ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਅਰੰਭ ਤਾਂ ਰਾਇ ਭੋਇ ਦੀ ਤਲਵੰਡੀ ਤੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਾਲ ਹੋ ਗਿਆ, ਪ੍ਰੰਤੂ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ ਤੋਂ “ਨਾ ਕੋਈ ਹਿੰਦੂ ਨ ਮੁਸਲਮਾਨ” ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਅਕਾਲ-ਪੁਰਖੀ ਅਨੁਭਵ ਰਾਹੀਂ ‘ਤੀਸਰ ਪੰਥ’ ਪ੍ਰਾਰੰਭ ਹੋ ਗਿਆ।

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ, ਜੋ ਕਿ ਰਾਗ ਵਿੱਦਿਆ ਵਿਚ ਪ੍ਰਬੀਨ ਸਨ, ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਕਲਿ ਤਾਰਨ ਅਤੇ ਚੜ੍ਹਿਆ ਸੋਧਣ ਧਰਤਿ ਲੋਕਾਈ ਅਨੁਸਾਰ ਉਦਾਸੀਆਂ ਅਰੰਭ ਕੀਤੀਆਂ। ਆਪ ਦਾ ਅਕਾਲ-ਪੁਰਖੀ ਅਨੁਭਵ, ਖੰਡਾਂ-ਬ੍ਰਹਿਮੰਡਾਂ ਦੀਆਂ ਉਡਾਰੀਆਂ ਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 500 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਰਾ-ਮੰਡਲ, ਧਰਤ-ਆਕਾਸ਼ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਵਰਤਮਾਨ ਯੁੱਗ ਵਿਚ ਪੂਰਬੀ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਹੁਣ ਖੋਜ ਕਰ ਕੇ ਦੰਗ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ 500-ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਖੋਜਾਂ ਬਾਰੇ ਪੇਸ਼ੀਨਗੋਈਆਂ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਨ।

ਇਸਲਾਮ ਮਤ ਵਿਚ ਸੱਤ ਅਕਾਸ਼ ਤੇ ਸੱਤ ਪਾਤਾਲ ਦਰਸਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਆਗੂ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਅਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਆਪਣੇ- ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਪਰੰਤੂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਵੀਹਵੀਂ ਪਉੜੀ ਵਿਚ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ:

ਪਾਤਾਲਾ ਪਾਤਾਲ ਲਖ ਆਗਾਸਾ ਆਗਾਸ ॥
ਓੜਕ ਓੜਕ ਭਾਲਿ ਥਕੇ ਵੇਦ ਕਹਨਿ ਇਕ ਵਾਤ ॥
ਸਹਸ ਅਠਾਰਹ ਕਹਨਿ ਕਤੇਬਾ ਅਸੁਲੂ ਇਕੁ ਧਾਤੁ ॥
ਲੇਖਾ ਹੋਇ ਤ ਲਿਖੀਐ ਲੇਖੈ ਹੋਇ ਵਿਣਾਸੁ ॥
ਨਾਨਕ ਵਡਾ ਆਖੀਐ ਆਪੇ ਜਾਣੈ ਆਪੁ ॥ (ਪੰਨਾ 5)

ਜੋ ਖੋਜਾਂ ਕਾਪਰਨੀਕਸ ਗੈਲੀਲੀਉ ਅਤੇ ਨਿਊਟਨ ਨੇ ਕੀਤੀਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਸ਼ਾਰੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ’ਤੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਬਾਰੇ ਜੋ ਨਤੀਜੇ (ਤੱਥ) 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਹਨ ਇਸ ਪ੍ਰਥਾਇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ:

ਅਰਬਦ ਨਰਬਦ ਧੁੰਧੂਕਾਰਾ ॥ ਧਰਣਿ ਨ ਗਗਨਾ ਹੁਕਮੁ ਅਪਾਰਾ ॥
ਨਾ ਦਿਨੁ ਰੈਨਿ ਨ ਚੰਦੁ ਨ ਸੂਰਜੁ ਸੁੰਨ ਸਮਾਧਿ ਲਗਾਇਦਾ ॥ (ਪੰਨਾ 1035)

ਵਰਤਮਾਨ ਸਮੇਂ ਦੇ ਤਾਰਾ-ਮੰਡਲ ਸਾਇੰਸਦਾਨ, ਡਾ. ਰਮੇਸ਼ ਚੰਦਰ ਕਪੂਰ, ਜੋ ਕਿ (Indian Institute of Astronomy and Astrophysics) ਬੈਂਗਲੌਰ ਦੀ ਨੈਸ਼ਨਲ ਸੰਸਥਾ ਤੋਂ ਰਿਟਾਇਰ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ (Current Science) ਨਾਂ ਦੇ ਖੋਜ ਰਸਾਲੇ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਜੀਵਨ-ਕਾਲ ਸਮੇਂ ਵਾਪਰੀਆਂ ਦੋ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਪਹਿਲੀ ਤੁਖਾਰੀ ਰਾਗ ਵਿਚ ਲੰਮੇ ਤਾਰੇ (ਪੂਛਲ ਵਾਲਾ ਤਾਰਾ) ‘ਹੈਲੀ ਕੋਮੈਟ’ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਮਿਲਦਾ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ‘ਸੂਰਜ ਗ੍ਰਹਿਣ’ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ‘ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ’ ਵਿਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਤੁਖਾਰੀ ਰਾਗ ਵਿਚ ਪੰਨਾ 1110 ‘ਲੰਮੇ ਤਾਰੇ’ ਬਾਰੇ ਇਉਂ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ:

ਤਾਰਾ ਚੜਿਆ ਲੰਮਾ ਕਿਉ ਨਦਰਿ ਨਿਹਾਲਿਆ ਰਾਮ ॥
ਸੇਵਕ ਪੂਰ ਕਰੰਮਾ ਸਤਿਗੁਰਿ ਸਬਦਿ ਦਿਖਾਲਿਆ ਰਾਮ ॥. . .
ਅੰਤਰਿ ਜੋਤਿ ਭਈ ਗੁਰ ਸਾਖੀ ਚੀਨੇ ਰਾਮ ਕਰੰਮਾ ॥
ਨਾਨਕ ਹਉਮੈ ਮਾਰਿ ਪਤੀਣੇ ਤਾਰਾ ਚੜਿਆ ਲੰਮਾ ॥ (ਪੰਨਾ 1110)

‘ਹੈਲੀ ਕੋਮੈਟ’ (ਪੂਛਲ-ਤਾਰਾ) ਅਗਸਤ 1531 ਈ. ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਦਿਸ ਰਿਹਾ ਸੀ। ‘ਭਿੰਨੀ ਰੈਨੜੀਏ ਚਮਕਣ ਤਾਰੇ’ ਵਾਕ ਅਨੁਸਾਰ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰ ਲੋਕ ਤੜਕ-ਸਾਰ ਪਿਛਲੇ ਪਹਿਰ ਖੇਤਾਂ ਵਿਚ ਹਲ਼ ਵਾਹੁਣ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਹ ਤਾਰਾ ਦੇਖ ਕੇ ਆਪਣੇ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖੀ ਅਨੁਭਵ ਰਾਹੀਂ ‘ਤੁਖਾਰੀ ਰਾਗ’ ਵਿਚ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤਾ। ਆਮ ਲੋਕ ਪੂਛਲ ਵਾਲਾ ਜਾਂ ਬੋਦੀ ਵਾਲਾ ਤਾਰਾ ਵੇਖ ਕੇ ਡਰ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਕਿ ਇਹ ਜਗਤ ਵਿਚ ਭਾਰੂ ਹੈ, ਪਰੰਤੂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਹਿਮਾਂ-ਭਰਮਾਂ ਤੋਂ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਨਿਜਾਤ ਦਵਾਈ। ਇਸ ਪ੍ਰਥਾਇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹੋਰ ਧਰਮ ਦੇ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿਚ ਇਸ ਕਿਸਮ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।

ਭਾਰਤ ਵਿਚ 1910 ਈ. ਵਿਚ ਇਹ ਤਾਰਾ (ਪੂਛਲ ਵਾਲਾ ਤਾਰਾ) ਬਹੁਤ ਚਮਕੀਲਾ ਸੀ। ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਹਰਦੇਵ ਸਿੰਘ (ਵਿਰਕ) ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਪ੍ਰੈਲ 1986 ਵਿਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚੋਂ ਇਹ ਤਾਰਾ ਲੰਘ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਟੈਲੀਸਕੋਪ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਸਮਾਂ ਇਹ ਨਜ਼ਾਰਾ ਵਿਖਾਇਆ ਸੀ।

13 ਜਨਵਰੀ, 1507 ਈ. ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰਹਿਣ ਸਮੇਂ ਕੁਰਕਸ਼ੇਤਰ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਸਨ।ਇਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ‘ਜਨਮਸਾਖੀ’ ਵਿਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਾਹਮਣਵਾਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰਹਿਣ ਸਮੇਂ ਅੱਗ ਬਾਲਣਾ ਅਤੇ ਅੰਨ ਪਕਾਉਣਾ ਅਪਸ਼ਗਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਮੌਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਤਰਕ-ਵਿਤਰਕ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਕਿ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰਹਿਣ ਆਦਿ ਕੁਦਰਤ ਦਾ ਵਰਤਾਰਾ ਹੈ :

-ਸਚੀ ਤੇਰੀ ਕੁਦਰਤਿ ਸਚੇ ਪਾਤਿਸਾਹ ॥ (ਪੰਨਾ 463)
-ਭੈ ਵਿਚਿ ਸੂਰਜੁ ਭੈ ਵਿਚਿ ਚੰਦੁ ॥
ਕੋਹ ਕਰੋੜੀ ਚਲਤ ਨ ਅੰਤੁ ॥ (ਪੰਨਾ 464)

ਅਤੇ ‘ਆਸਾ ਦੀ ਵਾਰ’ ਵਿਚ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ :

ਕੁਦਰਤਿ ਦਿਸੈ ਕੁਦਰਤਿ ਸੁਣੀਐ ਕੁਦਰਤਿ ਭਉ ਸੁਖ ਸਾਰੁ ॥
ਕੁਦਰਤਿ ਪਾਤਾਲੀ ਆਕਾਸੀ ਕੁਦਰਤਿ ਸਰਬ ਆਕਾਰੁ ॥ (ਪੰਨਾ 464)

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਹਿਮਾਂ-ਭਰਮਾਂ ਦੀ ਨਵਿਰਤੀ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਰਚਨਾ ਬਾਰੇ:

ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਰਚਨਾ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ, ਇਕ ਅਜਿਹਾ ਅਦਭੁਤ ਸਿਧਾਂਤ ਹੈ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਬਾਈਬਲ, ਕੁਰਾਨ, ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਵਿਚ ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਢੰਗ ਨਾਲ ਉਲੇਖ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਧਾਰਮਿਕ ਰਹਿਬਰਾਂ, ਦਾਰਸ਼ਨਿਕਾਂ, ਸੰਤਾਂ, ਰਹੱਸਵਾਦੀਆਂ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਬੌਧਿਕ ਪੱਧਰ ਅਤੇ ਸਹਿਜ-ਅਨੁਭਵ ਰਾਹੀਂ ਸਮਝਣ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਜੇ ਵੀ ਇਹ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ ਜਾਰੀ ਹੈ।

ਬਾਈਬਲ ਵਿਚ ਹਵਾਲਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਦਾਊਦ ਨੇ ਰੱਬ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ, “ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਰਚਨਾ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਰਚਨਹਾਰ ਤੂੰ ਕਿੱਥੇ ਸੀ? ਰੱਬ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ: ਓਦੋਂ ਮੈਂ ਗੁਪਤ ਸਾਂ, ਮੈਂ ਜਾਣੇ-ਜਾਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰਚ ਦਿੱਤੀ।” ਪਹਿਲਾਂ ਹਨੇਰਾ ਤੇ ਚੁੱਪ ਸੀ, ਰੱਬ ਨੇ ਖਲਾਅ (ਅਕਾਸ਼) ਵਿਚ ਅਜੀਬ ਪਦਾਰਥ ਛੱਡ ਕੇ ਕਿਹਾ ‘ਚਾਨਣ ਹੋ ਜਾਏ’ ਤੇ ਚੁਫੇਰੇ ਚਾਨਣ ਹੀ ਚਾਨਣ ਹੋ ਗਿਆ। ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰਚਨਾ ਛੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਮੁਕੰਮਲ ਕੀਤੀ। ਇਸਲਾਮ ਨੇ ਸੱਤ ਅਕਾਸ਼ ਤੇ ਸੱਤ ਪਤਾਲਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ, ਪਰੰਤੂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਉਪਰੋਕਤ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦਾ ਖੰਡਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਧਾਰਮਿਕ ਅਨੁਭਵ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਵਿਗਿਆਨਕ ਵੀ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਥਾਇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦਾ ਨਿਰੂਪਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਕੀਤਾ, ਵਰਤਮਾਨ ਵਿਗਿਆਨੀ ਉਸ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਰਹੱਸਵਾਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ, ਬਹੁ-ਰੰਗੀ ਅਦਭੁਤ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਮਰਮ ਨੂੰ, ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਅਜ਼ਮਤ ਅਤੇ ਵਿਸਮਾਦ ਨਾਲ ਗੜੂੰਦ ਹੋ ਕੇ, ਅਕਾਲ ਪੁਰਖੀ ਅਜ਼ਮਤ ਨਾਲ ਇਕਮਿਕ ਹੋ ਕੇ ਅਤੇ ਰੱਬ ਦੀ ਮਹਾਨ ਵਡਿਆਈ ਵਿਚ ਮੰਤਰ-ਮੁਗਧ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਮੁਖਾਰਬਿੰਦ ਤੋਂ ਉਚਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਫੁਰਮਾਇਆ ਹੈ :

ਰੰਗੀ ਰੰਗੀ ਭਾਤੀ ਕਰਿ ਕਰਿ ਜਿਨਸੀ ਮਾਇਆ ਜਿਨਿ ਉਪਾਈ ॥
ਕਰਿ ਕਰਿ ਵੇਖੈ ਕੀਤਾ ਆਪਣਾ ਜਿਵ ਤਿਸ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ॥ (ਪੰਨਾ 6)

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ‘ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ’ ਬਾਰੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਿਰਠੀ, ਸਿਰਠਿ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਜਗਤ, ਸੰਸਾਰ, ਕੁਦਰਤ, ਰਚਨਾ, ਦੁਨੀਆ, ਪਸਾਉ, ਪਸਾਰਾ, ਸੰਸਾਰਾ, ਪਰਪੰਚ, ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਆਦਿ :

-ਹੁਕਮੇ ਦੀਸੈ ਜਗਤੁ ਉਪਾਇਆ ॥
ਹੁਕਮੇ ਸੁਰਗੁ ਮਛੁ ਪਇਆਲਾ ਹੁਕਮੇ ਕਲਾ ਰਹਾਇਦਾ ॥ (ਪੰਨਾ 1037)
-ਆਪੇ ਸਤਿਗੁਰੁ ਆਪੇ ਸੇਵਕੁ ਆਪੇ ਸ੍ਰਿਸਟਿ ਉਪਾਈ ਹੇ ॥ (ਪੰਨਾ 1025)
-ਬਾਝੁ ਕਲਾ ਆਡਾਣੁ ਰਹਾਇਆ ॥ (ਪੰਨਾ 1036)

ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰਚਨਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਦੋਂ ਹੋਈ? ਇਸ ਬਾਰੇ ਸਮੁੱਚੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਦੋ ਧੜਿਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਕ ਧੜਾ ‘ਭੌਤਿਕਵਾਦੀਆਂ’ ਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਧੜਾ ‘ਅਧਿਆਤਮਵਾਦੀਆਂ’ ਦਾ। ਭੌਤਿਕਵਾਦੀਆਂ ਦਾ ਮਤ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਧੁਰ ਅਜ਼ਲਾਂ ਤੋਂ ਇਕ ਨਿਰੰਤਰ ਪ੍ਰਵਾਹ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾ ਕੋਈ ਮੁੱਢ ਹੈ, ਨਾ ਕੋਈ ਅੰਤ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਨਾ ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਇਸ ਦਾ ਰਚਨਹਾਰ ਹੈ। ਇਹ ਸਦੀਵ ਕਾਲ, ਇਕ ਰਸ ਹੈ, ਜੋ ਚੱਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਨਾਦੀ ਤੇ ਅਨੰਤ ਹੈ।

ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਅਧਿਆਤਮਵਾਦੀ ਹਨ ਜੋ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਅਨਾਦੀ ਤੇ ਅਨੰਤ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ। ਉਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਆਦਿ ਵੀ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚਲੇ ਅਨੇਕਾਂ ਪ੍ਰਮਾਣਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਸਾਰਾ ਪਸਾਰਾ ਕਾਦਰ ਦੀ ਕੁਦਰਤ ਹੈ, ਉਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਫੁਰਮਾਨ ਹੈ ਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਾਜਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਸਾਜਨਾ ਕੀਤੀ। ਭਾਵ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਸਾਜ ਦਿੱਤੀ :

-ਆਪੀਨੈ ਆਪੁ ਸਾਜਿਓ ਆਪੀਨੈ ਰਚਿਓ ਨਾਉ ॥
ਦੁਯੀ ਕੁਦਰਤਿ ਸਾਜੀਐ ਕਰਿ ਆਸਣੁ ਡਿਠੋ ਚਾਉ ॥ (ਪੰਨਾ 463)
-ਆਪੀਨੈ ਆਪੁ ਸਾਜਿ ਆਪੁ ਪਛਾਣਿਆ ॥
ਅੰਬਰੁ ਧਰਤਿ ਵਿਛੋੜਿ ਚੰਦੋਆ ਤਾਣਿਆ ॥ (ਪੰਨਾ 1279)

ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿਚ ਮੂਲ-ਮੰਤਰ ਵਿਚ ਆਇਆ ਲਫ਼ਜ਼ ‘ਕਰਤਾ- ਪੁਰਖ’ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹੱਤਤਾ ਦਾ ਲਖਾਇਕ ਹੈ। ਕਰਤਾ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ— ਰਚਨਹਾਰ, ਸਿਰਜਣਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਖਾਲਕ। ਇਸ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਸਿਰਜਕ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਕਰਤਾ ਪੁਰਖ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਭਾਵਨਾ ਤਹਿਤ ਹੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਸਿਰਜਣਹਾਰ, ਕਰਣਹਾਰ, ਕਰਤਾਰ, ਕਾਦਰ ਆਦਿ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਜਿਸ ਤੋਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਕੋਈ ਕਰਤਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਆਦਿ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਆਦਿ ਤੇ ਅੰਤ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਚੌਪਈ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਬੰਦ ਨੰ. 131 ਵਿਚ ਦੋ ਸ਼ਬਦਾਂ ‘ਉਦਕਰਖ’ ਅਤੇ ‘ਆਕਰਖ’ ਰਾਹੀਂ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ :

ਜਬ ਉਦਕਰਖ ਕਰਾ ਕਰਤਾਰਾ ॥ ਪ੍ਰਜਾ ਧਰਤ ਤਬ ਦੇਹ ਅਪਾਰਾ ॥
ਜਬ ਆਕਰਖ ਕਰਤ ਹੋ ਕਬਹੂੰ ॥ ਤੁਮ ਮੈ ਮਿਲਤ ਦੇਹ ਧਰ ਸਭਹੂੰ ॥
ਡਾ. ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ, ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ ‘ਗੁਰਮਤਿ ਦਰਸ਼ਨ’ ਦੇ ਪੰਨਾ 230

ਵਿਚ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ‘ਗੁਰਬਾਣੀ’ ਅਤੇ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚੋਂ ਸਾਨੂੰ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੀ ਹੋਂਦ ਦਾ ਆਦਿ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਫੁਰਮਾਨ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਪਾਸਾਰ ਕਈ ਵਾਰ ਪਸਰਿਆ ਹੈ :

ਕਈ ਬਾਰ ਪਸਰਿਓ ਪਾਸਾਰ ॥ ਸਦਾ ਸਦਾ ਇਕੁ ਏਕੰਕਾਰ ॥ (ਪੰਨਾ 276)

ਭਾਵ ਕਿ ਇਹ ਰਚਨਾ ਇਕ ਵਾਰ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਕਈ ਵਾਰ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਆਦਿ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵੀ। ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਮੁੱਢ ਕਦੋਂ ਬੱਝਾ? ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਦਿਨ-ਰਾਤ, ਥਿਤ-ਵਾਰ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਕੇਵਲ ਇਸ ਦਾ ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਹੀ ਇਸ ਬਾਰੇ ਜਾਣਦਾ ਹੈ :

ਕਵਣੁ ਸੁ ਵੇਲਾ ਵਖਤੁ ਕਵਣੁ ਕਵਣ ਥਿਤਿ ਕਵਣੁ ਵਾਰੁ ॥. . .
ਜਾ ਕਰਤਾ ਸਿਰਠੀ ਕਉ ਸਾਜੇ ਆਪੇ ਜਾਣੈ ਸੋਈ ॥ (ਪੰਨਾ 4)

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਉਸ ਅਵਸਥਾ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਅਜੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਿਸੇ ਹੋਂਦ ਜਾਂ ਵਜੂਦ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਨਿਰਗੁਣ ਬ੍ਰਹਮ ਸੁੰਨ-ਸਮਾਧਿ ਅਫੁਰ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਸੀ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬਾਣੀ, ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚੋਂ ‘ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਰਚਨਾ’, ਆਦਿ-ਅੰਤ ਬਾਰੇ, ਬਹੁ- ਪੱਖੀ, ਜਾਣਕਾਰੀ ਉਪਲਬਧ ਹੈ। ‘ਮਾਰੂ ਸੋਲਹੇ’ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗਹਿਰ-ਗੰਭੀਰ ਚਿੰਤਨ ਰਾਹੀਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਰਚਨਾ ਦਾ ਬਹੁਤ ਵਿਸਥਾਰਪੂਰਵਕ ਵਿਵੇਚਨ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਪੂਰਬਲੀ-ਅਵਸਥਾ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੰਕਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ :

ਅਰਬਦ ਨਰਬਦ ਧੁੰਧੂਕਾਰਾ ॥ ਧਰਣਿ ਨ ਗਗਨਾ ਹੁਕਮੁ ਅਪਾਰਾ ॥
ਨਾ ਦਿਨੁ ਰੈਨਿ ਨ ਚੰਦੁ ਨ ਸੂਰਜੁ ਸੁੰਨ ਸਮਾਧਿ ਲਗਾਇਦਾ ॥1॥
ਖਾਣੀ ਨ ਬਾਣੀ ਪਉਣ ਨ ਪਾਣੀ ॥ ਓਪਤਿ ਖਪਤਿ ਨ ਆਵਣ ਜਾਣੀ ॥
ਖੰਡ ਪਤਾਲ ਸਪਤ ਨਹੀ ਸਾਗਰ ਨਦੀ ਨ ਨੀਰੁ ਵਹਾਇਦਾ ॥2॥ (ਪੰਨਾ 1035)

ਮੁੱਢਲੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਆਪਣੀ ਨਿਰਗੁਣ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਸਮਾਧੀ ਵਿਚ ਲੀਨ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਮਤ ਹੈ ਕਿ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਨੇ ਮੁੱਢਲੀ ‘ਸੁੰਨ ਅਵਸਥਾ’ ਵਿਚ ਹੀ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਆਪ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ :

ਸੁੰਨ ਕਲਾ ਅਪਰੰਪਰਿ ਧਾਰੀ ॥ ਆਪਿ ਨਿਰਾਲਮੁ ਅਪਰ ਅਪਾਰੀ ॥
ਆਪੇ ਕੁਦਰਤਿ ਕਰਿ ਕਰਿ ਦੇਖੈ ਸੁੰਨਹੁ ਸੁੰਨੁ ਉਪਾਇਦਾ ॥1॥
ਪਉਣੁ ਪਾਣੀ ਸੁੰਨੈ ਤੇ ਸਾਜੇ ॥ ਸ੍ਰਿਸਟਿ ਉਪਾਇ ਕਾਇਆ ਗੜ ਰਾਜੇ ॥ (ਪੰਨਾ 1037)

ਏਥੇ ਸੁੰਨ ਤੋਂ ਭਾਵ ਸਮੁੱਚੀ ਅਣਹੋਂਦ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਆਪਣੇ ਨਿਰ-ਅਕਾਰ ਰੂਪ ਵਿਚ ਕਾਇਮ ਹੈ। ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਰਚਨਾ ਕਦੋਂ ਤੇ ਕਿਉਂ ਰਚੀ ਗਈ? ਇਸ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਦਾ ਉੱਤਰ ਕਠਿਨ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਪੰਚ ਦੇ ਰਚਨ ਬਾਰੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅਨੁਭਵ ਰਾਹੀਂ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ :

ਜਾ ਤਿਸੁ ਭਾਣਾ ਤਾ ਜਗਤੁ ਉਪਾਇਆ ॥ (ਪੰਨਾ 1036)

ਅਰਥਾਤ ਜਦੋਂ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਰਜ਼ਾ ਹੋਈ ਉਦੋਂ ਜਗਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੋ ਗਈ। ਇਸੇ ਤੱਥ ਦੀ ਪ੍ਰੋੜ੍ਹਤਾ ‘ਜਪੁ’ ਜੀ ਵਿਚ ਵੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਕੀਤੀ ਹੈ :

ਕਵਣੁ ਸੁ ਵੇਲਾ ਵਖਤੁ ਕਵਣੁ ਕਵਣ ਥਿਤਿ ਕਵਣੁ ਵਾਰੁ ॥. . .
ਜਾ ਕਰਤਾ ਸਿਰਠੀ ਕਉ ਸਾਜੇ ਆਪੇ ਜਾਣੈ ਸੋਈ ॥ (ਪੰਨਾ 4)

ਅਤੇ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖੀ ਹੁਕਮ ਤੇ ਰਜ਼ਾ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਨੇ ਸਿਰਜਣਾ ਕੀਤੀ :

ਕੀਤਾ ਪਸਾਉ ਏਕੋ ਕਵਾਉ ॥ (ਪੰਨਾ 3)

ਆਪ ਹੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪ ਹੀ ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਉਸ ਦਾ ਅੰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਉਸ ਨਿਰਗੁਣ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋ ਕੇ ਫਿਰ ਉਸੇ ਵਿਚ ਹੀ ਸਮਾ ਜਾਂਦੀ ਹੈ :

-ਆਪੇ ਕਰਤਾ ਆਪੇ ਭੁਗਤਾ ॥ (ਪੰਨਾ 125)
-ਆਪੇ ਤ੍ਰਿਪਤਾ ਆਪੇ ਮੁਕਤਾ ॥. . .
-ਤੁਝ ਤੇ ਉਪਜਹਿ ਤੁਝ ਮਾਹਿ ਸਮਾਵਹਿ ॥ (ਪੰਨਾ 1035)
-ਆਪਿ ਉਪਾਏ ਆਪਿ ਖਪਾਏ ॥
ਆਪੇ ਸਿਰਿ ਸਿਰਿ ਧੰਧੈ ਲਾਏ ॥ (ਪੰਨਾ 1020)

ਨਿਰਗੁਣ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਨੇ ਦਿਨ, ਰਾਤ, ਸਮੁੰਦਰ, ਧਰਤੀ, ਚੰਦ, ਤਾਰੇ, ਧਰਤੀ, ਵਨਸਪਤੀ, ਪਹਾੜ, ਖੰਡ, ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ, ਆਦਿ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ :

ਖੰਡ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਪਾਤਾਲ ਅਰੰਭੇ
ਗੁਪਤਹੁ ਪਰਗਟੀ ਆਇਦਾ ॥15॥
ਤਾ ਕਾ ਅੰਤੁ ਨ ਜਾਣੈ ਕੋਈ ॥ (ਪੰਨਾ 1036)

ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਰਚਨਕਾਰ ਵੀ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵੀ ਉਹੋ ਹੀ ਹੈ :

ਆਪੇ ਸਤਿਗੁਰੁ ਆਪੇ ਸੇਵਕੁ ਆਪੇ ਸ੍ਰਿਸਟਿ ਉਪਾਈ ਹੇ ॥ (ਪੰਨਾ 1025)

ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਉਸ ਦੇ ਹੁਕਮ ਵਿਚ ਚੱਲ ਰਹੀ ਹੈ :

ਕਰਿ ਕਰਿ ਦੇਖੈ ਹੁਕਮੁ ਸਬਾਇਆ ॥ (ਪੰਨਾ 1036)

ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਕਰਤਾਰੀ ਹੁਕਮ ਅਧੀਨ ਸਿਰਜਣਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਉਸ ਦੀ ਰਜ਼ਾ ਵਿਚ ਹੀ ਇਸ ਦਾ ਖ਼ਾਤਮਾ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਰਤਾ ਪੁਰਖ ਸਦੀਵ-ਕਾਲੀ ਹੈ, ਪਰੰਤੂ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਸਦੀਵ-ਕਾਲੀ ਸਮਝਣਾ ਅਗਿਆਨਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਜਗਤ ਇਕ ਤਮਾਸ਼ਾ ਹੈ, ਖੇਲ ਹੈ, ਸੁਪਨੇ ਸਮਾਨ ਥੋੜ-ਚਿਰਾ ਹੈ :

ਐਥੇ ਗੋਇਲੜਾ ਦਿਨ ਚਾਰੇ ॥ ਖੇਲੁ ਤਮਾਸਾ ਧੁੰਧੂਕਾਰੇ ॥ (ਪੰਨਾ 1023)

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ‘ਮਾਰੂ ਸੋਲਹੇ’ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਉਸ ਦੇ ਵਿਸਥਾਰ, ਇਸ ਖੇਡ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ, ਆਦਿ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਵਿਚਾਰ, ਆਪਣੇ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖੀ ਅਨੁਭਵ ਰਾਹੀਂ ਵਿਅਕਤ ਕੀਤੇ ਹਨ ਅਤੇ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਤਮਾਮ ਰਚਨਾ ਰੱਬੀ ਹੁਕਮ ਅਤੇ ਰਜ਼ਾ ਅਧੀਨ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਇਸ ਨੂੰ ਸਮੇਟ ਲੈਂਦਾ ਹੈ :

ਖਿਨ ਮਹਿ ਢਾਹੇ ਫੇਰਿ ਉਸਾਰੇ ॥ (ਪੰਨਾ 1034)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਗੁਰਿਆਈ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿਚ ਕੇਵਲ ਇਸੇ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਮਹਾਨਤਾ ਬਖਸ਼ੀ ਗਈ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿਚ ‘ਧੁਰ ਕੀ ਬਾਣੀ’ ਸਮੁੱਚੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ, ਭਾਵ ਵਿਸ਼ਵ-ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਆਪਣੇ ਕਲਾਵੇ ਵਿਚ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਮਾਨਵਤਾ ਦੇ ਭਲੇ ਦੀ ਸੱਚ ਦੀ ਆਵਾਜ਼, ਜ਼ੁਲਮ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼, ਮਨੁੱਖ ਮਾਤਰ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਬਿਬੇਕ- ਬੁੱਧ ਵਾਲੇ ਧਰਮ ਅਵਿਲੰਬੀ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵਿਸ਼ਵ-ਸ਼ਾਂਤੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਵਿਚ ਸਾਰੇ ਮੁਲਕਾਂ ਦੀ ਮਨੁੱਖ ਜਾਤੀ ਇਕ ਰੱਬ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵੀ ਭਾਈਚਾਰਾ ਹੈ। ਸੋ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਪੰਥ ਦੀ ਨੀਂਹ ਵਿਰਾਟ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ-ਚੇਤਨਾ ’ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ।