ ਔਖਾ ਸੀ ਤੇ ਉਸ ਘਰ 'ਚ ਰਹਿੰਦੇ ਕੁਝ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਸੀ।

ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਲੁਟਾ ਕੇ ਵੀ ਬਲਜੀਤ ਕੌਰ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨਾ ਮੁੱਕੇ। ਜਦੋਂ ਸ਼ਾਂਤੀ ਹੋ ਗਈ ਤੇ ਵਾਪਸ ਘਰ ਮੁੜੇ ਤਾਂ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਹੀ ਨਵੇਂ ਸਿਰਿਓਂ ਖਰੀਦਣਾ ਸੀ। ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤੁਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ। ਫੈਕਟਰੀ ’ਚ ਬਹੁਤ ਲੋਕ ਪੁੱਛਦੇ . . . ਕੋਈ ਤਮਾਸ਼ਬੀਨੀ ਲਈ ਤੇ ਕੁਝ ਸੱਚੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ। ਪਰ ਦਿਲ ਦੇ ਦਾਗ ਤਾਂ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੇਜ਼ ਛੁਰੀ ਦੇ ਵਾਰ ਵਾਂਗ ਦਿਲ ’ਚੋਂ ਰਿਸ ਰਹੇ ਸਨ।

ਜਗਪਾਲ ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ ਪੁਰਾਣੇ ਆੜੀਆਂ ਕੋਲ ਜਾਂਦਾ, ਪਰ ਉਹ ਕੁਝ ਮਹਿਸੂਸ ਨਾ ਕਰਦਾ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਕਰਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਲਗਦਾ ਜਿਵੇਂ ਹਰ ਗੱਲ ਉਸੇ ’ਤੇ ਟਿਕਾ ਟਿਕਾ ਕੇ ਵਾਪਸ ਮੋੜੀ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਕਾਫੀ ਉਦਾਸ ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਤਾਂ ਕੀ ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਕਿ ਸਿੱਖ ਹੋਣ ਦਾ ਇੰਨਾ ਖਮਿਆਜ਼ਾ ਭੁਗਤਣਾ ਪਵੇਗਾ? ਜਗਪਾਲ ਸਿੰਘ ਜਦ ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਬਣਾਏ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਗਿਆ ਤਾਂ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਦੰਗਾਈਆਂ ਨੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ’ਚੋਂ ਦਰੀਆਂ, ਬਿਸਤਰੇ, ਚਾਂਦਰਾ, ਤੇ ਇੱਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਬੀੜਾਂ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਸਾਮਾਨ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਕੇ ਅੱਗ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ ਜੋ ਕੁਝ ਹੀ ਚਿਰ ’ਚ ਸੁਆਹ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਜਗਪਾਲ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਨੇ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਇਸ ਬੇਅਦਬੀ ਨੂੰ ਸਹਾਰ ਨਾ ਸਕਿਆ। ਬਹੁਤ ਵਾਰ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਹ ਇਸ ਸਭ ਕੁਝ ਬਾਰੇ ਸੋਚ ਸੋਚ ਕੇ। ਜਗਪਾਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ ਸਭ ਕੁਝ ਨੂੰ ਦਿਲ 'ਤੇ ਲਾ ਲਿਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਇਹ ਗ਼ਮ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਤਾਉਣ ਲਗਾ ਤੇ ਅਖੀਰ ਉਹ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਦਿਲ ਛੱਡ ਗਿਆ ਤੇ ਭਰ ਜੁਆਨੀ ’ਚ ਇਕ ਸਾਲ ਅੰਦਰ ਦੁਨੀਆ ਤੋਂ ਵਿਦਾ ਲੈ ਗਿਆ। ਉਹ ਦੋ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਬੱਚੇ ਤਨੂ ਤੇ ਸੁੱਖੀ ਬਲਜੀਤ ਕੌਰ ਦੀ ਝੋਲੀ ’ਚ ਛੱਡ ਇਸ ਦੁਨੀਆ ਤੋਂ ਤੁਰ ਗਿਆ।

ਕੀ ਕੋਈ ਦੱਸ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਮੌਤ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕਿਹੜੇ ਹਿੰਦਸਿਆਂ ’ਚ ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਜੋੜੀ ਜਾਵੇਗੀ?

ਗੱਲ ਇੱਥੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮੁੱਕੀ। ਹੁਣ ਉਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਰ ਸਮੇਂ ਦਹਿਸ਼ਤ ਹੁੰਦੀ। ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸੁਭਾਅ, ਉਮਰਾਂ ਦਾ ਭਾਈਚਾਰਾ ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ 'ਚ ਹੀ ਮੁੱਕ ਗਿਆ ਸੀ। ਬਲਜੀਤ ਕੌਰ ਉਦੋਂ ਵਾਟਰ ਪਲਿਊਸ਼ਨ ਵਿਭਾਗ ’ਚ ਨੌਕਰੀ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਪਰਵਾਰਾਂ 'ਚ ਅਸੁਰੱਖਿਆ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਆਉਣ ਕਰਕੇ ਕਰੀਬ-ਕਰੀਬ ਕਾਫੀ ਲੋਕ ਉੱਥੋਂ ਪਲਾਇਨ ਕਰਨ ਦੀ ਸੋਚਣ ਲੱਗੇ। ਬਲਜੀਤ ਕੌਰ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੀ ਬਦਲੀ ਕਾਨ੍ਹਪੁਰ ਤੋਂ ਗਾਜ਼ੀਆਬਾਦ ਕਰਾਉਣ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਰ ਹੋਣਾ ਪਿਆ। ਗਾਜ਼ੀਆਬਾਦ ਦਾ ਇਹ ਫਾਇਦਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਰਹਿ ਬੱਚੇ ਪਾਲ ਅਗਲੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜੀਊਣ ਬਾਰੇ ਸੋਚ ਸਕਦੀ ਸੀ। ਗਾਜ਼ੀਆਬਾਦ ਵੀ ਬਦਲੀ ਇਸ ਕਰਕੇ ਕਰਵਾਉਣੀ ਪਈ ਕਿ ਇਹੀ ਇਕ ਸ਼ਹਿਰ ਸਾਡੇ ਘਰ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਨੇੜੇ ਸੀ। ਸਟੇਟ ਦਾ ਰੂਲ ਸੀ ਕਿ ਸਟੇਟ ਵਿਚ ਹੀ ਕਿਤੇ ਬਦਲੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਖੈਰ! ਧੀਆਂ-ਭੈਣਾਂ ਲਈ ਮਾਪਿਆਂ-ਭਰਾਵਾਂ ਦੇ ਦਰ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਬਲਜੀਤ ਕੌਰ ਕੁਝ ਚਿਰ ਤਾਂ ਗਾਜ਼ੀਆਬਾਦ ਜਾਂਦੀ ਰਹੀ ਪਰ ਲਗਾਤਾਰ ਰੋਜ਼ ਇੰਨਾ ਸਫਰ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਸੀ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਇਸੇ ਵਿਭਾਗ 'ਚ ਨੌਕਰੀ ਮਿਲ ਗਈ ਤੇ ਉਹ ਕੁਝ ਚਿਰ ਪਟਿਆਲੇ ਰਹਿ ਲੁਧਿਆਣੇ ਚਲੀ ਗਈ। ਅਤੇ ਅਖੀਰ ਸਾਧਨ ਬਣਦੇ-ਬਣਦੇ ਉਹ ਵਲਾਇਤ ਪਹੁੰਚ ਗਈ ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਏਸ਼ੀਅਨ ਬਰਾਈਡਲ ਮੇਕ-ਅੱਪ ਦਾ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਮਿਹਨਤ ਕਰ ਕੇ ਕਾਮਯਾਬੀ ਉਸ ਦੇ ਕਦਮ ਚੁੰਮਦੀ ਗਈ। ਬਲਜੀਤ ਕੌਰ ਵਲਾਇਤ ’ਚ ਉਹ ਪਹਿਲੀ ਕੁੜੀ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਏਸ਼ੀਅਨ ਦੁਲਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਸਹੁਰੇ ਘਰ ਵਿ ਕਰਨ ਵਿਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। ਸਾਲਾਂ-ਸਾਲ ਦੀਆਂ ਬੁਕਿੰਗਜ਼ ਹੋਣ ਲੱਗੀਆਂ। ਬੀ.ਬੀ.ਸੀ. ਨੇ ਤਾਂ ਉਸ ’ਤੇ ਕਈ ਵਾਰੀ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਕੀਤੇ। ਬੀ.ਬੀ.ਸੀ ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਨਾਂਅ ਲੈ ਲੈ ਥੱਕ ਗਈ ਕਿ ਇਹ ਕੁੜੀ ਵਲਾਇਤ ਵਿਚ ਬਰਾਈਡਲ ਮੇਕ-ਅੱਪ ਦੀ ਪਾਈਨੀਅਰ ਹੈ। ਇਸ ਪਹਿਲ ਨੇ ਏਸ਼ੀਅਨ ਕੁੜੀਆਂ ਵਿਚ ਇਕ ਨਵੇਂ ਕਿੱਤੇ ਦੀ ਰਾਹ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਬੇਟੀ ਤਨੂੰ ਤੋਂ “ਹਾਰਡ ਕੌਰ’ ਬਣ ਗਈ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਵਿਲਾਇਤ ਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਰੈਪ ਸਿੰਗਿੰਗ ’ਚ ਪਾਈਨੀਅਰ ਹੋਣ ਦਾ ਰੁਤਬਾ ਇੱਥੋਂ ਦਾ ਮੀਡੀਆ ਕਹਿੰਦਿਆਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਥੱਕਦਾ। ਸੁੱਖੀ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਤਨੂੰ ਦੇ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਰਿਹਾ, ਪਰ ਹੁਣ ਉਹ ਆਪਣਾ ਕਾਰੋਬਾਰ ਕਰਦਾ। ਤਨੂੰ ਅੱਜਕਲ ਬੰਬਈ ਰਹਿ ਫਿਲਮ ਇੰਡਸਰੀ ਤੇ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਹੋਰ ਕੰਮਾਂ ਵਿਚ ਖੂਬ ਨਾਮਣਾ ਖੱਟ ਰਹੀ ਹੈ ਤੇ ਅੱਜ ਉਹੀ ਲੋਕ ਜੋ ਉਦੋਂ ਉਸ ਦੀ ਤ੍ਰਾਸਦੀ ’ਤੇ ਮਖੌਲਾਂ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਹੁਣ ਉਸ ਦੇ ਸ਼ੌਅ ਦੇਖ ਕੇ ਤਾੜੀਆਂ ਵਜਾਉਂਦੇ ਨਹੀਂ ਥੱਕਦੇ।

ਕਤਲ-ਏ-ਆਮ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਇਕ ਦਿਨ ਮੇਰੇ ਇਕ ਦੋਸਤ ਦਾ ਕਾਨ੍ਹਪੁਰ ਤੋਂ ਫ਼ੋਨ ਆਇਆ। ਉਸ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਾਰਾ ਪਰਵਾਰ ਬਹੁਤ ਡਰ ਗਿਆ ਸੀ ਤੇ ਉਸ ਡਰ ’ਚੋਂ ਹਾਲੇ ਤੀਕ ਨਹੀਂ ਸੀ ਨਿਕਲ ਪਾਇਆ। ਮੇਰਾ ਦੋਸਤ ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪਰਵਾਰ ਉੱਥੇ ਸਭ ਕੁਝ ਉੱਜੜ ਜਾਣ ਬਾਅਦ ਲੁਧਿਆਣੇ ਚਲੇ ਗਏ ਸਨ। ਪਰ ਮਾਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਮੰਨੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣ ਨੂੰ। ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸੀ ਕਿ 1984ਤਾਂ ਐਵੇਂ ਇਕ ਹਵਾ ਦਾ ਬੁੱਲਾ ਹੀ ਸੀ, ਹਾਲਾਤ ਤਾਂ ਪਹਿਲੇ ਵਰਗੇ ਫੇਰ ਹੋ ਹੀ ਜਾਣੇ ਹਨ। ਪਰ ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਅੰਦਾਜ਼ੇ ਗਲਤ ਹੋਏ। ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਖੇਡਦੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਇੰਝ ਅੱਖਾਂ ਫੇਰੀਆਂ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਕਿਤੇ ਆਪਸ ਵਿਚ ਜਾਣਦੇ ਹੀ ਨਾ ਹੋਣ। ਕੁਝ ਚਿਰ ਰਹਿ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ ਨਾਲ ਹੀ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀ। ਪਰ ਮਜਬੂਰੀ ਇਹ ਵੀ ਸੀ ਕਿ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਦੀ ਕਮਾਈ ਤਾਂ ਇੱਥੇ ਹੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਕੋਡੀਆਂ ਦੇ ਭਾਅ ਰੋੜ੍ਹ ਦਿੱਤਾ ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਪਤੀ ਨੇ ਬਹੁਤ ਰੀਝ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ ਸੀ। ਸਭ ਕੁਝ ਤੋਂ ਸੁਰਖਰੂ ਤਾਂ ਉਹ ਹੋ ਗਈ, ਪਰ ਕਾਨਪੁਰ ’ਚ ਉਸ ਦਾ ਜਿਵੇਂ ਦਿਲ ਹੀ ਟੁੱਟ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਕਤਲ-ਏ-ਆਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਮਾਜਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਹਾਲਾਤ ਬਹੁਤ ਖਰਾਬ ਹੁੰਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਸਿਰ ਉੱਚਾ ਚੁੱਕ ਕੇ ਤੁਰਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਉੱਥੇ ਅੱਜ ਅੱਖਾਂ ਝੁਕਾਅ ਕੇ ਲੰਘਣਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ। ਇੱਜ਼ਤ-ਮਾਣ ਨਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਹੀ ਨਹੀਂ ਰਹੀ। ' ਲੋਕ ਬਹੁਤ ਤਪਾਕ ਨਾਲ ਬੁਲਾਉਂਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ ਉਹ ਅੱਖਾਂ ਚੁਰਾਂਦੇ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ। ਹੁਣ ਲੋਕੀਂ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਆਢਾ ਕੱਢ ਧੈ- ਘੁਸੈ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਬੋਲਣ ਲੱਗ ਪਏ ਸਨ। ਮੇਰੇ ਇਸ ਦੋਸਤ ਦੀ ਮਾਂ ਇਸ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਇੰਨੀ ਡਰ ਗਈ ਸੀ ਕਿ ਖੜੀ ਖੜੀ ਕੰਬਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀ ਸੀ। ਮਾਂ ਵੱਲੋਂ ਦੱਸੇ ਗਏ ਮਗਰੋਂ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਖ਼ੁਦ ਦੇ ਨਵੰਬਰ ਦੇ ਕਤਲ-ਏ-ਆਮ ਸਮੇਂ ਪਏ ਅੰਦਰਲੇ ਡਰ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੇ ਕਾਨਪੁਰ ਆ ਕੇ ਲੈ ਜਾਣ ਤੋਂ ਮਨ੍ਹਾਂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਕਾਨਪੁਰ ਤੋਂ ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਗੱਡੀ ਵਿਚ ਬਿਠਾਉਣ ਦਾ ਇੰਤਜ਼ਾਮ ਉਸ ਨੇ ਕਰ ਲਿਆ, ਤੇ ਮੈਂ ਸਟੇਸ਼ਨ ਤੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਲੈ ਲੁਧਿਆਣੇ ਦੀ ਬੱਸ ’ਤੇ ਚੜ੍ਹਾ ਦੇਵਾਂ।

ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਭਰੋਸਾ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਲੈ ਆਵਾਂਗਾ ਤੇ ਬੱਸ ’ਤੇ ਠੀਕ-ਠਾਕ ਚੜ੍ਹਾ ਦਿਆਂਗਾ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਲੈਣ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਹ ਗੱਡੀ ਦੇ ਡੱਬੇ ਵਿਚ ਹੀ ਇਕ ਖੂੰਜੇ ਡੌਰ-ਭੌਰ ਹੋਈ ਬੈਠੀ ਸੀ। ਜਦ ਮੈਂ ਗੱਡੀ 'ਚ ਵੜ੍ਹ ਉਸ ਦਾ ਹੱਥ ਜਾ ਫੜ੍ਹਿਆ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਉਹ ਤ੍ਰਭਕੀ, ਫਿਰ ਉਸ ਮੈਨੂੰ ਸਿਆਣ ਲਿਆ ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਚਮਕ ਆ ਗਈ। । ਮੈਨੂੰ ਜੱਫੀ ਪਾ ਉੱਚੀ-ਉੱਚੀ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਈ। “ਵੇ ਪੁੱਤ ਮੈਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਨਾ ਜਾਈਂ ! . ਮੈਂ ਮਰ ਜਾਵਾਂਗੀ ! . . . ਸਭ ਨੇ ਸਾਥ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ! . . . ਪਰ ਤੂੰ ਨਾ ਛੱਡੀਂ!” ਬਹੁਤ ਰੋਈ ਸੀ ਉਹ ਸਟੇਸ਼ਨ ’ਤੇ ਹੀ। ਅਖੀਰ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਚੁੱਪ ਕਰਾ ਮੂੰਹ ਧੁਆਇਆ। ਪਾਣੀ ਪਿਲਾਇਆ ਤੇ ਘਰ ਲੈ ਆਇਆ। ਉਹ ਫਿਰ ਵੀ ਡਰੀ ਜਾਵੇ, “ਵੇ ਪੁੱਤ . . . ਇੱਥੇ ਤਾਂ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਆ ਜਾਵੇਗਾ ਮੈਨੂੰ ਮਾਰਨ ਲਈ?” ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਡਰ ਤਾਂ ਇੱਦਾਂ ਧੱਸ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਅੱਧ-ਪਾਗਲ ਹੋ ਗਈ ਹੋਵੇ। ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਢਾਰਸ ਦਿੱਤਾ ਉਸ ਨੂੰ। ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਤੀਕ ਕੋਲ ਬੈਠਾ ਰਿਹਾ। ਅਖੀਰ ਜਦੋਂ ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਾ ਉਹ ਸੌਂ ਗਈ ਤਾਂ ਮੈਂ ਉੱਥੋਂ ਹਿੱਲਿਆ। ਪਰ ਮੇਰੇ ਉੱਠ ਕੇ ਜਾਣ ਉਪਰੰਤ ਉਹ ਕੁਝ ਚਿਰ ’ਚ ਹੀ ਫਿਰ ਉੱਠ ਗਈ ਤੇ ਧਾਹਾਂ ਮਾਰ-ਮਾਰ ਫਿਰ ਰੋਣ ਲੱਗੀ . ਅਖੀਰ ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਬਾਹਾਂ 'ਚ ਲੈ ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਕੱਟੀ ਸੀ। ਮਾੜੀ ਜਿਹੀ ਕਿਤਿਓਂ ਆਵਾਜ਼ ਵੀ ਆਉਂਦੀ ਤਾਂ ਉਹ ਤ੍ਰਭਕ ਕੇ ਅੱਖਾਂ ਖੋਲ੍ਹ ਲੈਂਦੀ ਤੇ ਫਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਾਉਣ ਵਿਚ ਕਾਫੀ ਸਮਾਂ ਲਗਦਾ।

ਅੱਜ ਵੀ ਜਦ ਉਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿਚ ਉੱਕਰਦਾ ਤਾਂ ਮੈਂ ਖ਼ੁਦ ਕੰਬ ਜਾਂਦਾ। ਫਿਰ ਸੋਚਦਾ ਇਹ ਕਿਹੜੇ ਵਕੀਲ . . ਜੱਜ . . . . ਜਾਂ ਹੋਰ ਹਿਊਮੈਨ ਰਾਈਟਸ ਦੇ ਪਤਵੰਤੇ, ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਪੀੜਤ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਖਾਹ-ਮ-ਖਾਹ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ? . . . ਕਤਲ ਹੋ ਗਿਆ. . . ਸਬੂਤ ਲਿਆਓ- ਫਾਂਸੀ ਦੁਆਓ ! ਫਲਾਣਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ . . . ਫਲਾਣੀ ਸਜ਼ਾ ਦੁਆਓ। ਪਰ ਕਿਸੇ ਕਾਨੂੰਨਦਾਨੀ ਨੇ ਜਾਂ ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਪੈਰਵੀ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਕਦੇ ਇਸ ਮਾਨਵੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਬਾਰੇ ਸੋਚਿਆ? . . .

ਮੈਂ ਉਸ ਮਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸਾਂ ਜੋ ਉਦਾਸ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਖੜਕਾ ਸੁਣ ਕੇ ਹੀ ਡਰ ਲੱਗਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਇਹ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਹ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੈ... ਇਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸੁੱਤੇ ਪੁੱਤ ਨੂੰ ਜਗਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ। ਪਰ ਉਹ ਮਾਂ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਹਕੂਮਤ ਨੂੰ ਦੀਮਕ ਲੱਗੀ ਹੋਵੇ ਉੱਥੇ ਪੁੱਤਾਂ ਦਾ ਘਾਣ _ ਕਰਾਉਣਾ ਹੀ ਸਮਝਦਾਰੀ ਹੈ।

ਖੈਰ! ਰਾਤ ਲੰਘ ਗਈ। ਸਵੇਰੇ ਉਸ ਨੂੰ ਨੁਹਾਉਣ . . . ਤਿਆਰ ਕਰਨ ’ਚ ਜਸਬੀਰ ਕੌਰ ਨੇ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ। ਖਾਣਾ ਵੀ ਖਾਧਾ ਉਸ ਨੇ . . . . ਪਰ ਜੋ ਖ਼ੌਫ ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਧੱਸ ਚੁੱਕਾ ਸੀ ਉਹ ਨਾ ਮੈਂ ਕੱਢ ਸਕਿਆ ਤੇ ਨਾ ਜਸਬੀਰ ਕੌਰ।

“ਕਾਕਾ ਅਖੀਰ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਬੱਸ ਅੱਡੇ ਲਿਜਾ ਲੁਧਿਆਣੇ ਦੀ ਬੱਸ ’ਚ ਬਿਠਾ ਦਿੱਤਾ। ਪਰ ਉਸ ਤਦ ਤੀਕ ਮੇਰਾ ਹੱਥ ਨਾ ਛੱਡਿਆ ਜਦ ਤੀਕ ਬੱਸ ਨਾ ਤੁਰੀ। ਇਹੀ ਕਹੀ ਜਾਵੇ, ਮੈਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਨਾ ਜਾਵੀਂ . . . ਤੇਰੇ ਜਾਂਦਿਆਂ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੈਨੂੰ ਬੱਸ ’ਚੋਂ ਲਾਹ ਲੈਣਾ . . . ਕਾਕਾ ਨਾ ਛੱਡੀਂ ਮੈਨੂੰ . . .!”

ਅਖੀਰ ਉਹ ਬੱਸ 'ਚ ਬੈਠੀ ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਤੇ ਮੈਂ ਉਸ ਵੱਲ ਤਦ ਤੀਕ ਦੇਖਦੇ ਰਹੇ ਜਦ ਤੀਕ ਅਸੀਂ ਇਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਓਹਲੇ ਨਹੀਂ ਹੋ ਗਏ।

ਕਤਲ-ਏ-ਆਮ ਹੋ ਕੇ ਹਟਿਆ ਹੀ ਸੀ। ਸ਼ਾਇਦ ਚੋਣਾਂ ਵੀ ਹੋ ਚੁਕੀਆਂ ਜਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਨ।

ਇਕ ਦਿਨ ਰਾਤ ਦਾ ਵਕਤ ਸੀ। ਸ਼ਾਇਦ 10:30-11:00 ਵਜੇ ਹੋਣੇ ਹਨ। ਮੈਂ ਘਰੋਂ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਖਰੀਦਣ ਨਿਕਲਿਆ ਤਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਬਰਛੇ ਲਈ ਦੋ ਨਿਹੰਗ ਖੜ੍ਹੇ ਸਨ। ਮੈਂ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਿਆ ਕਿ ਇੱਥੇ ਤਾਂ ਕੋਈ ਪੱਗ ਵਾਲਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ ਤੇ ਇਹ ਨਿਹੰਗ ਕਿੱਥੋਂ ਆ ਗਏ? ਉਹ ਵੀ ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਨੂੰ? ਮੈਂ ਜ਼ਰਾ ਕੁ ਅਗਾਂਹ ਵਧਿਆ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਿਹੰਗਾਂ ਨੇ ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਮੂੰਹ ਹਟਾ ਕੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਕਰ ਲਿਆ। ਪਰ ਕੋਲ ਹੋ ਕੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਾਤਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਦੋ ਸਨ ਕਿਹੜੇ ਲੁੱਟ-ਮਾਰ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਤੇ ਸਮਝਦਿਆਂ ਦੇਰ ਨਾ ਲੱਗੀ ਇਹ ਬਾਣਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪੁਲੀਸ ਨੂੰ ਝਕਾਨੀ ਦੇਣ ਲਈ ਹੀ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਸ਼ਾਇਦ ਉਹ ਕਿਤੇ ਕੋਈ ਵਾਰਦਾਤ ਕਰਨ ਚੱਲੇ ਸਨ ਤੇ ਇਸ ਬਾਣੇ ਵਿਚ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪਹਿਚਾਣ ਸਕਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਨੂੰ . . . ਸ਼ਾਇਦ ਇਹ ਆਮ ਗੱਲ ਹੋ ਗਈ ਸੀ ਕਿ ਜੋ ਵੀ ਕਾਂਡ ਹੁੰਦਾ ਉਹ ਇਹੋ ਜਿਹੀ ਡਰੈੱਸ ਪਾ ਕੇ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਕਿ ਪੁਲੀਸ ਇਹ ਬਿਆਨ ਦੇਵੇ ਕਿ ਇਹ ਕਾਰਾ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਨਾਲ ਅਸਲੀ ਮੁਜਰਮ ਤਾਂ ਫਰਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹੀ ਸਨ, ਪਰ ਨਾਲ ਦੇ ਨਾਲ ਇਹ ਤਰੀਕਾ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਬਦਨਾਮ ਕਰਨ ਲਈ ਵੀ ਕਾਫੀ ਸੀ।

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਕ ਵਾਰੀ ਮੈਂ ਏਅਰਪੋਰਟ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆ ਰਿਹਾ ਸਾਂ ਕਿ ਮੇਰੀ ਟੈਕਸੀ ਨੂੰ ਪੁਲੀਸ ਵੱਲੋਂ ਦੋ ਵਾਰ ਰੋਕਿਆ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਹਿਣ ’ਤੇ ਮੈਂ ਸਾਮਾਨ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਦਿਖਾਉਣ ਦੀ ਥਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਗੋਂ ਸੁਆਲ ਕੀਤਾ ਕਿ ਐਨੀਆਂ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ’ਚੋਂ ਲੰਘ ਕੇ ਆਇਆ ਸਮਾਨ ਹੈ, ਜੇ ਉੱਥੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲਿਆ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਕੀ ਕੱਢ ਲੈਣਾ ?

ਅੱਗੇ ਜਾ ਕੇ ਦੰਗਾਈਆਂ ਨੇ ਹੀ ਪੁਲੀਸ ਦੀ ਵਰਦੀ ਪਾ ਕੇ ਨਾਕਾ ਲਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜੋ ਨਕਲੀ ਪੁਲੀਸ ਬਣ ਕੇ ਖੜੇ ਸਨ, ਪਛਾਣ ਹੋ ਜਾਣ ਦੇ ਡਰ ਤੋਂ ਮੈਨੂੰ ਦੇਖਦਿਆਂ ਹੀ ਉੱਥੋਂ ਖਿਸਕ ਗਏ।

ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪਾਰਟੀਆਂ ਦੇ ਦਾਹਵੇ ਵੀ ਫੋਕੇ ਹੀ ਨਿਕਲੇ, ਪਰ ਗੱਡਾ ਤਾਂ ਹਾਲੇ ਵੀ ਚਿੱਕੜ ਵਿਚ ਉਵੇਂ ਹੀ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ।

ਇਨਸਾਫ ਤਾਂ ਕੀ ਅੱਜ ਇਕੱਤੀ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਕੁੜੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ 1984ਈ: ਵਿਚ ਉਸ ਦੇ ਮਾਂ-ਬਾਪ ਬਲਦੀ ਅੱਗ ਵਿਚ ਸੁੱਟੇ ਗਏ ਸਨ, ਉਹ ਹੁਣ ਚੌਂਤੀ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੋਵੇਗੀ।

ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਖ਼ਬਰਾਂ ਮਗਰੋਂ ਹੀ ਪਤਾ ਲੱਗੀਆਂ। 1984ਬਾਰੇ ਤਾਂ ਗੱਲਾਂ ਸਦਾ ਚਲਦੀਆਂ ਰਹਿਣੀਆਂ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਇਤਿਹਾਸ ’ਤੇ ਕਿ ਐਸਾ ਧੱਬਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਧੋ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ “ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸਘਾਤ” ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

(ਧੰਨਵਾਦ ਸਹਿਤ ‘ਹੁਣ 'ਚੋਂ)