ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿਚ ਸੋਲਾਂ ਰਾਗਾਂ ਵਿਚ ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਚਾਲੀ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ। ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਰਾਗਮਈ, ਲੈਅਮਈ ਅਤੇ ਵੈਰਾਗਮਈ ਹੈ। ਰਾਗੀ ਜਥੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਕੀਰਤਨ ਕਰਦਿਆਂ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਵੈਰਾਗਮਈ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਅਕਸਰ ਗਾਇਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੰਗਤ ਬੜੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਕੀਰਤਨ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਅਨੰਦਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕਿੰਨੀ ਸੁੰਦਰ, ਮਨਮੋਹਕ ਅਤੇ ਲੈਅਮਈ ਸ਼ਬਵਾਦਲੀ ਹੈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਕਥਨਾਂ ਵਿਚ:

ਬਹੁਤ ਜਨਮ ਬਿਛੁਰੇ ਥੇ ਮਾਧਉ ਇਹੁ ਜਨਮੁ ਤੁਮਾ੍ਰੇ ਲੇਖੇ॥
ਕਹਿ ਰਵਿਦਾਸ ਆਸ ਲਗਿ ਜੀਵਉ ਚਿਰ ਭਇਓ ਦਰਸਨੁ ਦੇਖੇ॥ (ਪੰਨਾ 694)

ਮਾਧਵੇ ਤੁਮ ਨ ਤੋਰਹੁ ਤਉ ਹਮ ਨਹੀ ਤੋਰਹਿ॥
ਤੁਮ ਸਿਉ ਤੋਰਿ ਕਵਨ ਸਿਉ ਜੋਰਹਿ॥ (ਪੰਨਾ 658)

ਤੋਹੀ ਮੋਹੀ ਮੋਹੀ ਤੋਹੀ ਅੰਤਰੁ ਕੈਸਾ॥
ਕਨਕ ਕਟਿਕ ਜਲ ਤਰੰਗ ਜੈਸਾ॥ (ਪੰਨਾ 93)

ਸੰਬੋਧਨੀ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿਚ ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਸਿੱਧੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਸਿੱਧੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣਨ ਵਾਲੇ ਜਗਿਆਸੂਆਂ ਦੇ ਹਿਰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਟੁੰਬਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਸਿੱਧੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸਾਨੂੰ ਸਭ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਨਿਰਛਲ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਮਨ ਨਾਲ ਪਰਮਾਤਮਾ ਅੱਗੇ ਜੋਦੜੀਆਂ, ਬੇਨਤੀਆਂ ਅਤੇ ਅਰਦਾਸਾਂ ਕਰਨੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਕਥਨ ਸੰਬੋਧਨੀ-ਕਾਵਿ ਦਾ ਉੱਤਮ ਨਮੂਨਾ ਹਨ।

ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਵਿਚ ਬ੍ਰਿਜ ਭਾਸ਼ਾ, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ, ਅਰਬੀ ਅਤੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿਚ ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਸਾਧ-ਭਾਖਾ ਕਹਿਣਾ ਵਧੇਰੇ ਉੱਚਿਤ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਇਸ ਵਿਚ ਕਈ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪਦਿਆਂ ਵਿਚ ਬ੍ਰਿਜ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹੋਈ ਹੈ। ਦੋ-ਤਿੰਨ ਪਦਿਆਂ ਵਿਚ ਅਰਬੀ ਅਤੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਵਧੇਰੇ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਰਾਗ ਗਉੜੀ ਵਿਚ ‘ਬੇਗਮ ਪੁਰਾ ਸਹਰ’ ਵਾਲੇ ਪਦੇ ਵਿਚ ਅਰਬੀ ਅਤੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਵੱਧ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਹਨ। ਅਰਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਹਨ: ਮਹਰਮ, ਖਿਰਾਜ, ਮਾਲ, ਤਸਵੀਸ, ਖਤਾ, ਖਉਫ, ਤਰਸ ਜਵਾਲ, ਮਾਮੂਰ, ਵਤਨ, ਗਨੀ, ਕਾਇਮ ਦਾਇਮ, ਖਲਾਸ, ਮਸਹੂਰ, ਫਨਖਾਨੇ, ਦੁਨੀਆ, ਸੇਖ, ਸ਼ਹੀਦ। ਫ਼ਾਰਸੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਹਨ: ਨਿਦਾਨਿ, ਦਿਵਾਨੇ, ਪੀਰਾ, ਆਬਾਦਾਨ, ਦੋਮ, ਸੇਮ, ਬੇਗਮ ਪੁਰਾ ਸਹਰ, ਅੰਦੋਹ, ਬੰਦਗੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਰਿਜਕੁ ਅਤੇ ਜਬਾਬੁ ਅਰਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਆਏ ਹਨ। ਉਪਰੋਕਤ ਦਰਸਾਏ ਗਏ ਅਰਬੀ ਅਤੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਗਉੜੀ, ਸੂਹੀ ਅਤੇ ਮਲਾਰ ਰਾਗਾਂ ਵਿਚ ਦਰਜ ਪਦਿਆਂ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੋਂ ਇਹ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਜਿੱਥੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਾਕਫ ਸਨ, ਉੱਥੇ ਆਪ ਜੀ ਅਰਬੀ ਅਤੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਅਣਭਿੱਜ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਦੀ ਇਹ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨਤਾ ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦੀ ਕਾਵਿ-ਕਲਾ ਨੂੰ ਅਤੇ ਕਾਵਿ-ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਸਾਹਿਤਕ ਉੱਤਮਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਪ੍ਰਤੀਕ ਅਤੇ ਅਲੰਕਾਰ ਕਾਵਿ-ਕਲਾ ਦੇ ਗਹਿਣੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਪੱਖੋਂ ਵੀ ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਬਾਣੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਿੰਗਾਰੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਅਤੇ ਜੀਵਾਤਮਾ ਦੇ ਸੰਬੰਧਾਂ ਦੀ ਇਕਮਿਕਤਾ ਅਤੇ ਸੂਖਮ ਅੰਤਰ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਪ੍ਰਗਟਾਉਣ ਲਈ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਬੜੇ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵਰਤੇ ਹਨ। ਆਪ ਜੀ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ:

ਤੋਹੀ ਮੋਹੀ ਮੋਹੀ ਤੋਹੀ ਅੰਤਰੁ ਕੈਸਾ॥
ਕਨਕ ਕਟਿਕ ਜਲ ਤਰੰਗ ਜੈਸਾ॥ (ਪੰਨਾ 93)

ਕੜੇ ਜਾਂ ਕੰਙਣ ਸੋਨੇ ਦੇ ਬਣੇ ਹੋਣ ਤਾਂ ਉਹ ਸੋਨਾ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਕੜੇ ਜਾਂ ਕੰਙਣ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਪਾਣੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੀਵਾਤਮਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਅੰਸ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੋਈ ਜੀਵਾਤਮਾ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸੋ ਇੱਥੇ ਇਕਮਿਕਤਾ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸੂਖ਼ਮ ਅੰਤਰ ਵੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰੀਤ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਲਈ ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਕੁਝ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵਰਤੇ ਹਨ। ਆਪ ਜੀ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ:

ਜਉ ਤੁਮ ਗਿਰਿਵਰ ਤਉ ਹਮ ਮੋਰਾ॥
ਜਉ ਤੁਮ ਚੰਦ ਤਉ ਹਮ ਭਏ ਹੈ ਚਕੋਰਾ॥ (ਪੰਨਾ 658)

ਜਉ ਤੁਮ ਦੀਵਰਾ ਤਉ ਹਮ ਬਾਤੀ॥
ਜਉ ਤੁਮ ਤੀਰਥ ਤਉ ਹਮ ਜਾਤੀ॥ (ਪੰਨਾ 658)

ਜਿਵੇਂ ਪਹਾੜ ਅਤੇ ਮੋਰ ਦੀ ਪ੍ਰੀਤ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ ਅਤੇ ਚਕੋਰ ਦੀ ਪ੍ਰੀਤ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦੀਵੇ ਅਤੇ ਬੱਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰੀਤ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਤੀਰਥ ਅਤੇ ਯਾਤਰੀ ਦੀ ਪ੍ਰੀਤ ਹੈ ਉੁਵੇਂ ਹੀ ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਪ੍ਰੀਤ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮੋਰ, ਚਕੋਰ, ਬਾਤੀ ਅਤੇ ਜਾਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਗਿਰਿਵਰ, ਚੰਦ, ਦੀਵਰਾ ਅਤੇ ਤੀਰਥ ਕਹਿ ਕੇ ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰੀਤ ਨੂੰ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰੀਤ ਦੀ ਤੀਬਰਤਾ ਅਤੇ ਡੂੰਘੀ ਸ਼ਿੱਦਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਲਈ ਇਕ ਜੀਵੰਤ ਪ੍ਰਤੀਕ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਭਗਤ ਜੀ ਨੇ ਰਾਗ ਸੋਰਠਿ ਦੇ ਇਕ ਪਦੇ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਇਕ ਨਿਵੇਕਲਾ ਅਤੇ ਵਿਲੱਖਣ ਢੰਗ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਮੱਛੀ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਪ੍ਰੀਤ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਮੱਛੀ ਫੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਟੁੱਕੜੇ-ਟੁੱਕੜੇ ਕਰ ਕੇ ਰਿੰਨ੍ਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਖਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਦੇ ਪੇਟ ਅੰਦਰ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਵੀ ਮੱਛੀ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਭੁੱਲਦੀ। ਖਾਣ ਵਾਲਾ ਬਾਰ-ਬਾਰ ਪਾਣੀ ਪੀਣ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਵਿੱਤਰ ਫੁਰਮਾਨ ਹੈ:

ਮੀਨੁ ਪਕਰਿ ਫਾਂਕਿਓ ਅਰੁ ਕਾਟਿਓ ਰਾਂਧਿ ਕੀਓ ਬਹੁ ਬਾਨੀ॥
ਖੰਡ ਖੰਡ ਕਰਿ ਭੋਜਨੁ ਕੀਨੋ ਤਊ ਨ ਬਿਸਰਿਓ ਪਾਨੀ॥ (ਪੰਨਾ 658)

ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਸਾਹਵੇਂ ਅਲਪੱਗਤਾ ਅਤੇ ਅਸਮਰਥਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟਾਉਣ ਲਈ ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਬੜੇ ਸੁੰਦਰ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵਰਤੇ ਹਨ।ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਨਾਮ ਦੀ ਅਤੇ ਸਤਸੰਗਤਿ ਦੀ ਨੇੜਤਾ ਅਲਪੱਗ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਵੀ ਵੱਡਾ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਆਪ ਜੀ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਚੰਦਨ ਅਤੇ ਰੇਸ਼ਮ ਦੀ ਨਿਆਈਂ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਅਰਿੰਡ ਅਤੇ ਕੀੜੇ ਦੀ ਨਿਆਈਂ ਹੈ:

ਤੁਮ ਚੰਦਨ ਹਮ ਇਰੰਡ ਬਾਪੁਰੇ ਸੰਗਿ ਤੁਮਾਰੇ ਬਾਸਾ॥
ਨੀਚ ਰੂਖ ਤੇ ਊਚ ਭਏ ਹੈ ਗੰਧ ਸੁਗੰਧ ਨਿਵਾਸਾ॥ (ਪੰਨਾ 486)

ਅਤੇ:

ਤੁਮ ਮਖਤੂਲ ਸੁਪੇਦ ਸਪੀਅਲ ਹਮ ਬਪੁਰੇ ਜਸ ਕੀਰਾ॥
ਸਤਸੰਗਤਿ ਮਿਲਿ ਰਹੀਐ ਮਾਧਉ ਜੈਸੇ ਮਧੁਪ ਮਖੀਰਾ॥ (ਪੰਨਾ 486)

ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ‘ਸਗਲ ਭਵਨ ਕੇ ਨਾਇਕਾ’ ਅਤੇ ‘ਸੁਖਸਾਗਰ’ ਕਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੁਰਤਰ, ਚਿੰਤਾਮਨਿ, ਕਾਮਧੇਨ, ਚਾਰ ਪਦਾਰਥ, ਅਠਾਰ੍ਹਾਂ ਸਿੱਧੀਆਂ, ਨੌ ਨਿਧੀਆਂ, ਗੱਲ ਕੀ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੀ ਹਰੇਕ ਵਸਤੂ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਉਸ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿਚ ਹੀ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਕਥਾ ਨੂੰ ‘ਅਕਥ ਕਥਾ’ ਆਖਿਆ ਹੈ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਉਪਮਾ ਲਈ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਬੇਸ਼ੱਕ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵਰਤੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਹੈ ਪਰ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਸਿੱਟਾ ਇਹੀ ਕੱਢਿਆ ਹੈ ਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਉਪਮਾ ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਕੋਈ ਵੀ ਵਸਤੂ ਜਾਂ ਸ਼ਕਤੀ ਉਸ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਫੁਰਮਾਨ ਹੈ:

ਕਹਿ ਰਵਿਦਾਸ ਅਕਥ ਕਥਾ ਬਹੁ ਕਾਇ ਕਰੀਜੈ॥
ਜੈਸਾ ਤੂ ਤੈਸਾ ਤੁਹੀ ਕਿਆ ਉਪਮਾ ਦੀਜੈ॥ (ਪੰਨਾ 858)

ਕੋਈ ਵੀ ਸ਼ਬਦ, ਕੋਈ ਵੀ ਤਸ਼ਬੀਹ, ਕੋਈ ਵੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਕੋਈ ਵੀ ਵਸਤੂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਤੁੱਲ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਜੁੱਤੀ ਨਾਲ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਕਿ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਜੁੱਤੀ ਰੂਪੀ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਗੰਢਣ, ਸਜਾਉਣ ਅਤੇ ਸੰਵਾਰਨ ਵਿਚ ਹੀ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਆਪ ਜੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮੈਂ ਇਸ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਗੰਢਣ ਦਾ ਕੰਮ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆਰ ਰੂਪੀ ਲੋਭ ਅਤੇ ਰੰਬੀ ਰੂਪੀ ਮੋਹ ਦੇ ਵਿਕਾਰ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਇਸ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਗੰਢਾਂ। ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਮਨ ਦੇ ਪੰਜ ਵਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦਿਆਂ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਮ੍ਰਿਗ (ਹਿਰਨ), ਮੀਨ (ਮੱਛੀ), ਭ੍ਰਿੰਗ (ਭੋਰਾ), ਪਤੰਗ (ਭੰਬਟ) ਅਤੇ ਕੁੰਚਰ (ਹਾਥੀ) ਨੂੰ ਵਿਕਾਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਹੈ। ਮ੍ਰਿਗ ਵਿਚ ਕੰਨ-ਰਸ ਭਾਵ ਨਾਦ-ਰਸ ਦਾ ਵਿਕਾਰ ਹੈ, ਮੱਛੀ ਵਿਚ ਜੀਭ-ਰਸ ਭਾਵ ਸੁਆਦ-ਰਸ ਦਾ ਵਿਕਾਰ ਹੈ, ਭੋਰੇ ਵਿਚ ਨੱਕ-ਰਸ ਭਾਵ ਗੰਧ-ਰਸ ਦਾ ਵਿਕਾਰ ਹੈ, ਪਤੰਗੇ ਵਿਚ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਦੇਖਣ ਦਾ ਰਸ ਭਾਵ ਰੂਪ-ਰਸ ਦਾ ਵਿਕਾਰ ਹੈ ਅਤੇ ਹਾਥੀ ਵਿਚ ਕਾਮ-ਰਸ ਭਾਵ ਸਪਰਸ਼-ਰਸ ਦਾ ਵਿਕਾਰ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਵਿਕਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਦੁੱਖ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਵਿਚ ਇਹ ਪੰਜੇ ਵਿਕਾਰ ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਬਚਾਅ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਸਬੰਧੀ ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਫੁਰਮਾਨ ਹਨ:

ਆਰ ਨਹੀ ਜਿਹ ਤੋਪਉੁ॥
ਨਹੀ ਰਾਂਬੀ ਠਾਉ ਰੋਪਉ॥1॥
ਲੋਗੁ ਗੰਠਿ ਗੰਠਿ ਖਰਾ ਬਿਗੂਚਾ॥
ਹਉ ਬਿਨੁ ਗਾਂਠੇ ਜਾਇ ਪਹੂਚਾ॥2॥ (ਪੰਨਾ 659)

ਮ੍ਰਿਗ ਮੀਨ ਭ੍ਰਿੰਗ ਪਤੰਗ ਕੁੰਚਰ ਏਕ ਦੋਖ ਬਿਨਾਸ॥
ਪੰਚ ਦੋਖ ਅਸਾਧ ਜਾ ਮਹਿ ਤਾ ਕੀ ਕੇਤਕ ਆਸ॥ (ਪੰਨਾ 486)

ਮਨੁੱਖਾ ਜੀਵਨ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਭਾਦਰੋਂ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿਚ ਉੱਗਦੀਆਂ ਖੁੰਬਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਚਿਰ ਰਹਿ ਕੇ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਵਿੱਤਰ ਫੁਰਮਾਨ ਹੈ:

ਤੂ ਕਾਂਇ ਗਰਬਹਿ ਬਾਵਲੀ॥
ਜੈਸੇ ਭਾਦਉ ਖੂੰਬਰਾਜੁ ਤੂ ਤਿਸ ਤੇ ਖਰੀ ਉਤਾਵਲੀ॥ (ਪੰਨਾ 1196)

ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਤਸ਼ਬੀਹ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਪੁਤਲੇ ਨਾਲ ਵੀ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਖੇਡ ਨੂੰ ਬਾਜ਼ੀ ਆਖਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਜ਼ੀ ਪੁਆਉਣ ਵਾਲਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੀ ਬਾਜ਼ੀਗਰ ਹੈ। ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਲੋਕ ਬਾਜ਼ੀ ਦੇਖਣ ਵਿਚ ਹੀ ਮਸਤ ਹਨ ਜਦੋਂ ਕਿ ਭਗਤ ਜੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਬਾਜ਼ੀਗਰ ਭਾਵ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵੱਲ ਲੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਆਪ ਜੀ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ:

ਮਾਟੀ ਕੋ ਪੁਤਰਾ ਕੈਸੇ ਨਚਤੁ ਹੈ॥
ਦੇਖੈ ਦੇਖੈ ਸੁਨੈ ਬੋਲੈ ਦਉਰਿਓ ਫਿਰਤੁ ਹੈ॥ (ਪੰਨਾ 487)

ਕਹਿ ਰਵਿਦਾਸ ਬਾਜੀ ਜਗੁ ਭਾਈ॥
ਬਾਜੀਗਰ ਸਉ ਮੋੁਹਿ ਪ੍ਰੀਤਿ ਬਨਿ ਆਈ॥ (ਪੰਨਾ 487)

ਕਿਉਂਕਿ ਸੰਸਾਰ ਸਥਿਰ ਨਹੀਂ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਕੋਈ ਵੀ ਰੰਗ-ਰੂਪ ਪੱਕਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਦੀ ਤਸ਼ਬੀਹ ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਕਸੁੰਭ ਦੇ ਰੰਗ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਕਿਉਂਕਿ ਸਥਿਰ ਅਤੇ ਸਦੀਵੀਂ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਦੇ ਨਾਮ ਦਾ ਰੰਗ ਮਜੀਠ ਦਾ ਰੰਗ ਹੈ। ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਫੁਰਮਾਨ ਹੈ:

ਜੈਸਾ ਰੰਗੁ ਕਸੁੰਭ ਕਾ ਤੈਸਾ ਇਹੁ ਸੰਸਾਰੁ॥
ਮੇਰੇ ਰਮਈਏ ਰੰਗੁ ਮਜੀਠ ਕਾ ਕਹੁ ਰਵਿਦਾਸ ਚਮਾਰ॥ (ਪੰਨਾ 346)

ਭਗਤੀ ਦੇ ਮਾਰਗ ਨੂੰ ‘ਘਟ ਅਵਘਟ ਡੂਗਰ ਘਣਾ’ ਦੱਸਦੇ ਹੋਏ ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬਨਜਾਰੋ (ਵਣਜਾਰਾ), ਮਨ ਨੂੰ ਨਿਰਗੁਣ ਬੈਲ, ਗਿਆਨ ਇੰਦਰਿਆਂ ਨੂੰ ਟਾਂਡਾ ਅਤੇ ਨਾਮ-ਧਨ ਨੂੰ ਸੌਦਾ ਜਾਂ ਰਾਸ ਪੂੰਜੀ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਸ਼ਬੀਹਾਂ ਸਹਿਤ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਟਾਂਡਾ ਪਾਰ ਲੰਘ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਕਿ ਉਹ ਨਾਮ-ਧਨ ਦੀ ਪੂੰਜੀ ਸਹਿਤ ਪਰਮਾਤਮਾ ਰੂਪੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਤਕ ਪਹੁੰਚ ਸਕਣ। ਪਵਿੱਤਰ ਫੁਰਮਾਨ ਹੈ:

ਘਟ ਅਵਘਟ ਡੂਗਰ ਘਣਾ ਇਕੁ ਨਿਰਗੁਣੁ ਬੈਲੁ ਹਮਾਰ ॥
ਰਮਈਏ ਸਿਉ ਇਕ ਬੇਨਤੀ ਮੇਰੀ ਪੂੰਜੀ ਰਾਖੁ ਮੁਰਾਰਿ ॥1॥
ਕੋ ਬਨਜਾਰੋ ਰਾਮ ਕੋ ਮੇਰਾ ਟਾਂਡਾ ਲਾਦਿਆ ਜਾਇ ਰੇ ॥1॥ ਰਹਾਉ॥
ਹਉ ਬਨਜਾਰੋ ਰਾਮ ਕੋ ਸਹਜ ਕਰਉ ਬ੍ਹਾਪਾਰੁ॥
ਮੈ ਰਾਮ ਨਾਮ ਧਨੁ ਲਾਦਿਆ ਬਿਖੁ ਲਾਦੀ ਸੰਸਾਰਿ॥ (ਪੰਨਾ 345)

ਰਾਗ ਸੋਰਠਿ ਦੇ ਇਕ ਸ਼ਬਦ ਵਿਚ ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਤਿੰਨ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਅਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਆਪਸੀ ਸੰਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਕ ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਸਿੰਘਾਸਨ ’ਤੇ ਸੁੱਤਾ ਹੋਇਆ ਸੁਪਨੇ ਵਿਚ ਭਿਖਾਰੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਭਰਮ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਭਿਖਾਰੀ ਬਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੁਖੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਅਸਲ ਵਿਚ ਹੈ ਉਹ ਰਾਜਾ ਹੀ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ ਪਈ ਰੱਸੀ ਦੇਖਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਸੱਪ ਭਾਸਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਦੇਖਣ ਵਾਲੇ ਦਾ ਅਗਿਆਨਤਾ ਕਰ ਕੇ ਭਰਮ ਹੈ। ਰੱਸੀ ਹੈ ਤਾਂ ਰੱਸੀ ਹੀ, ਸੱਪ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸੋਨੇ ਤੋਂ ਕੜੇ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮਨੁੱਖ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੜਿਆਂ ਨੂੰ ਸੋਨੇ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰ ਕੇ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਸੱਚ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਕਿ ਸਾਰੇ ਕੜੇ ਇੱਕੋ ਸੋਨੇ ਤੋਂ ਹੀ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਸਾਜਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਖ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਵੱਖ ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਵੱਖ ਕਰ ਕੇ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ। ਇਹ ਸਾਡਾ ਭਰਮ ਹੈ। ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਦੇ ਕੇ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ:

ਸਰਬੇ ਏਕੁ ਅਨੇਕੈ ਸੁਆਮੀ ਸਭ ਘਟ ਭੁੋਗਵੈ ਸੋਈ॥
ਕਹਿ ਰਵਿਦਾਸ ਹਾਥ ਪੈ ਨੇਰੈ ਸਹਜੇ ਹੋਇ ਸੁ ਹੋਈ॥ (ਪੰਨਾ 658)

ਭਾਵੇਂ ਮਨੁੱਖ ਵਿਚ ਪੰਜੇ ਵਿਕਾਰ ਇਕੱਠੇ ਹਨ, ਭਾਵੇਂ ਉਸ ਦੀ ਹਸਤੀ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਪੁਤਲੇ ਜਿੰਨੀ ਹੈ ਅਤੇ ਭਾਵੇਂ ਭਗਤੀ ਦਾ ਮਾਰਗ ਬਹੁਤ ਕਠਿਨ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਆਸ਼ਾਵਾਦੀ ਨਜ਼ਰੀਆ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਅਜਾਮਲ, ਪਿੰਗਲਾ ਨਾਂ ਦੀ ਗਨਿਕਾ, ਲੁਭਤੁ (ਸ਼ਿਕਾਰੀ) ਅਤੇ ਗੰਧਰਵ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹਾਥੀ ਵੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਲੜ ਲਾ ਲਏ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ। ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਦੇ ਕੇ ਸਾਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਦੋਂ ਏਨੇ ਪਾਪੀ ਤਰ ਸਕਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਵੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਭਗਤੀ ਕਰ ਕੇ ਤਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਆਸ਼ਾਵਾਦੀ ਫੁਰਮਾਨ ਹੈ:

ਅਜਾਮਲੁ ਪਿੰਗੁਲਾ ਲੁਭਤੁ ਕੁੰਚਰੁ ਗਏ ਹਰਿ ਕੈ ਪਾਸਿ॥
ਐਸੇ ਦੁਰਮਤਿ ਨਿਸਤਰੇ ਤੂ ਕਿਉ ਨ ਤਰਹਿ ਰਵਿਦਾਸ॥ (ਪੰਨਾ 1124)

ਰਾਗ ਗਉੜੀ ਦੇ ਇਕ ਪਦੇ ਵਿਚ ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ‘ਬੇਗਮ ਪੁਰਾ ਸਹਰ’ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼-ਚਿਤਰਣ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਇਕ ਉੱਚੀ ਅਧਿਆਤਮਕ ਅਵਸਥਾ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਤਨ, ਮਨ ਅਤੇ ਧਨ ਤਿੰਨਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕੋਈ ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਚਿੰਤਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਕਮਾਲ ਦੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਬੇਗਮਪੁਰੇ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਨੂੰ ਸਮਾਜਿਕ, ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਵੀ ਲਾਗੂ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਇਹ ਇਕ ਆਦਰਸ਼ਕ ਸਮਾਜ, ਆਦਰਸ਼ਕ ਅਰਥ-ਵਿਵਸਥਾ ਅਤੇ ਆਦਰਸ਼ਕ ਰਾਜਨੀਤਕ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਾਇਮ ਕਰਨ ਲਈ ਇਕ ਅਨਮੋਲ ਮਾਰਗ-ਦਰਸ਼ਕ ਸਾਬਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਧਨਾਸਰੀ ਰਾਗ ਦੇ ਆਰਤੀ ਵਾਲੇ ਸ਼ਬਦ ਵਿਚ ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਸਹੀ ਆਰਤੀ ਕਰਨ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਚਿਤਰਿਆ ਹੈ। ਆਰਤੀ ਦੀ ਸਮੱਗਰੀ ਦੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਕੇਵਲ ਅਤੇ ਕੇਵਲ ਨਾਮ-ਸਿਮਰਨ ਹੀ ਠੀਕ ਆਰਤੀ ਕਰਨ ਦਾ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਸਾਧਨ ਹੈ। ਰਾਗ ਗੂਜਰੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਵਿਚ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਕਿ ਦੁੱਧ ਵੱਛੇ ਨੇ ਜੂਠਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਫੁੱਲ ਭੌਰੇ ਨੇ ਅਤੇ ਜਲ ਮੱਛੀ ਨੇ ਜੂਠਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਸਤਾਂ ਜੂਠੀਆਂ ਹੋ ਜਾਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਇਹ ਵੀ ਸੱਚਾਈ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਹੀ ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ। ਉਸੇ ਦੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਫਿਰ ਉਸੇ ਦੇ ਅੱਗੇ ਅਰਪਿਤ ਕਰਕੇ ਆਪਣਾ ਆਪ ਵਿਖਾਉਣ ਦਾ ਕੀ ਅਰਥ ਹੈ? ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਨਾਮ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਗਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਆਰਤੀ ਕਰਨ ਅਤੇ ਵਸਤਾਂ ਅਰਪਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਅਸਲੀ ਗੱਲ ਸਾਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ:

ਨਾਮੁ ਤੇਰੋ ਤਾਗਾ ਨਾਮੁ ਫੂਲ ਮਾਲਾ ਭਾਰ ਅਠਾਰਹ ਸਗਲ ਜੂਠਾਰੇ॥
ਤੇਰੋ ਕੀਆ ਤੁਝਹਿ ਕਿਆ ਅਰਪਉ ਨਾਮੁ ਤੇਰਾ ਤੁਹੀ ਚਵਰ ਢੋਲਾਰੇ॥ (ਪੰਨਾ 694)

ਸ਼ਬਦ ਅਲੰਕਾਰ ਦੀ ਕਿਸਮ ਅਨੁਪ੍ਰਾਸ ਅਲੰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਸੁੰਦਰ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਵੀ ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ:

ਸਗਲੀ ਸਿੰਮ੍ਰਿਤਿ ਸ੍ਰਵਨੀ ਸੁਨੈ॥ (ਪੰਨਾ 875)

ਹਰਿ ਹਰਿ ਹਰਿ ਹਰਿ ਹਰਿ ਹਰਿ ਹਰੇ॥ (ਪੰਨਾ 487)

ਜਨ ਰਵਿਦਾਸ ਰਾਮ ਰੰਗਿ ਰਾਤਾ॥ (ਪੰਨਾ 487)

ਰੇ ਚਿਤ ਚੇਤਿ ਚੇਤ ਅਚੇਤ॥ (ਪੰਨਾ 1124)

ਨਿਰਸੰਦੇਹ ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤਾਂ, ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ, ਅਲੰਕਾਰਾਂ, ਸ਼ਬਦ-ਚਿੱਤਰਾਂ, ਲੈਅਮਈ ਛੰਦਬੰਦੀ ਦੀਆਂ ਮਨਮੋਹਕ ਝਲਕਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ ਸਾਡੀ ਅਕਲ ਅਚੰਭਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੱਚਮੁਚ ਹੀ ਜਿੰਨਾ ਵੱਡਾ ਅਧਿਆਤਮਕ ਵਿਸ਼ਾ ਇਸ ਬਾਣੀ ਦਾ ਹੈ ਉਨੀ ਹੀ ਵੱਡੀ ਇਸ ਬਾਣੀ ਦੀ ਕਾਵਿ-ਕਲਾ ਦੀ ਸਾਹਿਤਕ ਉੱਤਮਤਾ ਸਾਡੇ ਸਾਹਵੇਂ ਸਾਕਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉੱਤਮ ਸਾਹਿਤਕ ਅਨੰਦ ਦਿੰਦੀ ਹੋਈ ਇਹ ਬਾਣੀ ਸਾਨੂੰ ਰੂਹਾਨੀਅਤ ਨਾਲ ਜੋੜਦੀ ਹੈ।