19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿਚ ਅਤੇ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿਚ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀਆਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਪੰਜਾਬੀ ਮੱਧਵਰਗੀ ਕਿਰਸਾਨਾਂ ਨੇ ਆਰਥਿਕ ਪੱਖੋਂ ਤੰਗ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਪੂਰਬੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਕੈਨੇਡਾ ਵੱਲ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਦੀ ਖਾਤਰ ਵਹੀਰਾਂ ਘੱਤ ਲਈਆਂ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕਿਸਾਨ ਬਰਮ੍ਹਾ, ਮਲਾਇਆ, ਸਿੰਘਾਪੁਰ, ਚੀਨ ਵੱਲ ਵੀ ਜਾਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਈਆਂ ਨੇ ਸਕਿਉਰਟੀ ਦੀ ਜਾਬ ਕੀਤੀ, ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਖਤ ਮਿਹਨਤ-ਮੁਸ਼ੱਕਤ ਵਾਲੇ ਕੰਮ ਕੀਤੇ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਲੱਕੜੀ ਦੇ ਕਾਰਖਾਨਿਆਂ ਵਿਚ ਲੱਕੜ ਚੀਰਨ ਦਾ ਕੰਮ, ਰੇਲਵੇ ਲਾਈਨਾਂ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ, ਸੜਕਾਂ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ, ਰਾਤ ਸਮੇਂ ਪਹਿਰੇਦਾਰੀ ਦਾ ਕੰਮ, ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੇ ਮੁੱਢ ਪੁੱਟਣ ਦਾ ਕੰਮ ਆਦਿ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ। ਸਰੀਰਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਿਹਨਤਾਨਾ, ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਮੁਕਾਬਲੇ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਮਿਲਦਾ ਸੀ। ਕਈ ਵਾਰ ਤਾਂ ਕਈ-ਕਈ ਦਿਨ ਕੰਮ ਮਿਲਦਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕਿਸਾਨ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਦੁਆਬੇ ਅਤੇ ਮਾਝੇ ਦੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਆਪਣੀਆਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਗਹਿਣੇ ਪਾ ਕੇ ਜਾਂ ਵੇਚ ਕੇ ਗਏ ਸਨ ਅਤੇ ਕਈਆਂ ਨੇ ਸ਼ਾਹੂਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਵਿਆਜੀ ਰਕਮਾਂ ਫੜੀਆਂ ਸਨ, ਤਾਂਕਿ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ, ਮਿਹਨਤ ਕਰ ਕੇ ਚੰਗਾ ਪੈਸਾ ਕਮਾਇਆ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਪਿਛਲਾ ਕਰਜ਼ਾ ਉਤਾਰਿਆ ਜਾਵੇ ਤੇ ਨਾਲ ਗਹਿਣੇ ਪਈਆਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਵੀ ਛੁਡਾਈਆਂ ਜਾਣ। ਪੰਜਾਬੀ ਕਿਸਾਨ ਝਨਾ ਦਰਿਆ ਤੋਂ ਘੱਗਰ ਦਰਿਆ ਤਕ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰੀ ਪੰਜਾਬ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਵਾਦ ਦਾ ਕੋਈ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਉੱਚੀ ਜਾਤ ਦਾ ਤਸਲੀਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। Punjab Administration Report for 1921-22, P. 325 ਅਤੇ Imperial Gazetier. XVI, P. Census Report, Para, 512. ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਅਤੇ ਲਿਖਤਾਂ ਤੋਂ ਉਪਰੋਕਤ ਬਾਰੇ ਭਰਪੂਰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।

20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਅਤੇ 1907 ਈ: ਤੋਂ 1912-13 ਤਕ ਹਿੰਦ ਵਿਚ ਅਨਾਜ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਕਾਲ ਪਏ ਸਨ। ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਪਲੇਗ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਨੇ ਘਰਾਂ ਦੇ ਘਰ ਖਾਲੀ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਸਨ। ਲੋਕ ਬਾਹਰਲੇ ਮੁਲਕਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੱਗੇ ਜਾਂ ਫਿਰ ਫੌਜ ਵਿਚ ਭਰਤੀ ਹੁੰਦੇ ਤਾਂ ਕਿ ਘਰਾਂ ਦਾ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਚੱਲ ਸਕੇ। ਔੜਾਂ ਲੱਗੀਆਂ। ਮਾਲੀਏ ਅਦਾ ਨਾ ਕਰ ਕੇ ਕਿਸਾਨ ਸ਼ਾਹੂਕਾਰਾਂ ’ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਹੱਥੋਂ ਖੁਸ ਗਈਆਂ। ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀਆਂ ਨੂੰ ਗ਼ੁਲਾਮ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਅਮਰੀਕਾ, ਕੈਨੇਡਾ, ਬਰਾਤਾਨੀਆ ਅਤੇ ਯੂਰਪੀਨ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਅਤੇ ਹਿੰਦੀਆਂ ਨੂੰ ਕਾਲਾ ਲੋਕ, Black Indian, Dirty People, ਗ਼ੁਲਾਮ-ਹਿੰਦੀ, ਤੀਹ ਕਰੋੜੀ ਭੇਡਾਂ, ਕੁੱਲੀ, ਆਦਿ ਕਹਿ ਕੇ ਪੁਕਾਰਦੇ ਸਨ। ਕੰਮ ਵੀ ਜ਼ੋਰ ਵਾਲਾ ਕਰਵਾਉਂਦੇ, ਮਿਹਨਤ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਦਿੰਦੇ ਅਤੇ ਨਫ਼ਰਤ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਕਰਦੇ ਸਨ।

ਕੈਨੇਡਾ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਅੰਦਾਜ਼ਨ 1895 ਈ: ਤੋਂ 1900 ਈ: ਦੇ ਦਰਮਿਆਨ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਮੰਡਲੀ ਅਮਰੀਕਨ ਟਾਪੂ ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਈ। ਇਹ ਦਾਅਵੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਕਿ ਕਿਸ ਤਾਰੀਖ਼ ਜਾਂ ਸਾਲ ਵਿਚ ਅਮਰੀਕਾ ਜਾਂ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿਚ ਪਹਿਲਾ ਪੰਜਾਬੀ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿਚ ਸਿਲਵਰ ਜੁਬਲੀ ਸਮੇਂ 1897 ਈ: ਵਿਚ ਕੁਝ ਫੌਜੀ ਜ਼ਰੂਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ ਸਨ। ਪਹਿਲੀ ਸੰਸਾਰ ਜੰਗ ਸਮੇਂ ਮਾਝੇ ਅਤੇ ਦੁਆਬੇ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਮੁੰਡੇ ਫੌਜ ਵਿਚ ਭਰਤੀ ਹੋਏ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਮਦਦ ਲਈ ਬਾਹਰਲੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਨਾਮਣਾ ਖੱਟਿਆ। ਅੱਜ ਵੀ ਇੰਗਲੈਂਡ, ਕੈਨੇਡਾ, ਆਸਟਰੇਲੀਆ ਦੇ ਰਹਿਣ ਪੁਰਾਣੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਬਜ਼ੁਰਗ ਵਾਲੇ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਨੂੰ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਦੇਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਿੱਖ ਬਹਾਦਰ ਕੌਮ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਿਸ਼ਵ ਜੰਗ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਵਿਸ਼ਵ ਜੰਗ ਸਮੇਂ ਬਚਾਇਆ। ਅਜੋਕੀ ਯੂਰਪੀਨ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਚਾਲੀ-ਪੰਜਾਹ ਸਾਲ ਦੀ ਪੀਹੜੀ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਦਾ ਕੋਈ ਅਹਿਸਾਸ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਉਹ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਨਫ਼ਰਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਇਕ ਅੰਦਾਜ਼ੇ ਮੁਤਾਬਕ 1906 ਈ: ਤੋਂ 1913 ਈ: ਤਕ ਲੱਗਭਗ ਦਸ ਕੁ ਹਜ਼ਾਰ ਪੰਜਾਬੀ ਕਿਰਸਾਨ ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਕੈਨੇਡਾ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਕੁਝ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਵੀ ਉੱਚ-ਵਿੱਦਿਆ ਲੈਣ ਲਈ ਪਹੁੰਚੇ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਰਮਾਏਦਾਰ ਅਜ਼ਾਦ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਜੰਗਲ ਕੱਟ ਕੇ ਨਵੀਆਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਅਬਾਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਜਿਸ ਵਾਸਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸਰੀਰਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ, ਵਧੀਆ ਅਤੇ ਸਸਤੇ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ, ਕਾਮਿਆਂ ਦੀ ਸਖ਼ਤ ਜ਼ਰੂਰਤ ਸੀ। ਪੰਜਾਬੀ ਮਿਹਨਤਕਸ਼ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਹ ਕਿਰਤ ਨੂੰ ਅੱਵਲ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਕਿਰਤ ਕਰਦਿਆਂ ਕੋਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਵੈਮਾਣ ਤੇ ਖ਼ੁਦਦਾਰੀ ਨੂੰ ਚੋਟ ਮਾਰੇ ਤਾਂ ਉਹ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਵੱਲੋਂ ਦਰਸਾਏ ਮਾਰਗ, “ਭੈ ਕਾਹੂ ਕਉ ਦੇਤਿ ਨਹਿ ਨਹਿ ਭੈ ਮਾਨਤਿ ਆਨ” ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ’ਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਨਾਲ ਪਹਿਰਾ ਦੇਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਉਹ ਕਿਸੇ ਦੀ ਟੈਂ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ। ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੇ ਪਿਛੋਕੜ ਵਿਚ ਅਤੇ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤਾ ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ ਗੁਰੂ ਦੇ ‘ਭੈ ਤੇ ਭਉ’ ਵਿਚ ਰਹਿਣਾ, ਕਿਰਤ ਕਰਨੀ, ਵੰਡ ਛਕਣਾ, ਦੀਨ-ਦੁਖੀ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਨਾ-ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖ਼ੂਨ ਵਿਚ ਸਮਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਜਾਦੂ ਨਾਥ ਸਰਕਾਰ The Fall of Mugal Empire, P. 426 ’ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ, ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ, ਤੇ ਜੰਗਜੂ ਬਿਰਤੀ ਬਾਰੇ ਲਿਖਦਾ ਹੈ, “ਸਿੱਖ ਮੁਗ਼ਲੀਆ ਰਾਜ ਦੇ ਗੜ੍ਹ ਵਿਚ ਛਾਪਾਮਾਰੂ ਲੜਾਈ ਲੜਦੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਕ ਇਕ ਸਿਰ ਦੇ ਐਲਾਨੀਆ ਸਰਕਾਰੀ ਇਨਾਮ ਮੁਕਰਰ ਸਨ।”

ਅਜਿਹੇ ਪਿਛੋਕੜ ਵਾਲੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਵੈਨਕੂਵਰ ਵਿਚ ਉਤਰਨ ਦੀ ਕੈਨੇਡਾ ਸਰਦਾਰ ਨੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਾ ਦਿੱਤੀ। ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਹਾਜ਼, ਲੈ ਕੇ ਹਾਂਗਕਾਂਗ ਤੋਂ 23 ਮਈ 1914 ਈ: ਨੂੰ ਕੈਨੇਡਾ ਦੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕੋਲੰਬੀਆ (B.C.) ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵੈਨਕੂਵਰ ਪਹੁੰਚਿਆ ਤਾਂ ਕੈਨੇਡਾ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮੁਸਾਫਰ ਨੂੰ ਵੈਨਕੂਵਰ ਦੀ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਪੈਰ ਨਹੀਂ ਰੱਖਣ ਦਿੱਤਾ। ਅਖੀਰ ਜਹਾਜ਼ ਵਿਚ ਰਾਸ਼ਨ ਭਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਹੋਈ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਹਾਜ਼ ਕਈ ਦਿਨ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਖੜਾ ਰਹਿਣ ਮਗਰੋਂ 23 ਜੁਲਾਈ, 1914 ਈ: ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਮੁੜਿਆ। 29 ਸਤੰਬਰ, 1914 ਈ: ਨੂੰ 326 ਮੁਸਾਫਰਾਂ ਨਾਲ ਲੱਦਿਆ ਜਹਾਜ਼ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿਚ ਬਜਬਜ ਦੇ ਘਾਟ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਹੁਣ ਤਕ ਹਿੰਦ ਵਿਚ ਘਰ ਦੇ ਭੇਤੀ ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਗ਼ੱਦਾਰ ਨੇ ਸੂਹੀਆਂ ਖ਼ਬਰਾਂ ਭੇਜ ਦਿੱਤੀਆਂ ਕਿ ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਜਹਾਜ਼ ਦੇ ਮੁਸਾਫਰ ਇਨਕਲਾਬ ਵਾਸਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਤਖਤਾ ਉਲਟਾਉਣ ਲਈ ਅਤੇ ਹਿੰਦ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਤੋਂ ਅਜ਼ਾਦ ਕਰਾਉਣ ਲਈ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਹੋ ਕੇ ਆ ਰਹੇ ਹਨ। ਸਰਕਾਰ ਸਾਵਧਾਨ ਹੋ ਗਈ, ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਡਾ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬਜਬਜ ਘਾਟ ’ਤੇ ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਜਹਾਜ਼ ਦੇ ਮੁਸਾਫਰਾਂ ’ਤੇ ਗੋਲੀ ਚਲਾਈ ਗਈ। ਵੀਹ ਮੁਸਾਫਰ ਥਾਂ ’ਤੇ ਹੀ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋ ਗਏ। ਸੱਠ ਕੁ ਮੁਸਾਫਰ ਰੇਲ ਰਾਹੀਂ ਲੁਧਿਆਣੇ ਵੱਲ ਚੱਲ ਪਏ ਤੇ ਬਾਕੀ ਕਲੱਕਤੇ ਵੱਲ ਚੱਲ ਪਏ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਆਪਣੇ ਬਚਾਅ ਲਈ ਇਧਰ-ਉਧਰ ਖਿੰਡ-ਪੁੰਡ ਗਏ। ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਵੀ ਕਿਸੇ ਤਰਾਂ ਅਗਿਆਤਵਾਸ ਹੋ ਗਏ। ਉਹ 1921 ਈ: ਨੂੰ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ (ਗੁਰਪੁਰਬ) ਸਮੇਂ ਰੂਪੋਸ਼ੀ ਤੋਂ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਸਾਹਮਣੇ ਆਏ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੁਲਿਸ ਵੱਲੋਂ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਕੇ ਜੇਲ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਦੀ ਕਤਲ-ਓ-ਗਾਰਤ ਨਾਲ, ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਵਿਚ ਬਦਲੇ ਦੀ ਜਵਾਲਾ ਭੜਕ ਉੱਠੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਅਜ਼ਾਦੀ ਅਤੇ ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਵਿਚ ਕੀ ਫਰਕ ਹੈ? ਕੈਨੇਡਾ ਸਰਕਾਰ ਨੇ 1908 ਈ: ਵਿਚ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀਆਂ ਦੀ ਆਮਦ ’ਤੇ ਪੂਰੀ ਪਾਬੰਦੀ ਲਾ ਦਿੱਤੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਨੇ ਵਤਨਪ੍ਰਸਤੀ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ, ਆਪਣੀ ਮਾਤਭੂਮੀ ਦਾ ਮੋਹ, ਨਵੀਂ ਨਵੀਂ ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਨੇ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਜਜ਼ਬਾ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ। ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਜਿਸ ਨੇ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਤੜਪ ਅਤੇ ਹੋ ਰਹੇ ਘੋਰ ਅਨਿਆਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ 1 ਨਵੰਬਰ, 1913 ਨੂੰ ‘ਗ਼ਦਰ’ ਨਾਂ ਦਾ ਪਰਚਾ ਕੱਢਿਆ। ਜਿਸ ਵਿਚ ਵਤਨਪ੍ਰਸਤੀ ਬਾਰੇ, ਅਜ਼ਾਦੀ ਬਾਰੇ, ਜ਼ੁਲਮ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਡਟਣ ਲਈ ਜੁਝਾਰੂ ਇਨਕਲਾਬੀ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ। ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਕੈਨੇਡਾ ਸਰਕਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਰਚਿਆਂ ਨੂੰ ਜਬਤ ਕਰਦੀ ਰਹੀ। ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿਚ ਲਾਲਾ ਹਰਦਿਆਲ ਔਕਸਫੋਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਵਿਚ ਲੈਕਚਰ ਦਿੰਦੇ। ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿੱਚੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੱਢ ਦਿਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਅਮਰੀਕਾ ਚਲੇ ਗਏ। ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿਚ ਭਾਈ ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ ਗ੍ਰੰਥੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਲੈਕਚਰ ਦਿੰਦੇ। ਭਾਈ ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ ਗ੍ਰੰਥੀ ਦਾ ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਯੋਗਦਾਨ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਅੱਗੇ ਜਾ ਕੇ ਕਰਾਂਗੇ।

ਬਾਬਾ ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਭਕਨਾ ਨੇ ‘ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ’ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀ। ਲਾਲਾ ਹਰਦਿਆਲ ਦੇ ਅਮਰੀਕਾ ਪਹੁੰਚਣ ’ਤੇ ਇਸ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਦਾ ਨਾਂ ਬਦਲ ਕੇ ‘ਹਿੰਦੀ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਆਫ਼ ਪੈਸਫਿਕ ਕੋਸਟ’ ਰੱਖਿਆ। ਜਿਸ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਬਾਬਾ ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਭਕਨਾ ਅਤੇ ਸਕੱਤਰ ਲਾਲਾ ਹਰਦਿਆਲ ਨੂੰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਦਾ ਦਫ਼ਤਰ “ਯੁਗਾਂਤਰ ਆਸ਼ਰਮ, ਸਾਨਫਰਾਂਸਿਸਕੋ, ਕੈਲੋਫੋਰਨੀਆ, ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਸੀ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਮਾਸਕ ਪੱਤਰ ‘ਸੁਦੇਸ਼ ਸੇਵਕ’ 1909 ਈ: ਵਿਚ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬੀ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਦਾ ਅਗ਼ਾਜ਼ ਹੋਇਆ। ‘ਗ਼ਦਰ’ ‘ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਗ਼ਦਰ’ ਸੋਸ਼ਲ ਸੁਧਾਰ, ਬੱਬਰ ਗੂੰਜ, ਗ਼ਦਰ ਦੀ ਗੂੰਜ, ਅਤੇ ‘Indian & Canada’ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰਸਾਲੇ ਸਨ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਸਾਲਿਆਂ, ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਨੂੰ ਭੂਮੀਗਤ ਰਹਿ ਕੇ ਚਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਕਵੀਆਂ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਤਖੱਲਸ ਲਾਏ ਜਾਂਦੇ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਭਾਈ ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ ਆਪਣੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ‘ਪ੍ਰੀਤਮ’ ਤਖੱਲਸ ਹੇਠ ਛਾਪਦੇ ਰਹੇ ਤਾਂ, ਕਿ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਤੋਂ ਬਚਿਆ ਜਾ ਸਕੇ। ‘ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ’ ਸਮੇਂ ਇਹ ਸਤਰਾਂ ਸਭ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿਚ ਘਰ ਕਰ ਗਈਆਂ:-

1. ਸੇਵਾ ਦੇਸ ਦੀ ਜਿੰਦੜੀਏ ਬੜੀ ਔਖੀ, ਗੱਲਾਂ ਕਰਨੀਆਂ ਢੇਰ ਸੁਖਾਲੀਆਂ ਨੇ।
2. ਕਦੇ ਅਸੀਂ ਭੀ ਸ਼ਹਿਨਸ਼ਾਹ ਮੁਲਕ ਦੇ ਸਾਂ,
(ਬੀਤੇ ਸਮੇਂ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਫ਼ਖਰ ਹੈ)
ਤਾਜ ਤਖਤ ਸੀ ਰਾਜ ਦਰਬਾਰ ਸਾਡਾ।
3. ਬਾਣੀ ਸਿਰ ਸ਼ੇਰਾਂ ਦੇ ਕੀ ਜਾਣਾ ਭੱਜ ਕੇ।
4. ਰਾਜ ਸਾਜ ਖੁੱਸਾ, ਤਖ਼ਤੋ-ਤਾਜ ਖੁੱਸਾ ,
ਮਿਲਿਆ ਮਿੱਟੀ ਵਿਚ ਅਰਸੋ ਇਕਬਾਲ ਸਾਡਾ।
ਕਿੱਥੇ ਤਖਤ, ਦੀਪ, ਕੋਹਿਨੂਰ ਹੀਰਾ,
ਕੀਤਾ ਫੁੱਟ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਕੰਗਾਲ ਸਾਡਾ।

ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਹਕੂਮਤ ਦਾ ਤਖਤਾ ਉਲਟਾਉਣ ਲਈ ਯਤਨ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ “ਗ਼ਦਰੀ” ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਗ਼ਦਰੀਆਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਨ:-

ਬਾਬਾ ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਭਕਨਾ, ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰੀਤਮ, ਸ. ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਟੁੰਡੀਲਾਟ, ਸ. ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭਾ, ਲਾਲਾ ਹਰਦਿਆਲ, ਸ. ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਉਸਮਾਨ, ਸ. ਸੇਵਾ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ, ਡਾ. ਭਾਗ ਸਿੰਘ ‘ਇਕਬਾਲ’, ਬਾਬਾ ਵਸਾਖਾ ਸਿੰਘ ਦਦੇਹਰ, ਬਾਬਾ ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ, ਬਾਬਾ ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ, ਸ. ਹਜਾਰਾ ਸਿੰਘ ਹਮਦਮ, ਇਨਾਇਤ ਖਾਨ, ਸ. ਨਿਧਾਨ ਸਿੰਘ ਚੁੱਘ, ਸ. ਪ੍ਰਿਥੀ ਸਿੰਘ, ਸੰਤ ਵਸਾਖਾ ਸਿੰਘ, ਸ. ਗੁਜਰ ਸਿੰਘ, ਰਹਿਤਮ ਅਲੀ, ਡਾ. ਮਥਰਾ ਸਿੰਘ, ਸ. ਅਰੂੜ ਸਿੰਘ, ਸ. ਜਗਤ ਸਿੰਘ ਸੁਰ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ, ਪੰਡਤ ਕਾਂਸ਼ੀ ਰਾਮ, ਸ੍ਰੀ ਪਰਮਾਨੰਦ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਗਣੇਸ਼ ਪਿੰਗਲੇ, ਸਤਿੰਦਰ ਨਾਥ ਸਾਨਿਆਲ ਆਦਿ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਵਿੱਤ ਮੁਤਾਬਕ ਬਹੁਤ ਅਗਵਾਈ ਦਿੱਤੀ, ਜੇਲਾਂ ਕੱਟੀਆਂ, ਫਾਂਸੀਆਂ ਲੱਗੀਆਂ, ਕਾਲੇ ਪਾਣੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਕੱਟੀਆਂ, ਕੇਵਲ ਤੇ ਕੇਵਲ ਅੰਗੇਰਜ਼ਾਂ ਤੋਂ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਮੁਕਤ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ।

ਕਵੀ ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ ਗ੍ਰੰਥੀ, ਤਖੱਲਸ ‘ਪ੍ਰੀਤਮ’ ਦਾ ਜਨਮ 1884 ਈ: ਵਿਚ ਪਿੰਡ ਵੜਿੰਗ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਦਸਵੀਂ ਜਮਾਤ ਪਾਸ ਕਰ ਕੇ, ਗੁਜਰਾਂਵਾਲੇ ਅਤੇ ਖਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ ਗੁਜਰਾ ਵਿਖੇ ਉਪਦੇਸ਼ਕ ਦੀ ਡਿਊਟੀ ਨਿਭਾਈ। ਡਸਕੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸਿਆਲਕੋਟ ਵਿਚ ਸਕੂਲ ਮਾਸਟਰ ਰਹੇ। 1908-09 ਈ: ਨੂੰ ਆਪ ਬਾਹਰਲੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵੱਲ ਚੱਲ ਪਏ। ਪੀਨਾਂਗ, ਜਾਵਾ, ਸਮਾਟਰਾ ਤੇ ਫੇਰ ਹਾਂਗਕਾਂਗ ਵਿਚ ਗ੍ਰੰਥੀ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਵੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਬਾਖੂਬੀ ਨਿਭਾਈ। ਅਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਝੰਡਾ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਧਰਮ, ਜਾਤ-ਪਾਤ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉੱਠ ਕੇ ਅਤੇ ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਨਾਲ ਇਕਮਿਕ ਹੋ ਕੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਹੋ ਕੇ, ਇਨਕਲਾਬੀ ਲੈਕਚਰ ਦਿੰਦੇ ਰਹੇ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਧੜੱਲੇਦਾਰ-ਇਨਕਲਾਬੀ ਲੈਕਚਰ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿਚ ਵੀ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਗਰਮ ਤਕਰੀਰਾਂ ਰਾਸ ਨਾ ਆਈਆਂ। ਕੈਨੇਡਾ ਵਿਚ ਆਪ ਨੱਥਾ ਸਿੰਘ ਨਾਂ ਹੇਠ ਪਹੁੰਚੇ ਸਨ। ਆਪ ਨੇ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿਚ ਤਿੰਨ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿਚ ਤਕਰੀਰਾਂ ਕਰ ਕੇ, ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਲਿਖ ਕੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਚੰਡ ਕੀਤਾ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਾਲਾ ਹਰਦਿਆਲ ਨੇ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਇਸ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਫੁਲਿਤ ਕੀਤਾ। ਭਾਈ ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ ਤਕਰੀਰਾਂ ਦਾ ਧਨੀ ਸੀ। ਤਿੰਨ ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੈਨੇਡਾ ਤੋਂ ਜਲਾਵਤਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਤੀਜੇ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕੇਸ, ਸਫਾ 24, 38, 33 ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਨੇ ਸਰੋਤਿਆਂ ਵਿਚ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਜਨੂੰਨ ਭਰਿਆ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਦਾ ਰਾਹ ਤਿਆਗ ਕੇ ਤੇਗ ਚੁੱਕਣ ਲਈ ਵੰਗਾਰਦੇ ਸਨ।ਮਜ਼ਹਬ- ਧਰਮ ਤੇ ਊਚ-ਨੀਚ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉਠਣ ਲਈ ਵੰਗਾਰ ਪਾਈ:

ਮਜਹਬੀ ਝਗੜਿਆਂ ’ਤੇ ਤੁਸੀਂ ਜ਼ੋਰ ਪਾਇਆ, ਕੀਤਾ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਨਹੀਂ ਧਿਆਨ ਵੀਰੋ।
ਤੁਸਾਂ ਭਲਿਓ ਮੂਲ ਨਾ ਖ਼ਬਰ ਲੱਗੀ, ਝਗੜਾ ਘੱਤਿਆ ਵੇਦ ਕੁਰਾਨ ਵੀਰੋ।

ਗ਼ਦਰ ਦੀ ਗੂੰਜ ਨੰ, 1 ਸਫਾ 17 ’ਤੇ ਆਪ ਲਿਖਦੇ ਹਨ:

ਗਊ ਸੂਰ ਦੀ ਤੁਸਾਂ ਨੂੰ ਕਸਮ ਭਾਈ, ਗੋਰੇ ਰੋਜ਼ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖਾਣ ਵੀਰੋ।
ਹਿੰਦੂ ਮੁਸਲਮਾਨੋ ਝਗੜਾ ਛੱਡ ਦੇਵੋ, ਲਾਵੋ ਦੇਸ਼ ਤੇ ਕੌਮ ਨੂੰ ਜਾਨ ਵੀਰੋ।

ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਲਹਿਰ ਫਿਰਕੂਪੂਣੇ, ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਸੀ। 98% ਹਿੱਸਾ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੇ ਪਾਇਆ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸੱਜਣਾਂ ਦਾ ਉੱਪਰ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨੇਕ ਨੀਯਤੀ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। ਗ਼ਦਰ ਦੀ ਗੂੰਜ ਨੰ. 1 ਸਫਾ 5 ’ਤੇ ਧਰਮਾਂ ਤੇ ਫਿਰਕੂਪੁਣੇ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉਠ ਕੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਲਾਮਬੰਦ ਹੋਣ ਦਾ ਸੱਦਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ:

ਹੀਰਾ ਹਿੰਦ, ਹੀਰਾ, ਖਾਕ ਰੋਲ ਦਿੱਤਾ, ਹੌਲੇ ਘੱਤ ਕੇ ਵੇਦ ਕੁਰਾਨ ਵਾਲੇ।
ਗਾਂਈ, ਸੂਰ, ਝਟਕਾ, ਜੇਕਰ ਦੁੱਖ ਦਿੰਦਾ, ਗੋਰੇ ਹੈਣ ਤਿੰਨੇ ਚੀਜ਼ਾਂ ਖਾਣ ਵਾਲੇ।

1915-16 ਵਿਚ ਭਾਈ ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ ਸਾਂਨਫਰਾਸਿਸਕੋ ਪਹੁੰਚੇ। ਉੱਥੇ ਆਪ ਗ਼ਦਰ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੇ ਸਟਾਫ਼ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ‘ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ’ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਦਿਸ਼ਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਆਪਣੀਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਵੀਆਂ ਦੀਆਂ ਇਨਕਲਾਬੀ ਰਵਨਾਵਾਂ ਛਾਪ ਕੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਗ਼ਦਰੀਆਂ ਤਕ ਪਹੁੰਚਾਉਦੇ ਰਹੇ। ਆਪ ਨੇ 18 ਮਹੀਨੇ ਜੇਲ ਕੱਟੀ। ਆਪ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਕਵੀ ਸਨ। ‘ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ’ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕਾਵਿ-ਰਵਨਾ ਆਪ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੈ। ਕਵੀ ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ ‘ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ’, ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਤੇ ਗ਼ਦਰ ਅਖ਼ਬਾਰ ਵਿਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਛਾਏ ਰਹੇ। ਬੇਲਾ ਸਿੰਘ ਗ਼ੱਦਾਰ, ਪਿੰਡ ਜਿਆਣ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਨੇ ਗ਼ੱਦਾਰੀ ਕੀਤੀ। ਉਹ ‘ਇਮੀਗਰੇਸ਼ਨ ਆਫ਼ਿਸ ਕੈਨੇਡਾ’ ਵਿਚ ਨੌਕਰੀ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ Immigration Officer William Hapkinsin ਰਾਹੀਂ ਭਾਈ ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਾਂ ਬੰਨ ਕੇ ਕੈਨੇਡਾ ਤੋਂ ਜਲਾਵਤਨ ਕਰਵਾਇਆ। ਪੁਲਿਸ ਪਕੜ ਕੇ ਲੈ ਗਈ, ਪਰੰਤੂ ਗ਼ਦਰੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਛੁਡਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸੀ ਪਰ ਇਹ ਪਤਾ ਨਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਭਾਈ ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਕਿੱਥੇ ਬੰਦ ਕੀਤਾ ਹੈ। “ਪੰਥ ਅੱਗੇ ਪੁਕਾਰ” ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਕਵੀ ਲਿਖਦਾ ਹੈ:

ਜਦੋਂ ਭਾਈ ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ ਜੂੜਿਆ ਸੀ, ਕਿੱਥੇ ਗਏ ਸਨ ਗੁਰੂ ਦੇ ਲਾਲ ਸਿੰਘੋ।
ਪਾਪੀ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਵਿਚ ਜਹਾਜ਼ ਲੈ ਗਏ, ਦਿੱਤਾ ਪਿੰਜਰੇ ਦੇ ਵਿਚ ਡਾਲ ਸਿੰਘੋ।
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਹੁੰਦਿਆਂ ਜ਼ੁਲਮ ਨੂੰ ਡਿੱਠਾ ਅੱਖੀ, ਕਿਉਂ ਨਾ ਮਾਰਿਆ ਖੂਨ ਉਬਾਲ ਸਿੰਘੋ।
ਬਦਲਾ ਸਿੰਘ ਭਗਵਾਨ ਦਾ ਲੈਣ ਖਾਤਰ, ਏਸ ਗਲ ਨੂੰ ਕਰੋ ਬਹਾਲ ਸਿੰਘੋ।

ਵਿਲੀਅਮ ਹਾਪਕਿਨਸਨ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਪਿੱਠੂ ਸੂਹੀਏ ਬੇਲਾ ਸਿੰਘ ਰਾਹੀਂ ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ ਵਿਚ ਫੁੱਟ ਪੁਆ ਦਿੱਤੀ। ਬੇਲਾ ਸਿੰਘ ਗ਼ੱਦਾਰ ਨੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਪ੍ਰਧਾਨ ਭਾਈ ਭਾਗ ਸਿੰਘ ਖਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ ਵੈਨਕੂਵਰ ਅਤੇ ਭਾਈ ਬਚਨ ਸਿੰਘ ਰਿਆਸਤ ਪਟਿਆਲਾ ਨੂੰ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਵਾਪਰੇ ਕਾਂਡ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਵਿਚ ਗੁੱਸੇ ਦੀ ਲਹਿਰ ਫੈਲ ਗਈ। ਗ਼ੱਦਾਰ ਬੇਲਾ ਸਿੰਘ ਜਿਆਣ ’ਤੇ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚਲਿਆ। ਪਰੰਤੂ Immigration Officer William Hapkinsin ਨੇ ਬੇਲਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਬਚਾ ਲਿਆ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਵੈ-ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਗੋਲੀ ਚਲਾਈ ਸੀ। ਸਿੱਖਾਂ (ਗ਼ਦਰੀਆਂ) ਵਿਚ ਐਨਾ ਗੁੱਸਾ ਪ੍ਰਬਲ ਸੀ ਕਿ ਭਾਈ ਸੇਵਾ ਸਿੰਘ ਨੇ 21 ਅਕਤੂਬਰ, 1914 ਈ: ਵਿਲੀਅਮ ਹਾਪਕਿਨਸਨ ਨੂੰ ਕਚਹਿਰੀ ਵਿਚ ਹੀ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਕੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਵਾਪਰੇ ਕਾਂਡ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈ ਲਿਆ। ਭਾਈ ਸੇਵਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ 27 ਜਨਵਰੀ, 1915 ਈ: ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਇਸ ਲਹਿਰ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਕੌਮੀ ਸ਼ਹੀਦ ਸੀ। 31 ਮਾਰਚ, 1914 ਈ: ‘ਗ਼ਦਰ ਅਖ਼ਬਾਰ’ ਦੀਆਂ ਸਤਰਾਂ ਗੌਰਤਲਬ ਹਨ:

ਅਸੀਂ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਛੱਡ ਖਿਆਲ ਦਿੱਤਾ ਤਾਂ ਹੀ ਦੋਸਤੋ ਕੰਮ ਵੈਰਾਨ ਹੋਏ।
ਗੋਰੇ ਗੱਲ ਕੀ? ਅਸਾਂ ਦੇ ਹੈਣ ਅੱਗੇ, ਲੜਨ ਮਰਨ ਦੇ ਜਦੋਂ ਧਿਆਨ ਹੋਏ।
ਚੱਲੋ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਚਲੀਏ ਯੁੱਧ ਕਰਨੇ, ਏਹੋ ਆਖਰੀ ਬਚਨ ਫੁਰਮਾਨ ਹੋਏ।
ਗਿੱਦੜ ਪਿਛਾਂਹ ਤੇ ਜਾਣਗੇ ਸ਼ੇਰ ਅੱਗੇ, ਜਦੋਂ ਬਿਗਲ ਲੜਾਈ ਦੇ ਆਣ ਹੋਏ।

ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਗ਼ਦਰੀਆਂ ਨੇ ਬੇਲਾ ਸਿੰਘ ਗ਼ੱਦਾਰ ਨੂੰ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਕੇ ਗੱਡੀ ਚੜ੍ਹਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿਚ ਜਿੱਥੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਬਗਾਵਤ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਕੀਤੀ, ਨਾਲ ਹੀ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਜੋ ਲੋਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਪਿੱਠੂ ਤੇ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੇ ਗ਼ੱਦਾਰ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚੰਡਾਲ ਕਿਹਾ ਹੈ ਤੇ ਦੁਰਕਾਰਿਆ ਹੈ:

ਕਾਲਜ ਖਾਲਸਾ ਦੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਤਾਂਈ, ਢੰਗ ਸੋਚਿਆ ਮਾਰ ਮਕਾਉਣ ਵਾਲਾ।

ਅਤੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ:

ਛੇਤੀ ਗ਼ਦਰ ਮਚਾਉਣ ਦੀ ਕਰੋ ਤਿਆਰੀ-ਫਤਹਿ ਦੇਵਸੀ ਤੁਸਾਂ ਅਕਾਲ ਸਿੰਘੋ।

‘ਹਿੰਦ ਦੇ ਸੂਰਬੀਰਾਂ ਦੀ ਯਾਦਗਾਰ’ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਕਵੀ ਭਾਈ ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ ਤੇ ਭਾਈ ਬਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਝੱਲੇ ਕਸ਼ਟਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ:

ਸਾਨੂੰ ਮੂਲ ਨਾ ਗਾਫ਼ਲੋ ਖਬਰ ਲੱਗੀ, ਲੱਖਾਂ ਸੂਰਮੇ ਹੋਏ ਕੁਰਬਾਨ ਦੇਖੋ।
ਝੱਲੇ ਕਸ਼ਟ ਹਜ਼ਾਰ ਹੀ ਦੇਸ਼ ਬਦਲੇ, ਭਾਈ ਸਿੰਘ ਬਲਵੰਤ ਭਗਵਾਨ ਦੇਖੋ।

ਕਵੀ ਭਾਈ ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ ‘ਪ੍ਰੀਤਮ’ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਤੇ ਅੰਤਰ-ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਿਆਸਤ ਤੋਂ ਚੰਗੇ ਵਾਕਫ਼ ਸਨ। ਉੱਥੇ ਨਾਲ ਹੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਚੰਗੇ ਵਿਦਵਾਨ ਵੀ ਸਨ। ਸਿੰਘਾਂ-ਸੂਰਮਿਆਂ ਦੇ ਨਾਂ ਲੈ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਨਕਲਾਬ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਮਰ ਚੁੱਕੀਆਂ ਨਸਾਂ ਵਿਚ ਨਵੇਂ ਖ਼ੂਨ ਦਾ ਸੰਚਾਰ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਇਸ ਗ਼ਦਰੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਚੇਤੰਨ ਤੇ ਗੰਭੀਰ ਕਵੀ ਸਨ।

1914-15 ਈ: ਵਿਚ ਕਵੀ ਭਾਈ ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀ ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਮਨੀਲਾ, ਚੀਨ, ਜਾਪਾਨ, ਬਰਮ੍ਹਾ ਵਿਚ ਸਰਗਰਮ ਰਹੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਜਰਮਨੀ ਨਾਲ ਵੀ ਤਾਲਮੇਲ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ’ਤੇ ਬਗਾਵਤ ਦਾ ਕੇਸ ਦਰਜ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ‘ਸਾਨਫਰਾਂਸਿਸਕੋ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕੇਸ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗ਼ੱਦਾਰ ਰਾਮ ਚੰਦ ਪਸ਼ੌਰੀਆ ਜਦੋਂ ਕਚਹਿਰੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਭੁਗਤਣ ਲਈ ਗਿਆ ਤਾਂ ਕਚਹਿਰੀ ਵਿਚ ਗ਼ਦਰੀ ਭਾਈ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਗੋਲੀਆਂ ਮਾਰ ਕੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ‘ਗ਼ਦਰ ਦੀ ਮਹਿਮਾ’ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਕਵੀ ਭਾਈ ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ ‘ਪ੍ਰੀਤਮ’ ਦੇ ਉੱਚ ਪਾਏ ਦੇ ਖਿਆਲ ਸਾਡਾ ਧਿਆਨ ਖਿੱਚਦੇ ਹਨ:

ਜੀਤੇ ਹੈ ਵੋਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮਰਤੇ ਜੋ ਕੌਮ ਖਾਤਿਰ
ਘਰ ਘਰ ਮੇਂ ਡੰਕਾ ਤੂੰ ਨੇ ਆਪਣਾ ਬਜਾ ਕੇ ਛੋੜਾ।“
ਐ ਬਾਦੇ-ਵਤਨ ਤੂੰ ਨੇ ‘ਪ੍ਰੀਤਮ’ ਸੇ ਪਿਆਰ ਪਾਕਰ
ਦੋਸਤੋ ਅਦੂ ਸੇ ਬਾਗੀ ਕਹਾ ਕੇ ਛੋੜਾ।

ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ ਕਿ ‘ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ’ ਭਾਵੇਂ ਫੇਲ ਹੋ ਗਈ, ਪਰੰਤੂ ਇਸ ਵਿਚ ਸੈਂਕੜੇ ਦੇਸ਼-ਭਗਤਾਂ ਨੇ ਸ਼ਹਾਦਤਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ, ਕਾਲੇ ਪਾਣੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸਜ਼ਾਵਾਂ, ਜੇਲਾਂ ਕੱਟੀਆਂ, ਫਾਂਸੀਆਂ ਦੇ ਰੱਸੇ ਚੁੰਮੇ। ਇਸ ਲਹਿਰ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸ੍ਰੀ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸਾਕਾ ਹੋਇਆ। ਦੁਆਬੇ ਦੇ ਬੱਬਰ ਅਕਾਲੀਆਂ ਨੇ ਚੁਣ-ਚੁਣ ਕੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਅਫ਼ਸਰ ਮਾਰੇ, ਜਲਿਆਂਵਾਲੇ ਬਾਗ ਦਾ ਸਾਕਾ ਹੋਇਆ। ਜਿਸ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਲਈ ਸ. ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੋਇਆ ਲੰਡਨ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਜਿੱਥੇ 21 ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਰਹਿ ਚੁੱਕੇ ਲੈਫਟੀਨਂੈਟ ਗਵਰਨਰ ਸਰ ਮਾਈਕਲ ਓਡਵਾਇਰ ਨੂੰ ਲੰਡਨ ਦੇ ਕੈਕਸਟਨ ਹਾਲ ਵਿਚ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਕੇ ਬਦਲਾ ਲਿਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਅਤੇ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਆਈ. ਸੀ. ਐਸ. ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਨੇ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਲਿਖ ਭੇਜਿਆ ਸੀ ਕਿ ਹੁਣ ਸਾਨੂੰ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪਾਵਰ ਟਰਾਂਸਫਰ ਕਰ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। 98% ਪੰਜਾਬੀ ਸਿੱਖ ਸੂਰਬੀਰਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਹਾਦਤਾਂ ਸਦਕਾ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਅਜ਼ਾਦ ਹੋਇਆ।

ਨਿਰਸੰਦੇਹ ਅੰਤਰ-ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਹਾਲਾਤ ਐਸੇ ਸਨ ਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਫੌਜ ਬਾਹਰਲੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਫਸ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਅਗਰ ਮੁਖ਼ਬਰ ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ 14 ਫਰਵਰੀ, 1915 ਨੂੰ ਮੁਖਬਰੀ ਨਾ ਕਰਦਾ ਤਾਂ ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਦਾ ਜੂਲਾ ਲਹਿਣ ਹੀ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਫਿਰ ਵੀ ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਦੇਸ਼-ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ’ਤੇ ਫ਼ਖ਼ਰ ਕਰਨਾ ਬਣਦਾ ਹੈ।

Isemonger and Slattery, P. 149 Annual Report of Punjab Govt. p. ii ਤੋਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਕਿਸਮ ਦੀ ਬਗ਼ਾਵਤ ਹੋਣ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਉੱਨੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਦੇ ਛਾਪਿਆਂ ਨੇ ਰੋਕਿਆ, 11 ਫਰਵਰੀ ਗ਼ਦਰ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਮਿੱਥੀ ਗਈ ਗਈ ਸੀ, “ਜੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਜੁਰਮਾਂ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰ, ਪੁਿਲਸ ਅਤੇ ਜ਼ਿਲਿਆਂ ਦੇ ਅਫ਼ਸਰ, ਫੌਰੀ ਅਤੇ ਸਫਲ ਕਾਰਵਾਈ ਨਾਲ ਨਾ ਰੋਕਦੇ। ਤਾਂ ਹਿੰਦ ਵਿਚ 1857 ਈ: ਦੇ ਗ਼ਦਰ ਵਰਗੇ ਹਾਲਾਤ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੇ। ਰਾਜ ਦੀ ਮਸ਼ੀਨਰੀ ਫੇਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ, ਫੌਜਾਂ ਵਿਚ ਬਗਾਵਤ ਹੁੰਦੀ, ਸਰਕਾਰੀ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਅਤੇ ਵਫਾਦਾਰ ਸ਼ਹਿਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਪੈਮਾਨੇ ’ਤੇ ਲੁੱਟਿਆ ਅਤੇ ਕਤਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ।”