ਸੰਸਾਰ ਅੰਦਰ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਜਨਮ ਤੋਂ ਮੌਤ ਤਕ ਜੀਵਨ- ਜੀਉਣ ਲਈ ਮੁੱਢਲੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਤੇ ਪੂਰਨ ਅਜ਼ਾਦੀ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਧੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਕਹਿ ਲਿਆ ਜਾਵੇ ਕਿ ਜਿਸ ਫਿਜ਼ਾ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਸਾਡਾ ਸਮਾਜਿਕ, ਧਾਰਮਿਕ, ਆਰਥਿਕ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਦਮ ਘੁੱਟਦਾ ਪ੍ਰਤੀਤ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਸਮਝੋ ਉਸ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਵਾਸੀ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸਹੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਮਾਣ ਰਹੇ ਹਨ। ਹਰ ਇਨਸਾਨ ਬਰਾਬਰਤਾ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਬੇਸ਼ੱਕ ਉਸ ਦੀ ਜਾਤ, ਗੋਤ, ਧਰਮ, ਨਸਲ, ਕਰਮ, ਕੌਮੀਅਤ, ਲੰਿਗ, ਭਾਸ਼ਾ, ਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਧਾਰਮਿਕ ਮਾਨਤਾਵਾਂ ਆਦਿ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋਣ। ਮੁੱਢਲੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਕੁਦਰਤੀ ਅਧਿਕਾਰ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੁੱਢਲੇ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਨੂੰਨੀ ਅਤੇ ਵਿਧਾਨਕ ਮਾਨਤਾਵਾਂ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਕੁਦਰਤੀ ਅਧਿਕਾਰ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਕੁਦਰਤੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।ਹਰੇਕ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਜਿੱਥੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਫਰਜ਼ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਨਾਗਰਿਕ ਦੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰੇ ਤੇ ਨਾਲ ਇਹ ਵੀ ਮੁੱਢਲਾ ਫਰਜ਼ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸਤਿਕਾਰ ਵੀ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਈ ਰੱਖੇ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਕੁਦਰਤੀ ਅਧਿਕਾਰ ਹੀ ਕਾਨੂੰਨੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਮਾਨਤਾ ਲੈ ਕੇ ਮੁੱਢਲੇ ਅਧਿਕਾਰ ਬਣੇ ਹਨ। ਮੁੱਢਲੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਅਤੇ ਮੁੱਢਲੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ ਕਰ ਕੇ ਨਹੀਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਅੰਦਰ ਕੁਦਰਤੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ, ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਨਿਆਂ, ਮਨੁੱਖੀ ਏਕਤਾ, ਬਰਾਬਰਤਾ, ਭਾਈਚਾਰਕ ਸਾਂਝ, ਪ੍ਰਸਪਰ ਪਿਆਰ, ਸਰਬੱਤ ਦਾ ਭਲਾ, ਮਨੁੱਖੀ ਮਾਣ-ਸਨਮਾਨ ਦੀ ਪੁਰਜ਼ੋਰ ਵਕਾਲਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਮਨੁੱਖੀ ਬਰਾਬਰਤਾ ਦੀ ਗੱਲ ਬਹੁਤ ਹੀ ਤਰਕ-ਪੂਰਵਕ ਕੀਤੀ। ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੋਈ ਵੀ ਇਨਸਾਨ ਜਾਤ-ਪਾਤ, ਧਰਮ, ਨਸਲ ਕਰਕੇ ਉੱਚਾ-ਨੀਵਾਂ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸਮਾਜਿਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਕੁਦਰਤ ਨੇ ਸਭ ਨੂੰ ਬਰਾਬਰ ਅਤੇ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਬਣਾਇਆ ਹੈ। ਜ਼ਹਿਰ ਖਾਣ ’ਤੇ ਹਰੇਕ ਇਨਸਾਨ ਹੀ ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਤ ਦੇ ਹੱਥ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸੱਚ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਹੈ। ਇਨਸਾਨ ਸੱਚ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਮਹਾਨ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਫੋਕੀ ਬਣਾਈ ਹੋਈ ਜਾਤ ਦੀ ਧੌਂਸ ਕਰਕੇ ਨਹੀਂ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ :

ਜਾਤੀ ਦੈ ਕਿਆ ਹਥਿ ਸਚੁ ਪਰਖੀਐ ॥
ਮਹੁਰਾ ਹੋਵੈ ਹਥਿ ਮਰੀਐ ਚਖੀਐ ॥ (ਪੰਨਾ 142)

ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਪਿਛੋਕੜ

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਹੱਕਾਂ ਦੇ ਪਰਿਪੇਖ ਵਿਚ ਸਮਝਣ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ, ਪਿਛੋਕੜ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਮੁੱਢਲਾ ਗਿਆਨ ਹੋਣਾ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਪਹਿਲੀ ਜਨੇਵਾ ਕਨਵੈਨਸ਼ਨ 1864 ਈ. ਨੂੰ ਹੋਈ। ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ-ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 50 ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਮੰਚ ਤੋਂ ਇਕੱਠਿਆਂ ਹੋ ਅਗਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਨੂੰ ਯੁੱਧ ਦੀ ਮਾਰ ਜਾਂ ਬਿਪਤਾ ਤੋਂ ਬਚਣ ਸੰਬੰਧੀ ਯੋਗ ਹੱਲ ਲਈ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤੀ। ਜਨੇਵਾ ਕਨਵੈਨਸ਼ਨ ਦੇ ਚਾਰਟਰ ਦੀ ਪ੍ਰਸਤਾਵਨਾ ਅਨੁਸਾਰ- "ਦੋ ਵਾਰ ਵਿਸ਼ਵ-ਯੁੱਧ ਦੀ ਅਸਹਿ ਮਾਰ ਅਤੇ ਅਣਦੱਸਿਆ ਕਹਿਰ ਮਨੁੱਖਤਾ ਝੱਲ ਚੁੱਕੀ ਹੈ।ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਨੂੰ ਯੁੱਧ ਦੀ ਚਾਬੁਕ ਤੋਂ ਕਿਵੇਂ ਬਚਾਇਆ ਜਾਵੇ।" ਇੰਝ ਅੰਤਰ-ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਹੱਕਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਅੰਤਰ-ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਹੱਕਾਂ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।ਮਨੁੱਖੀ ਹੱਕਾਂ ਦੇ ਵਿਆਪਕ ਐਲਾਨਨਾਮੇ ਦੀ ਧਾਰਾ-1 ਦੱਸਦੀ ਹੈ-

‘ਸਾਰੇ ਮਨੁੱਖ ਆਜ਼ਾਦ ਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਦੇ ਹੱਕਾਂ ਵਿਚ ਬਰਾਬਰ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਹਨ।"

ਇਸ ਸਭ ਪਿੱਛੇ ਭਾਈਚਾਰਕ ਸਾਂਝ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਸੀ। ਇਹ ਵੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ, ਇੱਜ਼ਤ ਦੇਣ ਤੇ ਕਿਸੇ ਸੂਰਤ ਵਿਚ ਅਧਿਕਾਰ ਖੁੱਸਣ ਤੇ ਪੀੜਤ ਨੂੰ ਉਪਚਾਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਮੁਆਵਜ਼ਾ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ।

ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਸੰਘ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 24 ਅਕਤੂਬਰ, 1945 ਨੂੰ ਸਨਫੈਂਰਸਕੋ, ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਵਿਖੇ ਹੋਈ। ਜਿਸ ਦਾ ਮਨੋਰਥ ਅੰਤਰ-ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਨੂੰਨ, ਅੰਤਰ-ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੁਰੱਖਿਆ, ਆਰਥਿਕ ਵਿਕਾਸ ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਨਿਰਪੱਖਤਾ ਵਿਚ ਸਹਿਯੋਗ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ-ਯੁੱਧ ਦੇ ਜੇਤੂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਨੂੰ ਅੰਤਰ-ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿਚ ਦਖ਼ਲ ਦੇਣ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਨਸ਼ਾ ਸੀ ਕਿ ਭਵਿੱਖ ਵਿਚ ਫਿਰ ਕਦੇ ਵੀ ਅਜਿਹਾ ਯੁੱਧ ਨਾ ਛਿੜੇ ਜਿੱਥੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਅਸਹਿ ਪੀੜਾ ਵਿੱਚੋਂ ਗੁਜ਼ਰੇ। ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਸੰਘ ਵਿਸ਼ਵ ਦੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵੱਡੀ ਸੰਸਥਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਲਈ ਮਹਾਂ-ਸਭਾ, ਸੁਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ, ਆਰਥਿਕ ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ, ਅੰਤਰ-ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਦਾਲਤ ਤੇ ਸਕੱਤਰੇਤ ਇਸ ਦੇ ਮੁੱਖ ਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਦਾਰੇ ਹਨ। ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਸੰਘ ਨੇ ਅੰਤਰ-ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਮਸਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸੁਲਝਾਉਣ ਲਈ ਸਲਾਹੁਣਯੋਗ ਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ ਹੈ।

ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦਾ ਸਰਬ-ਵਿਆਪੀ ਐਲਾਨਨਾਮਾ (Universal Decalaration of Human Rights

ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੇ ਸਰਵ-ਵਿਆਪੀ ਐਲਾਨਨਾਮੇ ਵਿਚ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਜੋ ਹੱਕ ਮਿਲੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਭਾਰਤੀ ਸੰਵਿਧਾਨ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਨੁੱਖੀ ਹੱਕਾਂ ਨੂੰ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।ਇੱਥੇ ਵਿਸ਼ਵ-ਵਿਆਪੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਮਿਲੇ ਦੀਵਾਨੀ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ, ਆਰਥਿਕ, ਸਮਾਜਿਕ ਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਹੱਕਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਜੋ ਭਾਰਤੀ ਸੰਵਿਧਾਨ ਵਿਚ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਹੇਠਾਂ ਮਨੁੱਖੀ ਹੱਕਾਂ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਸੰਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਦੀਵਾਨੀ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ, ਆਰਥਿਕ, ਸਮਾਜਿਕ ਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਹੱਕਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ :-

ਦੀਵਾਨੀ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਹੱਕ :-

ਲੜੀ ਨੰ. ਮਨੁੱਖੀ ਹੱਕਾਂ ਦਾ ਸਰਬ-ਵਿਆਪੀ ਐੈਲਾਨਨਾਮਾ ਭਾਰਤੀ ਸੰਵਿਧਾਨ

1 ਜੀਉੂਣ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ (ਅਨੁਸ਼ੇਦ-3) ਅਨੁਸ਼ੇਦ-21
2 ਗ਼ੁਲਾਮੀ ’ਤੇ ਰੋਕ (ਅਨੁਸ਼ੇਦ-4) ਅਨੁਸ਼ੇਦ-23
3 ਕਾਨੂੰਨ ਸਾਹਮਣੇ ਬਰਾਬਰਤਾ ਅਤੇ ਨਾ-ਪੱਖਪਾਤ (ਅਨੁਸ਼ੇਦ-7) ਅਨੁਸ਼ੇਦ-14,15(1)
4 ਯੋਗ ਮੁਆਵਜ਼ੇ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ (ਅਨੁਸ਼ੇਦ-8) ਅਨੁਸ਼ੇਦ-32
5 ਐਕਸ ਪੋਸਟ ਫੈਕਟੋ ਲਾਅ ਖਿਲਾਫ਼ ਅਧਿਕਾਰ (ਅਨੁਸ਼ੇਦ-11(2)) ਅਨੁਸ਼ੇਦ-20(1)
6 ਇਖਤਿਆਰੀ ਬੰਦੀ ਤੋਂ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਖਿਲਾਫ਼ ਅਧਿਕਾਰ (ਅਨੁਸ਼ੇਦ-9) ਅਨੁਸ਼ੇਦ-22
7 ਘੁੰਮਣ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ (ਅਨੁਸ਼ੇਦ-13(1)) ਅਨੁਸ਼ੇਦ-10(1)(ਦ)
8 ਜਾਇਦਾਦ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ (ਅਨੁਸ਼ੇਦ- 17) ਅਨੁਸ਼ੇਦ-19(1)(ਡ) {42ਵੀਂ ਸੋਧ ਵਿਚ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ}
9 ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਤੇ ਧਰਮ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ (ਅਨੁਸ਼ੇਦ-18) ਅਨੁਸ਼ੇਦ-25(1)
10 ਰਾਇ ਅਤੇ ਪੱਖ ਰੱਖਣ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ (ਅਨੁਸ਼ੇਦ-19) ਅਨੁਸ਼ੇਦ-19(1)(ੳ)
11 ਸ਼ਾਂਤੀ-ਪੂਰਵਕ ਇੱਕਠ ਤੇ ਜੁੜਨ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ (ਅਨੁਸ਼ੇਦ- 20(1)) ਅਨੁਸ਼ੇਦ-19(1)(ਬ)
12 ਜਨਤਕ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦਾ ਬਰਾਬਰ ਅਧਿਕਾਰ (ਅਨੁਸ਼ੇਦ-21(2) ਅਨੁਸ਼ੇਦ-16(1)
13 ਸਮਾਜਿਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ (ਅਨੁਸ਼ੇਦ- 22) ਅਨੁਸ਼ੇਦ-29(1)
14 ਟਰੇਡ ਯੂਨੀਅਨ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ (ਅਨੁਸ਼ੇਦ-23(4) ਅਨੁਸ਼ੇਦ-19(1)(ਬ)

ਆਰਥਿਕ, ਸਮਾਜਿਕ ਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਹੱਕ:-

ਲੜੀ ਨੰ. ਮਨੁੱਖੀ ਹੱਕਾਂ ਦਾ ਸਰਬ-ਵਿਆਪੀ ਐੈਲਾਨਨਾਮਾ ਭਾਰਤੀ ਸੰਵਿਧਾਨ

1 ਕੰਮ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ, ਮਰਜ਼ੀ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਅਨੁਸ਼ੇਦ-41 ਸਹੀ ਹਾਲਾਤਾਂ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ (ਅਨੁਸ਼ੇਦ-23(1)
2 ਬਰਾਬਰ ਤਨਖਾਹ ਤੇ ਬਰਾਬਰ ਕੰਮ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ (ਅਨੁਸ਼ੇਦ-23(2)) ਅਨੁਸ਼ੇਦ-39(ਦ)
3 ਮਿਹਨਤਾਨਾ ਲੈਣ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ (ਅਨੁਸ਼ੇਦ-23(3)) ਅਨੁਸ਼ੇਦ-43
4 ਆਰਾਮ ਕਰਨ ਤੇ ਵਿਹਲ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ (ਅਨੁਸ਼ੇਦ-24) ਅਨੁਸ਼ੇਦ-43
5 ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਅਤੇ ਹਰੇਕ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਜਿਉਣ ਦੇ ਸਹੀ ਪੈਮਾਨੇ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਅਨੁਸ਼ੇਦ-25(1) ਅਨੁਸ਼ੇਦ-39(1) ਅਤੇ 47
6 ਪੜ੍ਹਾਈ ਤੇ ਮੁਫ਼ਤ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ (ਅਨੁਸ਼ੇਦ-26(1) ਅਨੁਸ਼ੇਦ-41 ਅਤੇ 45
7 ਸਹੀ ਸਮਾਜਿਕ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ (ਅਨੁਸ਼ੇਦ-28) ਅਨੁਸ਼ੇਦ-38

ਉਪਰੋਕਤ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਵੀ ਅੰਤਰ-ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕੋਵਨੈਂਟ ਵੱਲੋਂ ਮਨੁੱਖੀ ਹੱਕ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਸੰਵਿਧਾਨ ਵਿਚ ਜਗ੍ਹਾ ਮਿਲੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਡੇ ਮੌਲਿਕ ਅਧਿਕਾਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਭਾਰਤੀ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲੇ ਹੋਏ ਹਨ।ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਲੇਖ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ :-

1. ਬੰਧੂ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਅਧਿਕਾਰ
2. ਗ਼ੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਹਿਰਾਸਤ ਤੇ ਬੰਦੀ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਅਧਿਕਾਰ
3. ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ ਤੇ ਅਦਾਲਤਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਬਰਾਬਰਤਾ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ
4. ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ੀ ਤਸਦੀਕ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਰ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਅਧਿਕਾਰ
5. ਦੋਹਰੀ ਕਾਰਵਾਈ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਅਧਿਕਾਰ
6. ਘੱਟ-ਗਿਣਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ, ਧਰਮ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਤੇ ਪ੍ਰਚਾਰਨ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਵਰਤਣ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ

ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਵੀ ਮਨੁੱਖੀ ਹੱਕ ਹਨ ਜੋ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਭਾਰਤੀ ਸੰਵਿਧਾਨ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤੇ ਗਏ, ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਰਬ-ਉੱਚ ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਫੈਸਲਿਆਂ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਸਦੀਕ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ :

1. ਵਿਦੇਸ਼ ਜਾਣ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ
2. ਨਿੱਜਤਾ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ
3. ਬੇੜੀਆਂ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਅਧਿਕਾਰ
4. ਕਾਨੂੰਨੀ ਸਹਾਇਤਾ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ
5. ਕੇਸਾਂ ਦੇ ਛੇਤੀ ਨਿਬੇੜੇ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ
6. ਹੱਥ-ਕੜੀ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਅਧਿਕਾਰ
7. ਦੇਰੀ ਨਾਲ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਅਧਿਕਾਰ
8. ਹਿਰਾਸਤੀ ਧੱਕੇਸ਼ਾਹੀ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਅਧਿਕਾਰ
9. ਜਨਤਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਫ਼ਾਹੇ ਲਾਉਣ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਅਧਿਕਾਰ
10. ਸਿਹਤ ਸੰਭਾਲ ਤੇ ਡਾਕਟਰੀ ਸਹਾਇਤਾ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ
11. ਸਹਾਰੇ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ
12. ਜਾਣਨ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ
13. ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਦੀ ਸੂਰਤ ਵਿਚ ਮੁਆਵਜ਼ੇ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ
14. ਬੰਧੂ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਤੇ ਮੁੜ-ਵਸੇਬੇ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ
15. ਜ਼ਾਲਮਾਨਾ ਅਤੇ ਅਸਮਾਨ ਸਜ਼ਾ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਅਧਿਕਾਰ
16. ਸੁਰੱਖਿਅਤ(ਸੁਧਾਰ) ਘਰਾਂ ’ਚ ਕੈਦੀਆਂ ਦੇ ਹੱਕ

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਵੱਲੋ ਮਨੁੱਖੀ ਹੱਕਾਂ ਦੀ ਪੋ੍ਰੜਤਾ ਪਾਠਕਾਂ ਦੇ ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਇਹ ਗੱਲ ਲਿਆਉਣੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਜਨੇਵਾ ਕਨਵੈਨਸ਼ਨ ਤੋਂ ਲੱਗਭਗ ਸਾਢੇ ਤਿੰਨ ਸਦੀਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਡੰਕੇ ਦੀ ਚੋਟ ’ਤੇ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਮਨੁੱਖੀ ਹੱਕਾਂ ਲਈ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਬੁਲੰਦ ਅਵਾਜ਼ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੇ ਸਥਾਪਿਤ ਅੱਤਿਆਚਾਰੀ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਸੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ “ਬਾਬਰ” ਨੂੰ “ਜ਼ਾਬਰ” ਕਿਹਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਰਾਹੀਂ ਬਾਬਰ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਜ਼ੁਲਮ ਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਹੱਕਾਂ ਦੇ ਘਾਣ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਾਗਰੂਕ ਕੀਤਾ।

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ 1521 ਈ. ਵਿਚ ਏਮਨਾਬਾਦ ਵਿਖੇ ਬਾਬਰ ਦੇ ਹਮਲੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਅੰਦਰ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਿਆਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਥਾਪਿਤ ਨਿਜ਼ਾਮ ਨੂੰ ਵੰਗਾਰਦੇ ਹੋਏ ਮਨੁੱਖੀ ਹੱਕਾਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਲੁੱਟ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸੁਖਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦੇ ਦੇਖ ਬਾਣੀ ਰਚੀ। ਜਿਸ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਉਲੇਖ ਕੀਤਾ ਹੈ:

ਖੁਰਾਸਾਨ ਖਸਮਾਨਾ ਕੀਆ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੁ ਡਰਾਇਆ ॥
ਆਪੈ ਦੋਸੁ ਨ ਦੇਈ ਕਰਤਾ ਜਮੁ ਕਰਿ ਮੁਗਲੁ ਚੜਾਇਆ ॥
ਏਤੀ ਮਾਰ ਪਈ ਕੁਰਲਾਣੈ ਤੈਂ ਕੀ ਦਰਦੁ ਨ ਆਇਆ ॥ (ਪੰਨਾ 360)

ਕਾਇਨਾਤ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਏੇਕਤਾ

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿਚ ਮੂਲ ਮੰਤਰ ਦਾ ੴ ਸਮੁੱਚੀ ਕਾਇਨਾਤ ਦੀ ਏਕਤਾ ਤੇ ਬਰਾਬਰਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਬਾਰ-ਬਾਰ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਬਣਾਇਆ ਕਿ ਸਾਹਿਬੁ ਮੇਰਾ ਏਕੋ ਹੈ ॥ ਏਕੋ ਹੈ ਭਾਈ ਏਕੋ ਹੈ॥ ਉੱਥੇ ਇਹ ਵੀ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਵਾਇਆ ਕਿ ਸਾਰੇ ਮਨੁੱਖ ‘ਇੱਕ’ ਦੀ ਹੀ ਰਚਨਾ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਇੱਕ ਸਭਨਾਂ ਵਿਚ ਇਕ-ਸਾਰ ਰਮਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਹ ਸੋਝੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਉਹ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਜਾਂ ਉੱਚੀ ਜਾਤ ਜਾਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦਾ ਘੁਮੰਡ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਸਗੋਂ ਇਸ ਨਿਸ਼ਚੇ ਵਿਚ ਵਿਚਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਹੀ ਦਾਤਾਰ ਹੈ। ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ ਅੰਦਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ

ਮੁੱਢਲਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਮਨੁੱਖੀ ਏਕਤਾ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ :

ਸਭਨਾ ਜੀਆ ਕਾ ਇਕੁ ਦਾਤਾ ਸੋ ਮੈ ਵਿਸਰਿ ਨ ਜਾਈ ॥ (ਪੰਨਾ 2)

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਵਾਸੀ ‘ਹਮ-ਸ਼ਹਿਰੀ’ ਕਹਿ ਦੁਲਾਰਿਆ ਤੇ ਆਪਣੇਪਨ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਅੰਦਰ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਦਰਦ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਸ਼ਾਲ ਭਾਵਨਾ ਅਤੇ ਜਜ਼ਬੇ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਤੀ ਹੁੰਦੀ ਦੇਖ ਸਹਾਰ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਹੱਕ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਲਾਹਨਤਾਂ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਤਾੜਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਅਧਰਮੀ ਹੈ, ਅਮਜ੍ਹਬੀ ਹੈ, ਨਾਪਾਕ ਹੈ, ਅਪਵਿੱਤਰ ਕਰਮੀ ਹੈ, ਜੋ ਭਵਿੱਖ ਵਿਚ ਦੰਡਿਤ ਹੋਵੇਗਾ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਮਨੁੱਖੀ ਦਰਦ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕੀਤੀ ਹੈ :

ਹਕੁ ਪਰਾਇਆ ਨਾਨਕਾ ਉਸੁ ਸੂਅਰ ਉਸੁ ਗਾਇ ॥
ਗੁਰੁ ਪੀਰੁ ਹਾਮਾ ਤਾ ਭਰੇ ਜਾ ਮੁਰਦਾਰੁ ਨ ਖਾਇ ॥ (ਪੰਨਾ 141)

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਰੀ ਕਾਇਨਾਤ ਵਿਚ ਭਰਾਤਰੀ-ਭਾਵ ਬਣਿਆ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹਿਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਸ਼ਰੀਕ ਹੋਣਾ ਏਕੁ ਪਿਤਾ ਏਕਸ ਕੇ ਹਮ ਬਾਰਿਕ ਅਨੁਸਾਰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਬਣਾਉਣੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਸਾਰਿਆਂ ਦਾ ਬਾਪ ਇੱਕ ਹੈ। ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਦੋਖੀ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ, ਕਿਸੇ ਲਈ ਘਾਤਕ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ. . . ਅਜਿਹਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ। ਸਾਰੀ ਮਾਨਵਤਾ ਲਈ ਸਦ-ਭਾਵਨਾ ਦੀ ਜੋਤ ਇੱਕ ਹੀ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਿੱਤੀ :

ਸਭ ਮਹਿ ਜੋਤਿ ਜੋਤਿ ਹੈ ਸੋਇ ॥ ਤਿਸ ਦੈ ਚਾਨਣਿ ਸਭ ਮਹਿ ਚਾਨਣੁ ਹੋਇ ॥ (ਪੰਨਾ 13)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਾਹਕਾਰ ਰਚਨਾ ‘ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ’ ਜੋ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਪਹਿਲੀ ਬਾਣੀ ਵਜੋਂ ਸੰਕਲਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਣੀ ਅੰਦਰ ਆਪ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਕੋਈ ਉੱਚਾ-ਨੀਵਾਂ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਭਨਾਂ ਵਿਚ ਇੱਕੋ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਿਦਮਾਨ ਹੈ:

ਨਾਨਕ ਉਤਮੁ ਨੀਚੁ ਨ ਕੋਇ॥ (ਪੰਨਾ 7)

ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਸਾਰੇ ਮਨੁੱਖ ਉੱਚੇ ਹੀ ਬਣਾਏ ਹਨ, ਕੋਈ ਨੀਵਾਂ ਨਹੀਂ। ਸਭਨਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਦੇਖਣਾ ਸਾਡਾ ਮੁੱਢਲਾ ਫ਼ਰਜ਼ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਕੋਈ ਵੀ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਵਿਤਕਰਾ, ਭਿੰਨ-ਭੇਦ ਜਾਂ ਪੱਖਪਾਤ ਮੂਲੋਂ ਗੁਰਮਤਿ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਹੈ। ਸਰੀਰਾਂ ਰੂਪੀ ਭਾਂਡੇ ਬਣਾ ਕੇ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਨੇ ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ ਸਭ ਵਿਚ ਰੱਖੀ ਹੈ :

ਸਭੁ ਕੋ ਉਚਾ ਆਖੀਐ ਨੀਚੁ ਨ ਦੀਸੈ ਕੋਇ ॥
ਇਕਨੈ ਭਾਂਡੈ ਸਾਜਿਐ ਇਕੁ ਚਾਨਣੁ ਤਿਹੁ ਲੋਇ ॥ (ਪੰਨਾ 62)

ਧਾਰਮਿਕ ਵੰਡੀਆਂ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਅਵਾਜ਼

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ‘ਨਾ ਕੋ ਹਿੰਦੂ ਨਾ ਮੁਸਲਮਾਨ’ ਅਵਾਜ਼ ‘ਸਰਬ-ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ’ ਦੇ ਲਕਸ਼ ਤੋਂ ਹੀ ਸੀ। ਇਹ ਅੰਤਰ ਮਨੱੁਖਾਂ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਕਰਕੇ ਹਨ, ਪਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਇਹ ਅੰਤਰ ਮਨਜ਼ੂਰ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਕਰਕੇ ਹੀ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਤੀ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਰਵੱਈਆ ਪੈਦਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਅਸਲ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਨੀਚ ਜਾਤ ਦਾ ਵਿਅਕਤੀ ਉਹ ਨਹੀਂ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਮਾਜ ਸ਼ੂਦਰ ਜਾਂ ਚੰਡਾਲ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਸਗੋਂ ਨੀਚ ਉਹ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਨਾਮ ਵਿਸਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਚੰਗੇ ਕਰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਮਾਰ-ਧਾੜ ਤੇ ਲੁੱਟ-ਮਾਰ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਚੰਡਾਲ ਹੈ, ਸ਼ੂਦਰ ਹੈ ਅਤੇ ਕਰਮ ਕਰਕੇ ਨੀਚ ਹੈ।ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਪਾਵਨ ਵਾਕ ‘ਬਿਨ ਨਾਵੈ ਸਭ ਨੀਚ ਜਾਤਿ ਹੈ’ ਅਨੁਸਾਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੋਂ ਟੁੱਟਿਆ ਹੋਇਆ ਮਨੁੱਖ ਭੈੜੇ ਕਰਮਾਂ ਕਰਕੇ ਨੀਚ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਤੋਂ ਉਲਟ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ ਸੁੱਚੀ ਸੇਵਾ ਕਹਿ ਕੇ ਵਡਿਆਇਆ, ਜਿਸ ਸੇਵਾ ਤੋਂ ਨੱਕ ਚੜ੍ਹਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਸੇਵਾ ਲਈ ਚਾਅ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ। ਮਨੁੱਖੀ ਸੇਵਾ ਨੂੰ ਮੁੱਢਲਾ ਫ਼ਰਜ਼ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਵਾਇਆ। ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਮਾਰਗ ਵੱਲ ਵਧਣ ਲਈ ਸੇਵਾ ਨੂੰ ਸਫ਼ਲ ਸਾਧਨ ਦੱਸਿਆ :

ਵਿਚਿ ਦੁਨੀਆ ਸੇਵ ਕਮਾਈਐ ॥
ਤਾ ਦਰਗਹ ਬੈਸਣੁ ਪਾਈਐ ॥ (ਪੰਨਾ 26)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਉੱਚ ਜਾਤੀ ਦੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਤੇ ਖੱਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਝੰਜੋੜਿਆ ਤੇ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਛੱਡ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਲੁੱਟ-ਖਸੁੱਟ, ਧਾਰਮਿਕ, ਆਰਥਿਕ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਬਾਰੇ ਚਿੰਤਨ ਕੀਤਾ।ਸੰਗਤ-ਪੰਗਤ ਵਰਗੀਆਂ ਵਿਸ਼ਵ-ਵਿਆਪੀ ਮਹਾਨ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਸਮਾਜਿਕ ਵਖਰੇਵਿਆਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਸਹੀ ਸਾਬਤ ਹੋਈਆਂ।ਉੱਚ ਜਾਤੀਆਂ ਵਾਲੇ ਨੀਵਿਆਂ ਦੇ ਨਿਕਟ ਹੋ ਕੇ ਭਿੱਟ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਿਆ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਸੰਗਤ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਨਾਲ ਚਹੁੰ ਵਰਨਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਛੂਤ-ਛਾਤ, ਭਿੱਟ-ਸੁੱਚ ਤੋਂ ਉਚੇਰਾ ਉੱਠ ਕੇ ਇੱਕ ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਇਕੱਠੇ ਮਿਲ ਬੈਠਣ ਲੱਗੇ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਇਸ ਦੇਣ ਨੂੰ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਉਲੇਖ ਕਰਦੇ ਹਨ:

. . .ਚਾਰਿ ਵਰਨਿ ਇਕੁ ਵਰਨੁ ਕਰਾਇਆ।
. . .ਪੈਰੀ ਪਾਵਣਾ ਜਗਿ ਵਰਤਾਇਆ। (ਵਾਰ 1:23)

ਕਿਰਤੀ ਵਖਰੇਵਿਆਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨਾ

ਜਿਹੜੀ ਕਿਰਤੀ ਜਾਤੀ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਦੱਬੀ-ਕੁਚਲੀ ਆ ਰਹੀ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਉੱਚਿਆਂ ਉਠਾਉਣ ਤੇ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਉਸ ਦੀ ਕਦਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਮਈ ਅਵਾਜ਼ ਉਠਾਈ। ਉਸ ਨੂੰ ਉਚੇਰੇ ਵਰਗ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਲਿਆ ਖੜਾ ਕੀਤਾ। ਜਿਹੜੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਆਮ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਮਹਿਰੂਮ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਸਿੱਖ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਉਸ ਨੂੰ ਉਹ ਸਾਰੇ ਹੀ ਮਿਲੇ। ਕਿੱਤੇ ਕਰਕੇ ਨੀਵੀਂ ਜਾਤ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਨਾ ਰੱਬ ਦਾ ਨਾਮ ਲੈਣ ਦੀ ਖੁਲ੍ਹ ਸੀ ਅਤੇ ਨਾ ਪੂਜਾ ਸਥਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਜਾਣ ਦੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਫੁਰਮਾਇਆ ਕਿ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਸਭ ਲਈ ਸਾਂਝਾ ਹੈ।ਉਸ ਦਾ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਸਭ ਲਈ ਖੁਲ੍ਹਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ‘ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ’ ਵਿਚ ਦੱਸਣਾ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਨਾਮ ਜਪਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਘਾਲਣਾ ਘਾਲਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਭਵਿੱਖ ਵਿਚ ਮੁੱਖ ਉਜਵਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ :

ਜਿਨੀ ਨਾਮੁ ਧਿਆਇਆ ਗਏ ਮਸਕਤਿ ਘਾਲਿ ॥
ਨਾਨਕ ਤੇ ਮੁਖ ਉਜਲੇ ਕੇਤੀ ਛੁਟੀ ਨਾਲਿ ॥ (ਪੰਨਾ 8)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਚਹੁੰ ਵਰਨਾਂ ਦਾ ਕੰਮ ਆਪ ਕਰ ਕੇ ਹਰ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਬਣਾਇਆ। ਮੱਝਾਂ ਚਾਰਨੀਆਂ, ਖੇਤੀ ਕਰਨੀ, ਨੀਵਾਂ ਕੰਮ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਸੌਦਾ ਵੇਚਣਾ ਤੇ ਮੋਦੀਖਾਨਾ ਵੈਸ਼ ਦਾ ਕੰਮ ਸੀ, ਜੋ ਆਪ ਨੇ ਕੀਤਾ। ਵਕਤ ਦੀ ਹਕੂਮਤ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਅਵਾਜ਼ ਉਠਾਉਣੀ ਤੇ ਸੱਚਾਈ ’ਤੇ ਡਟੇ ਰਹਿਣਾ ਖੱਤਰੀ ਦਾ ਕੰਮ ਸੀ, ਆਪ ਨੇ ਉਹ ਵੀ ਨਿਧੜਕ ਹੋ ਕੇ ਕੀਤਾ। ਬਾਣੀ ਲਿਖਣੀ, ਪੜ੍ਹਨੀ, ਸੁਣਾਉਣੀ, ਪੜ੍ਹਾਉਣੀ ਤੇ ਸੱਚੇ ਮਾਰਗ ਲਈ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇਣਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਕੰਮ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਤੇ ਸੰਦੇਸ਼ ਇਹੀ ਸੀ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਭਾਵੇਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕੁਲ ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਹੋਵੇ, ਕੋਈ ਵੀ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੇ ਉਹ ਯੋਗ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕਿਰਤ ਕਰ ਕੇ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਕੋਈ ਵਿਤਕਰਾ ਜਾਂ ਭੇਦ-ਭਾਵ ਅਣਉੱਚਿਤ ਹੈ। ਕਿਰਤ ਨੂੰ ਸਾਫ਼-ਸੁੱਥਰੀ ਤੇ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਵਾਲੀ ਹੋਣਾ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਲੁੱਟ- ਮਾਰ ਦੀ ਮਾਇਆ ਸਮਾਜਿਕ ਪਾੜਾ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਨੂੰ ਪਾਪ ਕਰ ਕੇ ਕਮਾਉਣ ਤੋਂ ਵਰਜਿਆ, ਪਰਾਇਆ ਹੱਕ ਖਾਣ ਵਾਲਾ ਮਨੱੁਖ ਇੱਜ਼ਤ ਗਵਾ ਬੈਠਦਾ ਹੈ। ਸਰਮਾਏਦਾਰੀ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਲਾਹਨਤਾਂ ਪਾਈਆਂ, ਕਿਰਤ ਸੇਵਾ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਵਾਲੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਪਾਪ ਵਾਲੀ ਕਮਾਈ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਅੰਤ ਸਹਾਈ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ :

ਪਾਪਾ ਬਾਝਹੁ ਹੋਵੈ ਨਾਹੀ ਮੁਇਆ ਸਾਥਿ ਨ ਜਾਇ ॥ (ਪੰਨਾ 417)

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਭੁਲੇਖਾ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ‘ਪਰ-ਹੱਕ’ ਨਾਲ ਐਸ਼ਪ੍ਰਸਤੀਆਂ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਭਾਵੇਂ ਕਿੰਨੇ ਵੀ ਦਾਨੀ ਹੋਣ ਦਾ ਅਡੰਬਰ ਕਰ ਲੈਣ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿਚ ਉਹ ਜਚ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ। ਉਸ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਿਰਤੀ ਲੋਕ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ :

ਜੇ ਕੋ ਨਾਉ ਧਰਾਏ ਵਡਾ ਸਾਦ ਕਰੇ ਮਨਿ ਭਾਣੇ ॥
ਖਸਮੈ ਨਦਰੀ ਕੀੜਾ ਆਵੈ ਜੇਤੇ ਚੁਗੈ ਦਾਣੇ ॥ (ਪੰਨਾ 360)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਿਚ ਕਿਰਤੀਆਂ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਕੇ ਵੱਡੇ ਢਿੱਡਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਝੰਜੋੜਿਆ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਸਰਮਾਏਦਾਰੀ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਅਵਾਜ਼ ਉਠਾਉਣ ਦੀ ਦਲੇਰੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਮੈਂ ਗ਼ਰੀਬ ਕੰਮੀਆਂ ਦਾ ਸਾਥੀ ਹਾਂ, ਵੱਡਿਆਂ ਅਮੀਰਾਂ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਕੀ ਵਾਸਤਾ :

ਨੀਚਾ ਅੰਦਰਿ ਨੀਚ ਜਾਤਿ ਨੀਚੀ ਹੂ ਅਤਿ ਨੀਚ ॥
ਨਾਨਕੁ ਤਿਨ ਕੈ ਸੰਗਿ ਸਾਥਿ ਵਡਿਆ ਸਿਉ ਕਿਆ ਰੀਸ ॥ (ਪੰਨਾ 15)

ਇਸਤਰੀ ਦੀ ਬਰਾਬਰਤਾ

ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਨੁਸਾਰ ਜੋ ਤਕੜੀ ਅਵਾਜ਼ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਇਸਤਰੀ ਬਰਾਬਰਤਾ ਲਈ ਉਠਾਈ ਉਹ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਸੀ। ਇਸਤਰੀ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਗ਼ੁਲਾਮ ਚੱਲੀ ਆ ਰਹੀ ਤੇ ਮਰਦਾਂ ਦਾ ਖਿਡੌਣਾ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਰਹੀ ਸੀ। ਹਮੇਸ਼ਾ ਲੋਚਾ ਦਾ ਆਹਾਰ ਬਣੀ ਰਹੀ।ਅਜਿਹੇ ਸਮੇਂ ਜਦੋਂ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਪੈਰ ਦੀ ਜੁੱਤੀ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਉਦੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਇਸਤਰੀ ਲਈ ਬੁਲੰਦ ਅਵਾਜ਼ ਉਠਾਈ। ਇਸ ਅੰਦਰ ਸਵੈਮਾਣ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਵਾਇਆ ਤੇ ਮਰਦ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਖੜਾ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸਮਝਣ ਲਈ ਭਾਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸ ਗਹੁ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਖਾਸ ਕਰ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਇਸਤਰੀ ਨੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ, ਜੋ ਇਸਤਰੀ ਪਰਦਾ-ਪ੍ਰਥਾ ਦੀ ਝੰਬੀ ਮੂੰਹ ਨਹੀਂ ਸੀ ਦਿਖਾਉਂਦੀ, ਯੁੱਧ ਲੜਨ ਦੀ ਕਾਬਲੀਅਤ ਹਾਸਲ ਕਰ ਗਈ ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਣ ਲੱਗੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਮਾਰੂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉੱਠਣ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਨਾਲ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਸੁੱਖ ਦਾ ਸਾਹ ਮਿਲਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਧਾਰਮਿਕ, ਇਤਿਹਾਸਿਕ, ਸਮਾਜਿਕ ਤੇ ਰਾਜਸੀ ਕੰਮਾਂ ਵਿਚ ਮਰਦ ਦੇ ਮੋਢੇ ਨਾਲ ਮੋਢਾ ਡਾਹ ਕੇ ਆਪਣੀ ਯੋਗਤਾ ਦਾ ਸਬੂਤ ਦਿੱਤਾ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਇਸਤਰੀ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਦਰਸਾਅ ਕੇ ਮਰਦ ਜਾਤੀ ਦੇ ਪੈਰ ਹਿਲਾ ਦਿੱਤੇ ਜੋ ਸਿਰਫ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਪੈਰ ਦੀ ਜੁੱਤੀ ਸਮਝਦੇ ਸੀ :

ਸੋ ਕਿਉ ਮੰਦਾ ਆਖੀਐ ਜਿਤੁ ਜੰਮਹਿ ਰਾਜਾਨ ॥ (ਪੰਨਾ 473)
ਲੋਕ-ਰਾਜ ਵਿਚ ਅਜ਼ਾਦੀ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ

ਸਮਾਜਵਾਦ ਵਿਚ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਰਾਜ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ-ਰਾਜ ਵਿਚ ਹੀ ਮਨੁੱਖੀ ਹੱਕਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਨ ਮਾਣਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ-ਸੇਵਾ ਲਈ ਹੁਕਮਰਾਨ ਹੀ ਸੇਵਾਦਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਨਵਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਠੋਕਰਾਂ ਮਾਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਰਾਜ ਅੰਦਰ ਜਥੇਦਾਰ ਹੀ ਸੇਵਾਦਾਰ ਹੈ। ਉਹ ਸਖ਼ਤ ਘਾਲ ਕਰ ਕੇ ਲੋਕ-ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਚੇਲਾ ਹੀ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਅਮਲੀ ਜਾਮੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇੰਝ ਅੰਕਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ :

ਨਾਨਕ ਬੁਗੋਯਦ ਜਨੁ ਤੁਰਾ ਤੇਰੇ ਚਾਕਰਾਂ ਪਾ ਖਾਕ ॥ (ਪੰਨਾ 721)

ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਾਜ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖੀ ਹੱਕਾਂ ਨੂੰ ਤਾਂ ਹੀ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਮਾਣਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੇਕਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਿਚ ਅਜ਼ਾਦੀ ਮਿਲੇ। ਬਾਣੀ ਦੇ ਮਹਾਂਵਾਕ ਅਨੁਸਾਰ ਸੁਤੰਤਰ ਜੀਵਨ ਬਿਨਾ ਸ਼ਾਂਤੀ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ। ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸਵੈਮਾਣ ਨੂੰ ਹੋਰ ਤੀਬਰ ਕੀਤਾ ਕਿ ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਜਾਂ ਬੇਇੱਜ਼ਤੀ ਭਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਸਭ ਕੁਝ ਖਾਧਾ-ਪੀਤਾ ਵੀ ਹਰਾਮ ਹੀ ਹੈ। ਪਿੰਜਰੇ ਵਿਚ ਪਏ ਪੰਖੇਰੂ ਨੂੰ ਚੂਰੀਆਂ ਨਾਲ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਦੀ ਚੰਗੀ ਖ਼ੁਰਾਕ ਵੀ ਮਾਨਸਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਤੇ ਕਾਇਰ ਬਣਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤੇ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਮਹਾਂਵਾਕ ਵਿਚ ਸਦੀਆਂ ਦੇ ਗ਼ੁਲਾਮ ਹਿੰਦੋਸਤਾਨੀਆਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਸੁਨੇਹਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।ਮਨੁੱਖਤਾ ਦਾ ਮਨੋਬਲ ਚੁੱਕਣ ਲਈ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਫੁਰਮਾਇਆ ਹੈ:

ਸੋ ਜੀਵਿਆ ਜਿਸੁ ਮਨਿ ਵਸਿਆ ਸੋਇ
ਨਾਨਕ ਅਵਰੁ ਨ ਜੀਵੈ ਕੋਇ ॥
ਜੇ ਜੀਵੈ ਪਤਿ ਲਥੀ ਜਾਇ
ਸਭੁ ਹਰਾਮੁ ਜੇਤਾ ਕਿਛੁ ਖਾਇ ॥ (ਪੰਨਾ 142)

ਇਸ ਅਹਿਸਾਸ ਤਹਿਤ ਹੀ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਜ਼ਾਬਰ ਹਕੂਮਤ ਵਿਰੁੱਧ ਅਵਾਜ਼ ਉਠਾਈ।ਗ਼ੁਲਾਮ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਨੂੰ ਤਿਆਗ, ਅਨਿਆਂ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਜੁਟਣ ਦੀ ਜੁਰਅੱਤ ਭਰੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਸ਼ੇਰ ਰੂਪ ਜਨਤਾ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਦੱਸਿਆ:

ਰਾਜੇ ਸੀਹ ਮੁਕਦਮ ਕੁਤੇ ॥ ਜਾਇ ਜਗਾਇਨਿ੍ ਬੈਠੇ ਸੁਤੇ ॥
ਚਾਕਰ ਨਹਦਾ ਪਾਇਨਿ੍ ਘਾਉ ॥ਰਤੁ ਪਿਤੁ ਕੁਤਿਹੋ ਚਟਿ ਜਾਹੁ ॥ (ਪੰਨਾ 1288)

ਇਹ ਵੀ ਤਾਕੀਦ ਕੀਤੀ ਕਿ ਤਖ਼ਤ ਉੱਪਰ ਉਹੀ ਬੈਠੇ ਜੋ ਇਨਸਾਫ਼ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੋਵੇ, ਜਨਤਾ ਦੇ ਭੈਅ ਵਿਚ ਰਹੇ, ਪੰਚਾਇਤ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਨਾ ਕਰੇ।ਨਿਆਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਰੱਖਦਾ, ਸੱਚ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਹੇਠਲੀਆਂ ਪੰਕਤੀਆਂ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਸਰੋਤ ਹਨ :

-ਰਾਜਾ ਤਖਤਿ ਟਿਕੈ ਗੁਣੀ ਭੈਅ ਪੰਚਾਇਣ ਰਤੁ ॥ (ਪੰਨਾ 992)
-ਰਾਜੇ ਚੁਲੀ ਨਿਆਵ ਕੀ ਪੜਿਆ ਸਚੁ ਧਿਆਨੁ ॥ (ਪੰਨਾ 1240)

ਧਾਰਮਿਕ ਏੇਕਤਾ

ਧਾਰਮਿਕ ਗੌਰਵਤਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ, ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਦੀ ਅਨੇਕਤਾ ਵਿੱਚੋਂ ਏਕਤਾ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਹੋਣੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਧਰਮ ਬਾਹਰਲੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਇਸ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਰੂਹ ਨਾਲ ਹੈ।ਸਾਰੀਆਂ ਰੂਹਾਂ ਇੱਕੋ ਪਰਮ ਨੂਰ ਤੋਂ ਹੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਫਿਰ ਚੰਗੇ-ਮੰਦੇ ਦਾ ਵਿਤਕਰਾ ਕਿਉਂ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ? -ਖਹਿ ਮਰਦੇ ਬਾਮ੍ਹਣਿ ਮਉਲਾਣੇ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਆਪੋ-ਧਾਪੀ’ ਤੇ ‘ਖਹਿ ਮਰਨਾ’ ਦੀ ਘਿਣਾਉਣੀ ਸਥਿਤੀ ਨਹੀਂ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ।ਸਿੱਖ ਮਤ ਦੇ ਮੋਢੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਏਕਤਾ ਦੇ ਟੁੱਟੇ ਹੋਏ ਧਾਗੇ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ।ਇਕੁ ਨਾਮੁ ਦੁਇ ਰਾਹ ਭੁਲਾਣੇ ਦੇ ਮਹਾਂਵਾਕ ਰਾਹੀਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲੋਕਾਂ ਅੰਦਰ ਪਰਮ-ਸੱਤਾ ਵੱਖਰੀ- ਵੱਖਰੀ ਹੋਣ ਦਾ ਭਰਮ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਹਿੰਦੂ ਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸੱਚ ਦਾ ਰਾਹ ਭੁੱਲ ਗਏ ਸਨ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਬਾਰ-ਬਾਰ ‘ਸਗਲ ਜਮਾਤੀ’ ਤੇ ‘ਸਰਬੱਤ ਦੇ ਭਲੇ’ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰ ਕੇ ਧਾਰਮਿਕ ਦੁਫੇੜਿਆਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕੀਤਾ। ਧਾਰਮਿਕ ਅਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਲੰਬੀ ਜੱਦੋ-ਜਹਿਦ ਕੀਤੀ ਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਆਗੂਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਫ਼ਰਜ਼ ਨੂੰ ਪਛਾਣਨ ਲਈ ਫਿਟਕਾਰਨ ਦੀ ਜੁਰਅਤ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਧਰਮ ਖੰਭ ਲਾ ਕੇ ਉੱਡ ਗਿਆ ਸੀ:

ਕਲਿ ਕਾਤੀ ਰਾਜੇ ਕਾਸਾਈ ਧਰਮੁ ਪੰਖ ਕਰਿ ਉਡਰਿਆ ॥ (ਪੰਨਾ 145)

ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਹੱਕਾਂ ਲਈ ਸਤਿਕਾਰ ਦੀ ਪ੍ਰੋਰੜਤਾ

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਹੱਕਾਂ ਲਈ ਲੜਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਸ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਕਰਦਿਆਂ ਸ਼ਹੀਦੀ ਵੀ ਪਾਉਣੀ ਪਵੇ ਤਾਂ ਸੱਚ ਤੋਂ ਮੁਨਕਰ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ। ਇਸ ਪ੍ਰੇਮ ਖੇਡ ਦੇ ਮਾਰਗ ’ਤੇ ਚੱਲਦਿਆਂ ਵਿਗੜੇ ਨਿਜ਼ਾਮ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਲੜਨ-ਮਰਨ ਤੇ ਤਿਆਗ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਹੋਣੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਤਾਂ ਹੀ ਸਮਾਜਿਕ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨੂੰ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ :

ਜਉ ਤਉ ਪ੍ਰੇਮ ਖੇਲਣ ਕਾ ਚਾਉ ॥ਸਿਰੁ ਧਰਿ ਤਲੀ ਗਲੀ ਮੇਰੀ ਆਉ ॥
ਇਤੁ ਮਾਰਗਿ ਪੈਰੁ ਧਰੀਜੈ ॥ਸਿਰੁ ਦੀਜੈ ਕਾਣਿ ਨ ਕੀਜੈ ॥

ਵਿਚਾਰ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ’ਤੇ ਜ਼ੋਰ (ਪੰਨਾ 1412)

ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਠੋਸਣਾ ਗ਼ੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਕਰਮ ਹੈ।ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ ਤੇ ਮਨੁੱਖ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੀ ਉਸ ਵੱਲ਼ ਖਿੱਚਿਆ ਜਾਵੇਗਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਆਕਰਸ਼ਕ ਹੋਵੇਗੀ। ਵਿਚਾਰ ਅੰਤਰ ਕਰਨੇ, ਦੂਜੇ ’ਤੇ ਦਬਾਅ ਨਹੀਂ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਇਸ ਗੱਲ ’ਤੇ ਬਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਆਪਣੀ ਅਤੇ ਪਰਾਈ ਸ਼ਾਂਤੀ ਤਾਂ ਹੀ ਬਣੀ ਰਹਿ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜੇ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਪੱਲੇ ਬੰਨ ਲਿਆ ਜਾਵੇ ਕਿ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਮੰਦਾ ਨਹੀਂ ਆਖਣਾ ਹੈ :

ਮੰਦਾ ਕਿਸੈ ਨਾ ਆਖੀਐ ਪੜਿ ਅਖਰੁ ਏਹੋ ਬੁਝੀਐ ॥
ਮੂਰਖੈ ਨਾਲਿ ਨ ਲੁਝੀਐ ॥ (ਪੰਨਾ 473)

ਸਿੱਟਾ

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ’ਤੇ ਡਟ ਕੇ ਪਹਿਰਾ ਦਿੱਤਾ। ਮਨੁੱਖੀ ਹੱਕਾਂ ਲਈ ਧਰਮ, ਜਾਤ, ਨਸਲ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉੱਠ ਜੱਦੋ-ਜਹਿਦ ਕੀਤੀ। ਵਿਸ਼ਵ-ਵਿਆਪੀ ਪੱਧਰ ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਅਜ਼ਾਦੀ ਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਹੱਕਾਂ ਲਈ ਸ਼ਹਾਦਤਾਂ ਦੇ ਕੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਇੱਜ਼ਤ-ਅਣਖ ਨਾਲ ਜੀਉਣਾ ਸਿਖਾਇਆ। ਅੱਜ ਇਸੇ ਕੌਮ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਹੱਕਾਂ ਲਈ ਆਪਣੇ ਹੀ ਦੇਸ਼ ਅੰਦਰ ਤਰਲੇ ਲੈਂਦੇ ਤੇ ਮੁਜ਼ਾਹਰੇ ਕਰਦੇ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ ਦਿਨੀਂ ਦਿੱਲੀ ਅੰਦਰ ਇਕ ਸਿੱਖ ਕਿਰਤੀ ਸਰਬਜੀਤ ਸਿੰਘ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਬੇਟੇ ਉੱਪਰ ਜਨਤਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਹੋਏ ਅਣ-ਮਨੁੱਖੀ ਤਸ਼ੱਦਦ ਨੇ ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ ਕਿ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਨੂੰ ਅਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਪਾਏ ਵੱਡੇ ਯੋਗਦਾਨ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਆਜ਼ਾਦਾਨਾ ਤੇ ਸਕੂਨਮਈ ਮਾਹੌਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕਿਆ।ਸਿਰਫ਼ ਸਿੱਖ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਹੋਰ ਘੱਟ-ਗਿਣਤੀ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਵੀ ਸੁਖਾਵਾਂ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।ਇਸ ਲਈ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਹੱਕਾਂ ਦੇ ਐਲਾਨਨਾਮੇ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਦਾ ਹਾਣੀ ਬਣਨ ਦੀ ਸਖ਼ਤ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਮੁਨਾਸਿਬ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਤੋਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਤੇ ਸਮੂਹਿਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਅਣ-ਮਨੁੱਖੀ ਵਰਤਾਰਿਆਂ ਖ਼ਿਲਾਫ ਖੜਨ, ਲੜਨ, ਮਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।