ਅੱਜ ਦੇ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਹਵਾ-ਪਾਣੀ ਤੇ ਧਰਤੀ ਸਭ ਨੂੰ ਗੰਦਾ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ। ਮਾਇਆ ਦੀ ਦੌੜ ਨੇ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਅੰਨ੍ਹਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਅੰਨ੍ਹੇਵਾਹ ਵੱਧਦਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਆਪਾ-ਮਾਰੂ ਸਿੱਧ ਹੋਵੇਗਾ। ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਮੰਨਿਆ ਤਾਂ ਵੱਡੀ ਭੁੱਲ ਹੋਵੇਗੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਪਵਣੁ ਗੁਰੂ ਪਾਣੀ ਪਿਤਾ ਮਾਤਾ ਧਰਤਿ ਮਹਤੁ ਦੇ ਮਹਾਂਵਾਕ ਅਨੁਸਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੀਮਤ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਇਆ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਲੀਤ ਹੋਣ ਨਾਲ ਵਾਤਾਵਰਨ ਤਬਾਹ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਵਾਤਾਵਰਨ ਸਿੱਧੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਾਡਾ ਆਲਾ-ਦੁਆਲਾ ਅਤੇ ਅਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਉਹ ਹਾਲਾਤ ਹਨ ਜਿਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਜਾਂ ਚੀਜ਼ ਹੋਂਦ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਵਧ-ਫੁੱਲ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਭੌਤਿਕ ਵਾਤਾਵਰਨ ਵਿਚ ਧਰਤੀ, ਹਵਾ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਅਤੇ ਜੈਵਿਕ ਵਾਤਾਵਰਨ ਵਿਚ ਬੂਟੇ, ਬਨਸਪਤੀ, ਜਾਨਵਰ, ਮਨੁੱਖ ਅਤੇ ਸੂਖਮ-ਜੀਵ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸਾਡੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਚੌਗਿਰਦੇ ਵਿਚ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਜੀਵ-ਨਿਰਜੀਵ, ਬਨਸਪਤੀ, ਪ੍ਰਾਣੀ ਜਗਤ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਪਰ ਸੰਤੁਲਨ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਅੱਜ ਤਰੱਕੀ ਦੀ ਹੋੜ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਣੀ ਜਗਤ ਨੇ ਇਸ ਸੰਤੁਲਨ ਨੂੰ ਵਿਗਾੜ ਲਿਆ ਹੈ। ਲਗਾਤਾਰ ਆ ਰਹੀਆਂ ਵਾਤਾਵਰਨਿਕ ਤਬਦੀਲੀਆਂ, ਹਵਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ੈਲਾ ਹੋਣਾ, ਪਾਣੀ ਦਾ ਦੂਸ਼ਿਤ ਹੋਣਾ, ਭੌਂਅ-ਖੋਰ, ਸ਼ੋਰ-ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਆਦਿ ਨੇ ਆਮ ਜਨ-ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਅੱਗੇ ਤਾਪ, ਬਿਜਲਈ ਤੇ ਚੁੰਬਕੀ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਜੋ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੀ ਸਾਡੇ ਚੌਗਿਰਦੇ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ ਹਨ।ਵਾਤਾਵਰਨ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਨੇ ਕੁਦਰਤੀ ਸਾਧਨਾਂ ਨੂੰ ਖਤਮ ਜਾਂ ਤਬਾਹ ਕਰਨ ਵਿਚ ਅੰਤਲਾ-ਪੜਾਅ ਲਿਆ ਖੜਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਵਾਤਾਵਰਨ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਕਾਨੂੰਨ ਬਣੇ ਤੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਲੋੜ ਨੂੰ ਸਨਮੁਖ ਰੱਖ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸੋਧ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਦਰਪੇਸ਼ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨ ਲਈ; ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਅਗੇਤੇ ਝੋਨੇ ਦੀ ਬਿਜਾਈ ਦੇ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਲਿਜਾਣਾ, ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਨੂੰ ਸਾੜਨ ’ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾਉਣਾ ਤਾਂ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਾਨੀਕਾਰਕ ਗੈਸਾਂ ਤੋਂ ਬਚਿਆ ਜਾ ਸਕੇ, ਪਰ ਕਾਨੂੰਨ ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਣੇ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਵਾਤਾਵਰਨ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ’ਤੇ ਰੋਕ ਲੱਗਦੀ ਨਹੀਂ ਦਿਸੀ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਇਹ ਨਿਯੰਤਰਣ ਹੁੰਦਾ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈ।ਕਾਨੂੰਨ ਸਾਨੂੰ ਕੋਈ ਅਪਰਾਧ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਜ਼ਾ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਦਾ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਤਕ ਅਸੀਂ ਵਾਤਾਵਰਨ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਮਾਜ ਵਿਰੋਧੀ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਨਹੀਂ ਦੇਵਾਂਗੇ ਉਦੋਂ ਤਕ ਹੋਏ ਨੁਕਸਾਨ ਦੀ ਭਰਪਾਈ ਕਰਨਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਅਰੂਪ (ਨਿਰੰਕਾਰ) ਰੂਪਮਾਨ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਸਾਰੀ ਕਾਇਨਾਤ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣਾ ਕੀਤਾ। ਰੱਬ ਦੀ ਹੋਂਦ ਕੁਦਰਤ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਸ਼ਾਹਦੀ ਰੂਪ ਹੈ। ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦਾਤਾਰ ਹੈ। ਜਿਸ ਦੀ ਸਾਰੀ ਦੀ ਸਾਰੀ ਦਾਤ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਾਨੂੰ ਮਿਲੀ ਹੈ। ਦਾਤਾਰ ਸੱਚ ਹੈ। ਕੁਦਰਤ ਉਸ ਸੱਚ ਦੀ ਸ਼ਨਾਖ਼ਤ ਹੈ। ‘ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼’ ਵਿਚ ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਵੱਲੋਂ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਅਰਥ ‘ਤਾਕਤ’ ਜਾਂ ‘ਸ਼ਕਤੀ’ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਉਪਜ ਕਾਦਰ ਦੁਆਰਾ ਹੋਈ ਹੈ। ਸੱਚੇ ਦਾਤਾਰ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਪਵਣ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਫਿਰ ਪਵਣ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਭਵਨਾਂ (ਧਰਤੀ, ਆਕਾਸ਼ ਤੇ ਪਾਤਾਲ) ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਆਪ ਕਾਇਨਾਤ ਵਿਚ ਵਿਦਮਾਨ ਹੋ ਗਿਆ : ਸਾਚੇ ਤੇ ਪਵਨਾ ਭਇਆ ਪਵਨੈ ਤੇ ਜਲੁ ਹੋਇ॥
ਜਲ ਤੇ ਤ੍ਰਿਭਵਣੁ ਸਾਜਿਆ ਘਟਿ ਘਟਿ ਜੋਤਿ ਸਮੋਇ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 19) ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਉਸ ਦੀ ਸਾਜੀ ਕੁਦਰਤ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ ਮੰਨ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਮੰਨਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਭਵਨਾਂ ਦੀ ਸੋਝੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਭਾਵ ਸੰਸਾਰਕ ਖੇਤਰਾਂ ਦੀ ਵੀ ਸੋਝੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।ਸੰਸਾਰਕ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਉਚੇਰਾ ਜੀਵਨ ਜੀਉੂਣ ਲਈ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੀ ਸੋਝੀ ਹੋਣਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਉਲੇਖ ਕਰਦੇ ਹਨ : ਮੰਨੈ ਸਗਲ ਭਵਣ ਕੀ ਸੁਧਿ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 3) ਅਜਿਹੀ ਸੋਝੀ ਹੋਣ ਨਾਲ ਹੀ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਸਹੀ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਕੁਦਰਤੀ ਨਜ਼ਾਰਿਆਂ ਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਨਿਆਮਤਾਂ, ਬਰਕਤਾਂ ਸਮਝ ਆਉਣ ਉਪਰੰਤ ਆਨੰਦਮਈ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਇਸ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤੀ ਵਿਚ ਗੁਆਚਣਾ, ਆਪਾ ਭਾਵ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਕੇ ਇਸ ਵਿਸਮਾਦੀ ਅਨੁਭਵ ਨੂੰ ਮਾਨਣਾ ਹੀ ਕਰਤਾ ਨਾਲ ਅਸਲ ਮਿਲਾਪ ਦਾ ਵਸੀਲਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਹੈਰਾਨ ਕਰ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ਵਿਲੱਖਣ ਕਿਰਤਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰਨਾ ਤੇ ਦੁਲਾਰਨਾ ਹੀ ਅਭੇਦਤਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ‘ਆਸਾ ਕੀ ਵਾਰ’ ਅੰਦਰ ਇਸ ਵਿਸਮਾਦੀ ਅਨੁਭਵ ਨੂੰ ਚਿਤਰਦੇ ਹੋਏ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ, ਕਿਵੇਂ ਹੈਰਾਨਗੀ ਦਾ ਰਸ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਅਸਚਰਜ ਕੁਦਰਤ ਨੂੰ ਸਮਝ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ। ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਬੇਅੰਤ ਰੰਗ ਹੈਰਾਨਗੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਦਭੁਤ ਨਜ਼ਾਰੇ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਕਈ ਨਾਦ, ਕੰਨਾਂ ਨੂੰ ਮਿਠਾਸ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ਅਵਾਜ਼ਾਂ ਸੁਣਦਾ ਹਾਂ, ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਕਈ ਰੂਪ, ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਤੇ ਰੰਗ ਦੇਖਦਾ ਹਾਂ ਤਾਂ ਵਿਸਮਾਦ ਵਾਲੀ ਅਵਸਥਾ ਬਣਦੀ ਹੈ।ਕਈ ਜੀਵ ਨੰਗੇ ਹੀ ਫਿਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਕਿਤੇ ਪਉਣ ਹੈ, ਪਾਣੀ ਹੈ, ਕਿਤੇ ਅਗਨੀਆਂ ਅਚਰਜ ਖੇਡਾਂ ਖੇਡ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਦੀਆਂ ਚਾਰ ਖਾਣੀਆਂ, ਇਹ ਸਭ ਦੇਖ ਅਸਚਰਜ ਤੇ ਅਦਭੁਤ ਅਹਿਸਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਿਤੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਮੇਲ ਤੇ ਕਿਤੇ ਵਿਛੋੜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਿਤੇ ਮਾਲਕ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ, ਕਿਤੇ ਔਜੜ ਅਤੇ ਕਿਤੇ ਰਸਤੇ ਹਨ। ਇਸ ਸਭ ਨੂੰ ਦੇਖ ਮਨ ਹੈਰਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਰੱਬ ਨੇੜੇ ਹੈ ਤੇ ਕੋਈ ਕਹਿੰਦਾ ਦੂਰ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਸਭ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਹੋ ਕੇ ਸਭਨਾ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਕੌਤਕ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਝਰਨਾਹਟਾਂ ਪੈਦਾ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਹੇ ਨਾਨਕ! ਇਸ ਇਲਾਹੀ ਵਰਤਾਰੇ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਭਾਗਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਫੁਰਮਾਨ ਹੈ: ਵਿਸਮਾਦੁ ਨਾਦ ਵਿਸਮਾਦੁ ਵੇਦ॥ਵਿਸਮਾਦੁ ਜੀਅ ਵਿਸਮਾਦੁ ਭੇਦ॥
ਵਿਸਮਾਦੁ ਰੂਪ ਵਿਸਮਾਦੁ ਰੰਗ॥ਵਿਸਮਾਦੁ ਨਾਗੇ ਫਿਰਹਿ ਜੰਤ॥
ਵਿਸਮਾਦੁ ਪਉਣ੍ ਵਿਸਮਾਦੁ ਪਾਣੀ॥ਵਿਸਮਾਦੁ ਅਗਨੀ ਖੇਡਹਿ ਵਿਡਾਣੀ॥
ਵਿਸਮਾਦੁ ਧਰਤੀ ਵਿਸਮਾਦੁ ਖਾਣੀ॥ਵਿਸਮਾਦੁ ਸਾਦਿ ਲਗਹਿ ਪਰਾਣੀ॥
ਵਿਸਮਾਦੁ ਸੰਜੋਗੁ ਵਿਸਮਾਦੁ ਵਿਜੋਗੁ॥ਵਿਸਮਾਦੁ ਭੁਖ ਵਿਸਮਾਦੁ ਭੋਗੁ॥
ਵਿਸਮਾਦੁ ਸਿਫਤਿ ਵਿਸਮਾਦੁ ਸਾਲਾਹ॥ਵਿਸਮਾਦੁ ਉਝੜ ਵਿਸਮਾਦੁ ਰਾਹ॥
ਵਿਸਮਾਦੁ ਨੇੜੈ ਵਿਸਮਾਦੁ ਦੂਰਿ॥ਵਿਸਮਾਦੁ ਦੇਖੈ ਹਾਜਰਾ ਹਜੂਰਿ॥
ਵੇਖਿ ਵਿਡਾਣੁ ਰਹਿਆ ਵਿਸਮਾਦੁ॥ਨਾਨਕ ਬੁਝਣੁ ਪੂਰੈ ਭਾਗਿ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 463) ਇਸ ਵਿਸਮਾਦੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ, ਪਾਉਣਾ ਤੇ ਮਹਿਸੂਸਣਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਕੁਦਰਤ ਨੂੰ ਗਲਵਕੜੀ ਪਾ ਅਨੰਦਿਤ ਹੋਣਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਨੰਦ ਚਿਰ ਸਥਾਈ ਹੈ। ਜੋ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੇ ਸਰਗੁਣ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦਾ ਅਸਲੀ ਵਸੀਲਾ ਹੈ। ਇਹ ਕੁਦਰਤ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਅ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਪ੍ਰਗਟਾਅ ਨੂੰ ਪਿਆਰਨਾ, ਸਤਿਕਾਰਨਾ, ਅਧਿਆਤਮਵਾਦ ਦਾ ਮੁੱਢਲਾ ਅਸੂਲ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਕਾਦਰ ਦੀ ਕੁਦਰਤ ਨੂੰ ਸਹੀ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਸਮਝ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਉਸ ਪ੍ਰਤੀ ਬਣਦੇ ਫ਼ਰਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਜਗਿਆਸੂ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਇੰਝ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਆਲਾ-ਦੁਆਲਾ ਸੱਚ ਸਰੂਪ ਲੱਗਣ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਆਕਾਰ ਪਿਆਰਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਢੁੰਢਾਊੁ ਇਸ ਨੂੰ ਸੰਵਾਰਦਾ ਤੇ ਨਿਹਾਰਦਾ ਹੋਇਆ ਇੰਝ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ- ਹੇ ਸੱਚੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ! ਤੇਰੇ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਖੰਡ-ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਸੱਚੇ ਹਨ, ਅਟੱਲ ਹਨ। ਇਹ ਸਿਰਜੇ ਹੋਏ ਲੋਕ ਅਤੇ ਆਕਾਰ ਵੀ ਸੱਚੇ ਹਨ। ਤੇਰੇ ਕੀਤੇ ਕੰਮ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਸੱਚੀਆਂ ਤੇ ਸਦਾਥਿਰ ਹਨ। ਹੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ! ਤੇਰੀ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਤੇਰੇ ਦਰਬਾਰ ਸੱਚੇ ਹਨ, ਤੇਰੀਆਂ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ਾਂ, ਪਦਾਰਥ ਜੋ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਦੇ ਰਹੇ ਹੋ ਸੱਚੇ ਹਨ। ਲੱਖਾਂ-ਕਰੋੜਾਂ ਜੀਵ ਜੋ ਤੈਨੂੰ ਸਿਮਰਦੇ ਉਹ ਸੱਚੇ ਹਨ। ਤੇਰੀ ਸਿਫ਼ਤ-ਸਾਲਾਹ ਕਰਨੀ ਇੱਕ ਅਟੱਲ ਸਿਲਸਿਲਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੀ ਕੁਦਰਤ ਤੇਰਾ ਨਾ ਮੁੱਕਣ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੈ।ਹੇ ਨਾਨਕ! ਜੋ ਜੀਵ ਤੈਨੂੰ ਅਬਿਨਾਸ਼ੀ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਸਿਮਰਦੇ ਹਨ ਉਹ ਤੇਰਾ ਰੂਪ ਹਨ। ‘ਆਸਾ ਕੀ ਵਾਰ’ ਅੰਦਰ ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਫੁਰਮਾਨ ਹੈ: ਸਚੇ ਤੇਰੇ ਖੰਡ ਸਚੇ ਬ੍ਰਹਮੰਡ॥ ਸਚੇ ਤੇਰੇ ਲੋਅ ਸਚੇ ਆਕਾਰ॥
ਸਚੇ ਤੇਰੇ ਕਰਣੇ ਸਰਬ ਬੀਚਾਰ॥ ਸਚਾ ਤੇਰਾ ਅਮਰੁ ਸਚਾ ਦੀਬਾਣੁ॥
ਸਚਾ ਤੇਰਾ ਹੁਕਮੁ ਸਚਾ ਫੁਰਮਾਣੁ॥ ਸਚਾ ਤੇਰਾ ਕਰਮੁ ਸਚਾ ਨੀਸਾਣੁ॥
ਸਚੇ ਤੁਧੁ ਆਖਹਿ ਲਖ ਕਰੋੜਿ॥ ਸਚੈ ਸਭਿ ਤਾਣਿ ਸਚੈ ਸਭਿ ਜੋਰਿ॥
ਸਚੀ ਤੇਰੀ ਸਿਫਤਿ ਸਚੀ ਸਾਲਾਹ॥ ਸਚੀ ਤੇਰੀ ਕੁਦਰਤਿ ਸਚੇ ਪਾਤਿਸਾਹ॥
ਨਾਨਕ ਸਚੁ ਧਿਆਇਨਿ ਸਚੁ॥ ਜੋ ਮਰਿ ਜੰਮੇ ਸੁ ਕਚੁ ਨਿਕਚੁ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 463) ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਾਣੀ ਮਾਤਰ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਮਨਮੋਹਕ ਰਚਨਾ ਭਾਵ ਕੁਦਰਤ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਪਾਸੇ ਕੁਦਰਤ ਦਾ ਮਿੱਠਾ ਰੂਪ ਸਕੂਨ ਤੇ ਅਨੰਦ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਸਰਗੁਣ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਮਾਣਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਜੋ ਕੁਝ ਦਿਸ ਰਿਹਾ ਹੈ ਉਹ ਸਭ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਹੀ ਕਲਾ ਹੈ। ਆਕਾਸ਼ ਤੇ ਪਾਤਾਲ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਮਾਨ ਸਰੂਪ ਹੀ ਸੁਖਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ, ਅਦੁੱਤੀ ਕੁਦਰਤ ਹੈ। ਵੇਦ, ਪੁਰਾਣ, ਕਤੇਬਾਂ, ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਖਾਣ-ਪੀਣ, ਪੈਨ੍ਹਣ, ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਪਾਸਾਰਾ, ਵਿਹਾਰ ਤੇਰੀ ਹੀ ਕੁਦਰਤ ਹੈ। ਜਾਤਾਂ, ਜਿਣਸਾਂ, ਰੰਗਾਂ ਅਤੇ ਜਗਤ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਤੇਰੀ ਹੀ ਕੁਦਰਤ ਵਰਤ ਰਹੀ ਹੈ। ਕਿਤੇ ਭਲਾਈ ਤੇ ਕਿਤੇ ਵਿਕਾਰ ਹਨ, ਇਹ ਤੇਰਾ ਅਚਰਜ ਕੌਤਕ ਹੈ। ਪਉਣ, ਪਾਣੀ, ਅਗਨੀ, ਧਰਤੀ ਦੀ ਖਾਕ ਆਦਿ ਤੱਤ ਤੇਰਾ ਹੀ ਤਮਾਸ਼ਾ ਹਨ। ਤੇਰੀ ਸਭ ਕਲਾ ਵਰਤ ਰਹੀ ਹੈ, ਕੁਦਰਤ ਦਾ ਮਾਲਕ ਤੂੰ ਆਪ ਹੀ ਹੈਂ। ਹੇ ਨਾਨਕ! ਇਸ ਸਾਰੀ ਕੁਦਰਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੁਕਮ ਵਿਚ ਰੱਖ ਕੇ ਸੰਭਾਲ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸਭ ਜੀਵ ਤੇਰੀ ਨਦਰ ਦੇ ਮੁਹਥਾਜ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਫੁਰਮਾਨ ਹੈ : ਕੁਦਰਤਿ ਦਿਸੈ ਕੁਦਰਤਿ ਸੁਣੀਐ ਕੁਦਰਤਿ ਭਉ ਸੁਖ ਸਾਰੁ॥
ਕੁਦਰਤਿ ਪਾਤਾਲੀ ਆਕਾਸੀ ਕੁਦਰਤਿ ਸਰਬ ਆਕਾਰੁ॥
ਕੁਦਰਤਿ ਵੇਦ ਪੁਰਾਣ ਕਤੇਬਾ ਕੁਦਰਤਿ ਸਰਬ ਵੀਚਾਰੁ॥
ਕੁਦਰਤਿ ਖਾਣਾ ਪੀਣਾ ਪੈਨ੍ਣੁ ਕੁਦਰਤਿ ਸਰਬ ਪਿਆਰੁ॥
ਕੁਦਰਤਿ ਜਾਤੀ ਜਿਨਸੀ ਰੰਗੀ ਕੁਦਰਤਿ ਜੀਅ ਜਹਾਨ॥
ਕੁਦਰਤਿ ਨੇਕੀਆ ਕੁਦਰਤਿ ਬਦੀਆ ਕੁਦਰਤਿ ਮਾਨੁ ਅਭਿਮਾਨੁ॥
ਕੁਦਰਤਿ ਪਉਣ ਪਾਣੀ ਬੈਸੰਤਰੁ ਕੁਦਰਤਿ ਧਰਤੀ ਖਾਕੁ॥
ਸਭ ਤੇਰੀ ਕੁਦਰਤਿ ਤੂੰ ਕਾਦਿਰੁ ਕਰਤਾ ਪਾਕੀ ਨਾਈ ਪਾਕੁ॥
ਨਾਨਕ ਹੁਕਮੈ ਅੰਦਰਿ ਵੇਖੈ ਵਰਤੈ ਤਾਕੋ ਤਾਕੁ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 464)
ਅਜਿਹੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਸ ਦੇ ਭਾਣੇ ਅੰਦਰ ਕੁਦਰਤ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ, ਸੇਵਾ-ਸੰਭਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕੁਦਰਤ ਅੰਦਰ ਵੱਸੇ ਕਾਦਰ ਦੀ ਬੇਅੰਤਤਾ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਆਨੰਦਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਪ੍ਰਾਣੀ ਇਸ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ ਪ੍ਰਤੀ ਸੁਹਿਰਦ ਤੇ ਸੁਚੇਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਉਹ ਕਦੀ ਵੀ ਕੁਦਰਤ ਨਾਲ ਖਿਲਵਾੜ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਉਹ ਕੁਦਰਤ ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਂਤੀ-ਪੂਰਵਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿਚ ਵਿਘਨ ਨਹੀਂ ਆਉਣ ਦਿੰਦਾ। ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਕੁਦਰਤ ਤੋਂ ਬਲਿਹਾਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਦਾ ਹੋਇਆ ਅਨੰਦ ਚਿੱਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਬੇਅੰਤਤਾ ਵਾਲੇ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਇੰਝ ਉਲੇਖ ਕਰਦੇ ਹਨ :
ਬਲਿਹਾਰੀ ਕੁਦਰਤਿ ਵਸਿਆ॥
ਤੇਰਾ ਅੰਤੁ ਨ ਜਾਈ ਲਖਿਆ॥ਰਹਾਉ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 469) ਸਾਨੂੰ ਆਪਣਾ ਆਲਾ-ਦੁਆਲਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸਿਰਜ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਵਾਤਾਵਰਨ-ਪ੍ਰੇਮੀ ਬਣੇ। ਸਾਡੇ ਪਰਵਾਰ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ, ਦੋਸਤ- ਮਿੱਤਰ, ਜਾਣਕਾਰ ਸਾਡੇ ਤੋਂ ਕੁਦਰਤ ਨਾਲ ਮੋਹ-ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਲੈ ਸਕਣ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਸ਼ਖ਼ਸੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰ ਕੇ ਅਸੀਂ ਕੁਦਰਤ-ਪ੍ਰੇਮੀ ਬਣ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਬਣਾਏ ਨਿਯਮਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿ ਅਸੀਂ ਕਾਦਰ ਦੀ ਕਿਰਪਾ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਪਾਤਰ ਬਣ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਇੰਝ ਕਰਨ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਉਦਾਰਚਿੱਤ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਕੁਦਰਤ ਪ੍ਰੇਮੀ ਦਾ ਜੀਵਨ ਠਹਿਰਾਅ ਵਾਲਾ ਹੋ ਨਿੱਬੜਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਦਰਸਾਏ ਸਹਿਜ-ਮਾਰਗ ਉੱਪਰ ਚੱਲ ਕੇ ਸਮਾਜ ਦਾ ਚੇਤੰਨ ਅੰਗ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਮਾਜ ਦੀ ਭਲਾਈ ਖਾਤਰ ਆਪਾ ਵਾਰਨ ਲਈ ਵੀ ਤਤਪਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਪਰਉਪਕਾਰੀ ਜੀਵਨ ਜਿਉੂਣ ਦੀ ਹਦਾਇਤ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਗੁਣ ਪੈਦਾ ਕਰਨੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਨ ਨਾ ਕਿ ਹੰਕਾਰੀ ਅਤੇ ਫੋਕੀ ਸ਼ਾਨ-ਓ-ਸ਼ੌਕਤ ਵਾਲਾ ਜੀਵਨ ਢੰਗ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਗੁਣਾਂ ਭਰਪੂਰ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਹੀ ਨੈਤਿਕ ਫ਼ਰਜ਼ ਪਛਾਣਦੇ ਹੋਏ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਲਈ ਸੁਚੇਤ ਹੋਵੇਗੀ। ਲੋਕ ਚੰਗੇ ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ ਵਰਗ ਤੋਂ ਸਮਾਜ ਪ੍ਰਤੀ ਚੰਗੀ ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਦੀ ਉਮੀਦ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਸਗੋਂ ਚੇਤੰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਬਾਕੀਆਂ ਨੂੰ ਜਾਗਰੂਕ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤ ਪ੍ਰਤੀ ਫਰਜ਼ਾਂ ਲਈ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਸੇਧ ਦੇਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਸਿੰਬਲ ਦੇ ਰੁੱਖ ਦੀ ਉਦਾਹਰਨ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਿੰਬਲ ਦਾ ਰੁੱਖ ਬਿਲਕੁਲ ਸਿੱਧਾ, ਉੱਚਾ ਅਤੇ ਮੋਟਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪੰਛੀ ਇਸ ਤੋਂ ਆਸ ਕਰਕੇ ਇਸ ਕੋਲ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਕੁਝ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨਾ ਹੁੰਦੀ ਦੇਖ ਨਿਰਾਸ਼-ਚਿੱਤ ਵਾਪਸ ਪਰਤਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਿੰਬਲ ਰੁੱਖ ਦੇ ਫ਼ਲ ਫਿੱਕੇ, ਫੁੱਲ ਬੇਸੁਆਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪੱਤੇ ਵੀ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ। ਗੁਰਵਾਕ ਹੈ: ਸਿੰਮਲ ਰੁਖ ਸਰਾਇਰਾ ਅਤਿ ਦੀਰਘ ਅਤਿ ਮੁਚੁ॥
ਓਇ ਜਿ ਆਵਹਿ ਆਸ ਕਰਿ ਜਾਹਿ ਨਿਰਾਸੇ ਕਿਤੁ॥
ਫਲ ਫਿਕੇ ਫੁਲ ਬਕਬਕੇ ਕੰਮਿ ਨ ਆਵਹਿ ਪਤ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 470) ਆਪਣੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਪ੍ਰਤੀ ਸੁਚੇਤ ਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਦੀ ਕਦਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਕੋਈ ਵੀ ਕੰਮ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਨਿਯਮਾਂ ਖ਼ਿਲਾਫ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਵਧੀਆ ਮਨੁੱਖ ਹੈਂਕੜੀ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਨਿਰਮਾਣਤਾ ਨਾਲ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦਾ ਖ਼ਿਆਲ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਉਪਰੋਕਤ ਪੰਕਤੀਆਂ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਚੰਗਿਆਈਆਂ ਦਾ ਮੂਲ ਤੱਤ ਮਿੱਠਤ ਹੈ, ਨਿਮਾਣੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਹਉਮੈਂ-ਰਹਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ : ਮਿਠਤੁ ਨੀਵੀ ਨਾਨਕਾ ਗੁਣ ਚੰਗਿਆਈਆ ਤਤੁ॥
ਸਭੁ ਕੋ ਨਿਵੈ ਆਪ ਕਉ ਪਰ ਕਉ ਨਿਵੈ ਨ ਕੋਇ॥
ਧਰਿ ਤਾਰਾਜੂ ਤੋਲੀਐ ਨਿਵੈ ਸੁ ਗਉਰਾ ਹੋਇ॥(ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 470) ਬੇਤਰਤੀਬੀ, ਬੇਪਰਵਾਹੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਘਰ ਪ੍ਰਵਾਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਸਗੋਂ ਗੁਣਾਂ ਭਰਪੂਰ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਹੀ ਉਸ ਦੇ ਦਰ ਪ੍ਰਵਾਨ ਚੜਦੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀ ਹਉਮੈਂ ਭਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਕੁਦਰਤੀ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਬਣੀਏ। ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਸਮਝ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੁਨਿਆਵੀ ਸ਼ਾਨ-ਓ-ਸ਼ੌਕਤ ਸਭ ਇੱਥੇ ਰਹਿ ਜਾਣੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮੰਦੇ ਕਰਮ, ਜੋ ਅਸੀਂ ਕੁਦਰਤੀ ਨਿਯਮਾਂ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ ਜਾ ਕੇ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਉਸ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਹਰ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਭੁਗਤਣੀ ਪਵੇਗੀ।ਗੁਰ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ : ਕਪੜੁ ਰੂਪੁ ਸੁਹਾਵਣਾ ਛਡਿ ਦੁਨੀਆ ਅੰਦਰਿ ਜਾਵਣਾ॥
ਮੰਦਾ ਚੰਗਾ ਆਪਣਾ ਆਪੇ ਹੀ ਕੀਤਾ ਪਾਵਣਾ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 470) ਸਾਨੂੰ ਆਪਣਾ ਆਲਾ-ਦੁਆਲਾ ਇੰਝ ਦਾ ਸਿਰਜ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਕਿ ਅਸੀਂ ਭਾਵੇਂ ਘਰ-ਪਰਵਾਰ ਵਿਚ ਹੋਈਏ ਜਾਂ ਬਾਹਰ, ਦਫ਼ਤਰੀ, ਕੰਮ-ਕਾਜੀ ਥਾਂ ’ਤੇ ਅਸੀਂ ਕੁਦਰਤੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜੀਵੀਏ ਤਾਂ ਹੀ ਵਾਤਾਵਰਨ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਤੋਂ ਨਿਜ਼ਾਤ ਪਾਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਮਨੁੱਖੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅੰਦਰ ਗੁਣਵਾਨ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਤੇ ਔਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿਣ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਕੁਦਰਤੀ ਸ੍ਰੋਤਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਨਾ ਕਰਨਾ ਵੀ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਔਗੁਣ ਹੈ। ਇਹ ਔਗੁਣ ਸਾਨੂੰ ਸਾਡੇ ਸਮਾਜਿਕ, ਧਾਰਮਿਕ, ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਫ਼ਰਜ਼ਾਂ ਤੋਂ ਕੋਹਾਂ ਦੂਰ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਦਤਰ ਹਾਲਾਤ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਦੋਸ਼ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਕੁਰਾਹੇ ਪਿਆ ਨਿਜ਼ਾਮ ਵਾਤਾਵਰਨ ਸੰਭਾਲ ਦੇ ਗੁਣ ਨੂੰ ਅਪਣਾਅ ਲਵੇ। ਵਾਤਾਵਰਨ ਨਾਲ ਖਿਲਵਾੜ ਵੀ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਕੁਤਾਹੀ ਤੇ ਨੁਕਸਾਨਦੇਹ ਔਗੁਣ ਹੈ ਜੋ ਸਾਡੇ ਗਲ਼ ਦੀ ਜ਼ੰਜੀਰ ਬਣੇਗਾ। ਪਾਣੀ, ਧਰਤੀ, ਹਵਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਚੰਗੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਹੋਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਹੁਕਮ ਹੈ: ਨਾਨਕ ਅਉਗੁਣ ਜੇਤੜੇ ਤੇਤੇ ਗਲੀ ਜੰਜੀਰ॥
ਜੇ ਗੁਣ ਹੋਨਿ ਤ ਕਟੀਅਨਿ ਸੇ ਭਾਈ ਸੇ ਵੀਰ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 595) ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਆਪਣੀ ਪਾਵਨ ਬਾਣੀ ਅੰਦਰ ਰੱੁਖ-ਬੂਟਿਆਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਸੰਬੰਧੀ ਤਾਕੀਦ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਖੇਤੀ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਸੰਭਾਲਣ/ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਸਹੀ ਫ਼ਸਲ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਖ਼ੁਦ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਖੇਤੀ ਵੀ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਰਸਾਇਣਾਂ, ਖਾਦਾਂ ਤੇ ਕੀਟ-ਨਾਸ਼ਕਾਂ ਦੀ ਬੇਹਤਾਸ਼ਾ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਕੇ ਇਸ ਦੇ ਉਪਜਾਊ ਤੱਤ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਧਰਤੀ ਪਹਿਲਾਂ ਉਪਜਾਊ ਸੀ, ਪ੍ਰੰਤੂ ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਉਪਜ ਲੈਣ ਲਈ ਬੇਲੋੜੀਆਂ ਖਾਦਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਕੇ ਧਰਤੀ ਦੀ ਉਪਜਾਊ ਪਰਤ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਰੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਨੇ ਮਿੱਤਰ ਜੀਵਾਂ ਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਕਿਸਾਨ ਵੀਰਾਂ ਤੇ ਖਪਤਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਬੜੀ ਹੀ ਸਮਝਦਾਰੀ ਨਾਲ ਰਸਾਇਣਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਸੀ, ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਲ, ਸਬਜ਼ੀਆਂ, ਅਨਾਜ ਸਭ ਨੂੰ ਬੀਜਣ, ਉੱਗਣ, ਵਧਣ-ਫੁਲਣ, ਪੱਕਣ ਤੇ ਸਟੋਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਰਸਾਇਣ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਸਾਡੀ ਸਿਹਤ ਨਾਲ ਸਿੱਧੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਖਿਲਵਾੜ ਹੈ। ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਉਪਜਾਊ ਪਰਤ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਲਿਆ, ਜਿਸ ਦੇ ਭਿਆਨਕ ਤੇ ਮਾਰੂ ਸਿੱਟੇ ਆਉਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਧਰਤੀ ਦੀ ਜ਼ਰਖ਼ੇਜ਼ ਸ਼ਕਤੀ ਖਤਮ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਲਾਹੇਵੰਦੀ ਖੇਤੀ ਬਾਰੇ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗੈਰ- ਉਪਜਾਊ ਧਰਤੀ ਵਿਚ ਬੀਜ ਬੋ ਕੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਲਾਹਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਣ ਵਾਲਾ ਸਗੋਂ ਘਾਟੇਵੰਦਾ ਸੌਦਾ ਹੀ ਰਹੇਗਾ। ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਸਾਨੂੰ ਤਾਕੀਦ ਕਰਦੇ ਹਨ : ਕਲਰਿ ਖੇਤੀ ਬੀਜੀਐ ਕਿਉ ਲਾਹਾ ਪਾਵੈ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 419) ਇੱਥੇ ਉੱਲੇਖ ਕਰਨਾ ਉੱਚਿਤ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਜਿੱਥੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਖੁਦ ਹੱਥੀਂ ਕਿਰਤ ਕੀਤੀ, ਕਿਰਸਾਨੀ ਕੀਤੀ, ਨਾਮ ਜਪਿਆ ਤੇ ਕਿਰਤ ਦੀ ਕਮਾਈ ਵਿੱਚੋਂ ਵੰਡ ਛਕਣ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਵੀ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਵਾਇਆ, ਉੱਥੇ ਇਕ ਕਿਸਾਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸ਼ੁੱਧ ਖੇਤੀ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਵੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਅਸੀਂ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿਚ ਜ਼ਹਿਰਾਂ ਬੀਜ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਕੀਟ-ਨਾਸ਼ਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਧਰਤੀ ਦੀ ਬਰਬਾਦੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਖੇਤੀ ਕਰਦੇ ਇਕ ਇਮਾਨਦਾਰ ਮਿਹਨਤੀ ਕਿਸਾਨ ਦੀ ਉਦਾਹਰਨ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਸਮਝਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਇਮਾਨ ਨੂੰ ਪੱਕੇ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਖੇਤੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਸਮਾਜ ਪ੍ਰਤੀ ਆਪਣੇ ਫ਼ਰਜ਼ਾਂ ਤੋਂ ਭੱਜਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਕਿਸਾਨ ਦਾ ਕਿਰਦਾਰ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਿਸਾਨ ਕਿੰਨਾ ਚਰਿੱਤਰਵਾਨ, ਉੱਚਾ-ਸੁੱਚਾ, ਖ਼ੁਦਾਈ ਭਰਪੂਰ ਗੁਣਵਾਨ ਹੋਵੇਗਾ। ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਆਪਣੀ ਪਾਵਨ ਬਾਣੀ ਅੰਦਰ ਇਕ ਕਿਸਾਨ ਦੀ ਉਦਾਹਰਨ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਸਾਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹੇ ਮਨੁੱਖ! ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਕਿਸਾਨ ਵਾਂਗ ਮਿਹਨਤੀ ਤੇ ਉੱਦਮੀ ਬਣਾ, ਵਾਹੀ ਦਾ ਕੰਮ ਚੰਗੇ ਕਿਰਦਾਰ ਨਾਲ ਅਤੇ ਉੱਚੇ ਆਚਰਣ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ ਕਰ। ਕਿਸਾਨ ਵਾਂਗ ਮਿਹਨਤ ਦਾ ਪਾਣੀ ਸਿੰਝ। ਕਿਸਾਨ ਵਾਂਗ ਸਾਦਾ ਲਿਬਾਸ ਰੱਖ, ਗਰੀਬੀ ਭਾਵ ਨਿਰਮਾਣਤਾ ਵਾਲਾ ਵਿਵਹਾਰ ਕਰ, ਸਾਦਗੀ ਭਰਪੂਰ ਸਾਦਾ ਜੀਵਨ ਜੀਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ। ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਖੇਤ ਰੂਪ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਗੁਣ ਭਰ ਕੇ ਖੇਤੀ ਕਰ ਭਾਵ ਸਰੀਰ ਦੀ ਪੈਲੀ ਬਣਾ, ਧਰਤੀ ਵਾਂਗ ਵੱਡਾ ਜਿਗਰਾ ਰੱਖ, ਨਾਮ ਦਾ ਬੀਜ ਬੋਅ ਸੰਤੋਖ ਰੂਪੀ ਵੱਡਾ ਗੁਣ ਧਾਰਨ ਕਰ ਕੇ ਇਹਨੂੰ ਸੁਹਾਗੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵਰਤ, ਤਾਂ ਜੋ ਤੇਰੇ ਅੰਦਰ ਬੀਜੀ ਖੇਤੀ ਨੂੰ ਬਾਹਰਲੇ ਚੋਰ (ਵਿਕਾਰ) ਚੁਰਾ ਨਾ ਸਕਣ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਤੇਰਾ ਹਿਰਦਾ ਧਨਾਢ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ: ਮਨੁ ਹਾਲੀ ਕਿਰਸਾਣੀ ਕਰਣੀ ਸਰਮੁ ਪਾਣੀ ਤਨੁ ਖੇਤੁ॥
ਨਾਮੁ ਬੀਜੁ ਸੰਤੋਖੁ ਸੁਹਾਗਾ ਰਖੁ ਗਰੀਬੀ ਵੇਸੁ॥
ਭਾਉ ਕਰਮ ਕਰਿ ਜੰਮਸੀ ਸੇ ਘਰ ਭਾਗਠ ਦੇਖੁ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 595) ਉਪਰੋਕਤ ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਇਹ ਗੱਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਅੱਜ ਦੇ ਕਿਸਾਨ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਉੱਲੇਖ ਕੀਤੇ ਗਏ ਕਿਸਾਨ ਦੇ ਕਿਰਦਾਰ ਵਿਚ ਕਾਫ਼ੀ ਅੰਤਰ ਆਇਆ ਹੈ। ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਅੱਜ ਖੇਤੀ ਦੇ ਧੰਦੇ ਨੂੰ ਘਾਟੇਵੰਦਾ ਸੌਦਾ ਕਰਕੇ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਕਿਤੇ ਨਾ ਕਿਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਭੱਜ ਕੇ ਖ਼ੁਆਰ ਹੋਏ ਹਾਂ ਜੋ ਵਿਸ਼ਵ-ਵਿਆਪੀ ਸਿਧਾਂਤਕ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਪਹਿਲੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਜੇਕਰ ਇਸ ਨੂੰ ਸਮਝਿਆ ਤੇ ਸਹੀ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਕਮਾਇਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਅੱਜ ਦੇ ਕਰੂਰ ਦਿਨ ਦੇਖਣੇ ਨਾ ਪੈਂਦੇ। ਅੱਜ ਦੁਹਾਈ ਪਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ ਕਿ ਮਿਲਾਵਟ ਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ। ਆਮ ਨਾਗਰਿਕ ਦੀ ਸਿਹਤ ਨਾਲ ਹੋ ਰਹੇ ਖ਼ਿਲਵਾੜ ਨੂੰ ਨੱਥ ਪਾਈ ਜਾ ਸਕੇ। ਖੇਤੀ ਰਾਹੀਂ ਹੋ ਰਹੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ ਜਾਵੇ। ਖਾਦ-ਪਦਾਰਥਾਂ ਨੂੰ ਦੂਸ਼ਿਤ ਹੋਣ ਤੋਂ ਰੋਕਿਆ ਜਾਵੇ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਕਿਰਦਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਕਿਸਾਨ ਖੇਤੀ ਕਰਦਾ ਤਾਂ ਉਹ ਸਮਾਜਿਕ, ਆਰਥਿਕ ਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਧਨਾਢ ਰਹਿੰਦਾ ਅਤੇ ਉਪਰੋਕਤ ਹਾਹਾਕਾਰ ਨਾ ਮੱਚਦੀ। ਆਮ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਸਿਹਤ ਵੀ ਬਚੀ ਰਹਿੰਦੀ ਤੇ ਅਸੀਂ ਤੰਦਰੁਸਤ ਜੀਵਨ ਜੀਉਂਦੇ। ਆਮ ਕਹਾਵਤ ਹੈ ਕਿ ਸਿਹਤਮੰਦ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਹੀ ਸਿਹਤਮੰਦ ਦਿਮਾਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪ੍ਰੰਤੂ ਜਦੋਂ ਸਾਡੇ ਖ਼ੁਰਾਕੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਦਾ ਪੱਧਰ ਇੰਨਾ ਨੀਵਾਂ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡੀਆਂ ਫ਼ਸਲਾਂ ਨੂੰ ਖਰੀਦਣ ਲਈ ਕੋਈ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ। ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਪੰਜਾਬੀ ਕਿਸਾਨ ਜਿੱਥੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਪ੍ਰਗਟ ਭੌਂ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਆਪ ਜੀ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ, ਮੁਹਾਵਰਿਆਂ ਤੇ ਅਖਾਣਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜ਼ੁਬਾਨ ’ਤੇ ਸਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਕਿਸਾਨ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਤੋਂ ਮੁਨਕਰ ਹੋਇਆ। ਭੂਮੀ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਨੇ ਸਾਡੀ ਸਰੀਰਕ, ਆਰਥਿਕ ਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨੂੰ ਤਹਿਸ-ਨਹਿਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਅੱਜ ਦੇ ਕਿਸਾਨ ਨੇ ਸਾਦਾ ਲਿਬਾਸ ਛੱਡ, ਕਰਜ਼ੇ ਚੁੱਕ, ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਬੇਲੋੜੇ ਖੇਤੀ ਸੰਦਾਂ ਦੀ ਖਰੀਦ ਕੀਤੀ। ਸ਼ੇਖੀ ਤੇ ਫੋਕੀ ਸ਼ੋਹਰਤ ਕਰਕੇ ਵੱਡੇ ਵਿਆਹ ਕੀਤੇ। ਨਿਮਰਤਾ ਦੇ ਗੁਣ ਨੂੰ ਛੱਡਿਆ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਓਹੀ ਨਿਗੁਣੀ ਸ਼ਾਨ ਅੱਗੇ ਚੱਲ ਕਿਸਾਨ ਦੇ ਗਲ਼ੇ ਦਾ ਫਾਹਾ ਬਣੀ। ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਕਿਸਾਨ ਖੁਦਕੁਸ਼ੀਆਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਇੰਝ ਸਾਡੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਤੇ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਲੀਹੇ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਅੱਜ ਵੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੁੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਉਪਰੋਕਤ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਾਰਗਰ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਿਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅੰਗ ਬਣਾ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਇੱਕ ਕਿਸਾਨ ਉੱਚਾ-ਸੁੱਚਾ ਜੀਵਨ ਜੀਊਂਦੇ ਹੋਏ ਖੇਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਧਾਰਮਿਕਤਾ ਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕਤਾ ਵਿਚ ਓਤ-ਪੋਤ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ’ਤੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਾਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣਾ ਕੀਤਾ। ਖੇਤੀ ਅੱਜ ਲਾਹੇਵੰਦ ਧੰਦਾ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀ ਫ਼ਿਜ਼ਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਅੰਦਰ ਗਗਨ ਮੰਡਲ ਦੇ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਧੀਆ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਉੱਲੇਖ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਚੰਦ, ਸੂਰਜ, ਤਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਅੰਗ ਹੋ ਕੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਦਿਖਾਇਆ ਹੈ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸੁਹਿਰਦਤਾ ਵਾਲਾ ਰਵੱਈਆ ਰੱਖਣਾ ਸਾਡਾ ਫਰਜ਼ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੂਰਜ, ਚੰਦਰਮਾ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਦੇ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇ ਦੀਵੇ ਦੱਸ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਨੂੰ ਇੰਝ ਦਰਸਾਇਆ ਹੈ : -ਰਵਿ ਸਸਿ ਦੀਪਕ ਗੁਰਮਤਿ ਦੁਆਰੈ ਮਨਿ ਸਾਚਾ ਮੁਖਿ ਧਿਆਵਏ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1110)
-ਚੰਦੁ ਸੂਰਜੁ ਦੁਇ ਦੀਪਕ ਰਾਖੇ ਸਸਿ ਘਰਿ ਸੂਰੁ ਸਮਾਇਦਾ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1033) ਵਿਗਿਆਨ ਦੀਆਂ ਨਵੀਆਂ ਖੋਜਾਂ ਮੁਬਾਰਕ ਹਨ, ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੌਰਾਨ ਜੋ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪੁੱਜ ਰਿਹਾ ਹੈ ਇਸ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਨਾ ਤੇ ਪੂਰਾ ਕਰਨਾ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਵੱਸ ਨਹੀਂ। ਚੰਦ, ਸੂਰਜ, ਤਾਰੇ ਵੀ ਨਿਰੋਲ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਬਣਾਏ ਹੋਏ ਹਨ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੋਤ ਤਿੰਨਾਂ ਭਵਨਾਂ ਵਿਚ ਪਸਰ ਰਹੀ ਹੈ : ਸੁੰਨਹੁ ਚੰਦੁ ਸੂਰਜੁ ਗੈਣਾਰੇ॥ਤਿਸ ਕੀ ਜੋਤਿ ਤ੍ਰਿਭਵਣ ਸਾਰੇ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1037) ਅਸੀਂ ਉਸ ਦੀ ਕੁਦਰਤ ਨੂੰ ਮੂਰਖਤਾ ਵੱਸ ਸਮਝਦੇ ਨਹੀਂ ਤੇ ਟੱਕਰਾਂ ਮਾਰਦੇ ਹੋਏ ਨਵੀਆਂ ਖੋਜਾਂ ਕਰਦੇ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਅਸਲੀ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਵੀ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾ ਰਹੇ ਹਾਂ, ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਹ ਕਦੇ ਵੀ ਸਾਡੇ ਸਦੀਵੀ ਸੁਖਾਂ ਦਾ ਹੱਲ ਨਹੀਂ ਬਣ ਸਕਦੀਆਂ: ਨਾਨਕ ਮੂਰਖੁ ਅਜਹੁ ਨ ਚੇਤੈ ਕਿਵ ਦੂਜੈ ਸੁਖੁ ਪਾਵਏ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1110) ਪਾਣੀ, ਹਵਾ, ਚੰਦ, ਸੂਰਜ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ (ਗਿਆਨ) ਵਾਲੇ ਦੀਵੇ ਤੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਚੱਲਦਾ ਰੱਖਣ ਲਈ ਸਾਧਨ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਧਰਤੀ ਕਰਕੇ ਹੀ ਸੰਭਵ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਧਰਤੀ ਵਰਗੇ ਹੋਰ ਵੀ ਗ੍ਰਹਿ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ’ਤੇ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਹੁੰਚ ਬਣਾ ਲਈ ਹੈ, ਪ੍ਰੰਤੂ ਉੱਥੇ ਜੀਵਨ ਤਾਂ ਹੀ ਸੰਭਵ ਹੈ ਜੇਕਰ ਧਰਤੀ ਵਾਂਗ ਪਾਣੀ, ਹਵਾ ਮੌਜੂਦ ਹੋਣਗੇ। ਸਾਨੂੰ ਉਹ ਸਾਰੇ ਗੁਣ ਧਰਤੀ ਉੱਪਰ ਮਿਲੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕਰਕੇ ਸਾਡਾ ਜੀਵਨ ਸੰਭਵ ਹੈ। ਸਾਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕਰਤੇ ਦੇ ਉਪਕਾਰ ਨੂੰ ਨਤਮਸਤਕ ਤੇ ਬਲਿਹਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਉਸ ਦੇ ਬਖ਼ਸ਼ੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਡਮੁੱਲੇ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਸਾਡੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਜੀਉਣ ਲਈ ਹਵਾ, ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਰਹਿਣ ਲਈ ਧਰਤੀ ਵੱਡੀਆਂ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਹਨ : ਪਾਣੀ ਪ੍ਰਾਣ ਪਵਣਿ ਬੰਧਿ ਰਾਖੇ ਚੰਦੁ ਸੂਰਜੁ ਮੁਖਿ ਦੀਏ॥
ਮਰਣ ਜੀਵਣ ਕਉ ਧਰਤੀ ਦੀਨੀ ਏਤੇ ਗੁਣ ਵਿਸਰੇ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 877) | 
