‘ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ’ ਸ਼ਬਦ ਫ਼ਾਰਸੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਸ਼ਬਦ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਅਰਥ ਹਨ ਫਤਿਹ ਦਾ ਖ਼ਤ ਜਾਂ ਵਿਜੇ-ਪੱਤਰ। ਇਹ ਪੱਤਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਮਾਲਵੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਦੀਨੇ-ਕਾਂਗੜ ਵਿਚ ਬੈਠ ਕੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਨਾਂ ਲਿਖਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਵਿਜੇ-ਪੱਤਰ ਫ਼ਾਰਸੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਛੰਦਾ-ਬੰਦੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ 111 ਸ਼ਿਅਰ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਇਹ ਪੱਤਰ ਲਿਖ ਕੇ ਭਾਈ ਦਇਆ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਭਾਈ ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਦੇ ਹੱਥ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਤਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਲਈ ਭੇਜਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਚੁੱਕੇ ਸਨ ਅਤੇ ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਭਿਆਨਕ ਜੰਗ ਵੀ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਇਹ ਪੱਤਰ ਲਿਖਣ ਤਕ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਚਾਰੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਬੜੀ ਵੀਰਤਾ ਨਾਲ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪਾ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਜੰਗ ਵਿਚ ਭੁੱਖਣ-ਭਾਣੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤੇ ਸਿੱਖ ਸ਼ਹਾਦਤਾਂ ਦਾ ਜਾਮ ਪੀ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਖਾਲਸਾਈ ਫੌਜਾਂ ਖਿੰਡ ਚੁੱਕੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੀਆਂ ਅਣਗਿਣਤ ਫੌਜਾਂ ਸਾਰੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਨੂੰ ਘੇਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ ਲੈ ਚੁੱਕੀਆਂ ਸਨ। ਅਜਿਹੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਸੱਚੀਆਂ-ਸੱਚੀਆਂ ਅਤੇ ਖਰੀਆਂ-ਖਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਵਿਜੇ-ਪੱਤਰ ਲਿਖਿਆ ਜਾਣਾ ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਦਾ ਉੱਤਮ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹੈ। ਪ੍ਰੋ. ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਪਦਮ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ ‘ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ ਤੇ ਪੰਜ ਹੋਰ ਨਾਮੇ’ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿਚ ‘ਦੋ ਸ਼ਬਦ’ ਲਿਖਦਿਆਂ ‘ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ’ ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ : ‘ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਦਾ ਸਿਖਰ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ੇਰ ਦੀ ਉਹ ਭਬਕ ਹੈ ਜੋ ਖ਼ੁਦਾ-ਪ੍ਰਸਤੀ, ਖੁਦਦਾਰੀ ਤੇ ਈਮਾਨਦਾਰੀ ਦਾ ਸਬਕ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।’ ਸਿੰਘ ਬ੍ਰਦਰਜ਼, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵੱਲੋਂ ਸਾਲ 2008 ਵਿਚ ਪੰਜਵੀਂ ਵਾਰ ਛਾਪੀ ਗਈ ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸਰਵਰਕ ’ਤੇ ਸ਼ੇਰ ਦਾ ਚਿੱਤਰ ਅਤੇ ਜਿਲਦ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਪੰਨੇ ’ਤੇ ਪਛਤਾਵੇ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿਚ ਸੜ ਰਹੇ ਦੁਖੀ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦਾ ਚਿੱਤਰ ਹੈ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਚਿੱਤਰ ‘ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ’ ਵਿਚਲੇ ਜਿੱਤ ਦੇ ਜੈਕਾਰੇ ਨੂੰ ਅਤੇ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਦੀ ਗੂੰਜ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟਾਉਂਦੇ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

‘ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ’ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਸੋਮਾ, ਸਿਧਾਂਤ ਦਾ ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਚੰਦਰਮਾ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਪੱਖੋਂ ਇਹ ਪੱਤਰ ਤੱਥਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਹਵਾਲਾ-ਸ੍ਰੋਤ ਹੈ। ਸਿਧਾਂਤਕ ਪੱਖੋਂ ਗੁਰਮਤਿ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਵਾਉਣ ਵਾਲੀ ਇਕ ਪਵਿੱਤਰ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਪੱਖੋਂ ਇਹ ਇਕ ਉੱਚਤਮ ਦਰਜੇ ਦੀ ਸਾਹਿਤਕ ਰਚਨਾ ਦਾ ਨਮੂਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ’ ਇਕ ਆਦਰਸ਼ਕ ਵਿਜੇ-ਪੱਤਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਾਡੇ ਲਈ ਇਕ ਅਨਮੋਲ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਹੈ।

(ਓ) ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਪੱਖ :

ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਉਸਤਤ ਵਿਚ ਰਚੇ ਪਹਿਲੇ 12 ਸ਼ਿਅਰਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਜੀ ‘ਦਾਸਤਾਨ’ ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਰਚੇ ਸ਼ਿਅਰਾਂ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਤਕ ਤੱਥਾਂ ਦਾ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਤੱਥ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਪੱਖੋਂ ਬੜੇ ਅਹਿਮ ਹਨ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਜਗਿਆਸੂਆਂ ਲਈ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਸ੍ਰੋਤ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਜੰਗ ਸਮੇਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ 19ਵੇਂ ਅਤੇ 41ਵੇਂ ਸ਼ਿਅਰ ਵਿਚ ‘ਚਿਹਰ ਨਰ’ ਅਤੇ ‘ਚਿਹਲ ਤਨ’ ਕਹਿ ਕੇ ਚਾਲੀ ਭੁੱਖਣ-ਭਾਣੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਇਕੱਲੀ ਸੂਰਮਤਾਈ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦੀ ਸੀ ਜਦੋਂ ਅਣਗਿਣਤ ਭੀੜ ਜਾਂ ਬੇਸ਼ੁਮਾਰ ਟਿੱਡੀ-ਦਲ ਧਾਵਾ ਬੋਲ ਦੇਵੇ। ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ ਦੇ 36 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 41 ਤਕ ਸ਼ਿਅਰ ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਜੰਗ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਜੰਗ ਵਿਚ ਤੀਰਾਂ, ਬੰਦੂਕਾਂ ਅਤੇ ਬਰਛਿਆਂ ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਹੁੰਦੀ ਦਰਸਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਲਹੂ ਨਾਲ ਲਾਲ ਹੁੰਦੀ ਅਤੇ ਲਾਸ਼ਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਲੱਗਦੇ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਸ ਜੰਗ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਮਲੇਰਕੋਟਲੇ ਵਾਲੇ ਨਵਾਬ ਦੇ ਭਰਾ ਨਾਹਰ ਖਾਂ ਦਾ ਵੀ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸ਼ਿਅਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ:

ਚੁ ਦੀਦਮ ਕਿ ਨਾਹਰ ਬਿਆਮਦ ਬ ਜੰਗ।
ਚਸ਼ੀਦਮ ਯਕੇ ਤੀਰ ਤਨਿ ਬੇਦਰੰਗ।29।

ਭਾਵ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਨਾਹਰ ਖਾਂ ਨੂੰ ਜੰਗ ਵਿਚ ਆਇਆ ਤੱਕਿਆ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਫੋਰਨ ਮੇਰੇ ਤੀਰ ਦਾ ਸੁਆਦ ਚੱਖਿਆ, ਭਾਵ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੜ੍ਹ ਵਾਂਗ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਆਏ ਇਕ ਹੋਰ ਪਠਾਣ ਦਾ ਵੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜੋ ਬਹਾਦਰੀ ਨਾਲ ਲੜਿਆ ਅਤੇ ਦੋ ਜਣਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਦੇ ਗਿਆ। ਇਸ ਜੰਗ ਦੇ ਵਰਣਨ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਇਕ ਹੋਰ ਤੱਥ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਉਹ ਇਸ ਸ਼ਿਅਰ ਰਾਹੀਂ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ:

ਕਿ ਆਂ ਖ਼੍ਵਾਜਹ ਮਰਦੂਦ ਜ਼ਿ ਸਾਯਹ ਦੀਵਾਰ।
ਬ ਮੈਦਾਂ ਨਿਆਮਦ ਬ ਮਰਦਾਨਹ ਵਾਰ।34।

ਪਰ ਇਸ ਫੌਜ ਦਾ ਬੁਜ਼ਦਿਲ ਸਰਦਾਰ ਗੜ੍ਹੀ ਦੀ ਦੀਵਾਰ ਦੇ ਓਹਲੇ ਹੀ ਰਿਹਾ, ਬਹਾਦਰਾਂ ਵਾਂਗ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਸਾਹਮਣੇ ਨਾ ਆਇਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਅਗਲੇ ਸ਼ਿਅਰ ਵਿਚ ਇੱਛਾ ਪ੍ਰਗਟਾਈ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਕਿਤੇ ਉਹ ਨਜ਼ਰ ਆ ਜਾਂਦਾ ਤਾਂ ਇਕ ਤੀਰ ਉਸ ਨੂੰ ਜ਼ਰੂਰ ਬਖ਼ਸ਼ ਦਿੰਦੇ। ਗੜ੍ਹੀ ਦੀ ਦੀਵਾਰ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ 27ਵੇਂ ਸ਼ਿਅਰ ਵਿਚ ਵੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ 28ਵੇਂ ਸ਼ਿਅਰ ਵਿਚ ਵੀ। ਜੰਗ ਦੀ ਉਹ ਰਾਤ ਕਿਉਂਕਿ ਮੱਘਰ ਸੁਦੀ ਤ੍ਰੌਦਸੀ ਦੀ ਰਾਤ ਸੀ ਇਸ ਲਈ ਚਾਨਣੀ ਰਾਤ ਹੋਣ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ 42ਵੇਂ ਸ਼ਿਅਰ ਵਿਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੀਤਾ ਹੈ:

ਚਰਾਗ਼ਿ ਜਹਾਂ ਚੂੰ ਸ਼ੁਦਹ ਬੁਰਕਾੱ ਪੋਸ਼।
ਸ਼ਹਿ ਸ਼ਬ ਬਰਾਮਦ ਹਮਾ ਜਲਵਹ ਜੋਸ਼।42।

ਭਾਵ ਜਦੋਂ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਦੀਵੇ (ਸੂਰਜ) ਨੇ ਮੂੰਹ ਢੱਕ ਲਿਆ ਤਾਂ ਰਾਤ ਦਾ ਰਾਜਾ ਚੰਦਰਮਾ ਪੂਰੀ ਸੱਜ-ਧੱਜ ਨਾਲ ਆਇਆ।

ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੇ ਬਖਸ਼ੀ ਅਤੇ ਦੀਵਾਨ (ਫੌਜੀ ਅਤੇ ਗੈਰ ਫੌਜੀ) ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਹਮਲਾ ਨਾ ਕਰਨ ਬਾਰੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਵਾਅਦਿਆਂ ਨੂੰ ਤੋੜਨ ਸਬੰਧੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਝੂਠੇ ਹੋਣ ਸਬੰਧੀ ‘ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ’ ਵਿਚ ਬੜੇ ਸਪਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਵੀ ਕਸਮਾਂ ਤੋੜਨ ਵਾਲਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਇਸ ਕਰਕੇ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਵੱਲੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਕੁਰਾਨ ਦੀ ਜਿਲਦ ’ਤੇ ਕਸਮਨਾਮਾ ਲਿਖ ਕੇ ਸਰਕਾਰੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਮੁਲਾਕਾਤ ਲਈ ਭੇਜੀ ਗਈ ਸੀ। ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਇਸ ਕਸਮਨਾਮੇ ਨੂੰ ਤੋੜਦੇ ਹੋਏ ਧੋਖੇ ਅਤੇ ਫਰੇਬ ਨਾਲ ਮੁਗ਼ਲ ਫੌਜਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਉੱਪਰ ਅਚਨਚੇਤ ਹੱਲਾ ਬੋਲ ਦਿੱਤਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਵੀ ਲਿਖਿਆ:

ਨ ਈਮਾਂ ਪਰਸਤੀ ਨ ਅਉਜ਼ਾੱਇ ਦੀਂ
ਨ ਸਾਹਿਬ ਸ਼ਨਾਸੀ ਨ ਮੁਹੱਮਦ ਯਕੀਂ।46।

ਅਰਥ : ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ! ਨਾ ਤੂੰ ਧਰਮ ਈਮਾਨ ਉੱਤੇ ਕਾਇਮ ਹੈਂ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਦੀਨ ਦੀ ਸ਼ਰ੍ਹਾ ਉੱਤੇ। ਤੈਨੂੰ ਨਾ ਮਾਲਕ ਦੀ ਪਛਾਣ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਹਜ਼ਰਤ ਮੁਹੰਮਦ ਸਾਹਿਬ ਉੱਤੇ ਤੇਰਾ ਭਰੋਸਾ ਹੈ।

ਦਸਮੇਸ਼ ਪਿਤਾ ਜੀ ਆਪਣੇ ਇਸ ਵਿਜੇ-ਪੱਤਰ ਵਿਚ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਗਰੀਬਾਂ ਨੂੰ ਸਤਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਜ਼ੁਲਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਅਜੀਬੋ-ਗਰੀਬ ਫ਼ਤਵੇ (ਸ਼ਰ੍ਹਈ ਹੁਕਮ) ਜਾਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਆਪ ਜੀ ਲਿਖਦੇ ਹਨ:

ਕਿ ਅੱਜਬ ਅਸਤੁ ਅੱਸਬ ਫ਼ਤੁਵਾ ਸ਼ੁਮਾ
ਬਜੁਜ਼ ਰਾਸਤੀ ਸੁਖ਼ਨ ਗੁਫ਼ਤਨ ਜਯਾਂ।68।

ਭਾਵ ਤੇਰੇ (ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ) ਅਜੀਬੋ-ਗਰੀਬ ਸ਼ਰ੍ਹਈ ਹੁਕਮਾਂ (ਫ਼ਤਵਿਆਂ) ਉੱਤੇ ਵੀ ਹੈਰਾਨੀ ਹੈ। ਸੱਚਾਈ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਗੱਲ ਕਰਨ ਵਿਚ ਹਾਨੀ ਹੀ ਹਾਨੀ ਹੈ। 85ਵੇਂ ਸ਼ਿਅਰ ਵਿਚ ਦਿਲ-ਖ਼ਰਾਸ਼ ਭਾਵ ਦਿਲ ਦੁਖਾਉਣ ਵਾਲੇ ਕੰਮਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ, ਜਿਹੜੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਹੋਏ ਹਨ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ ਹੈ:

ਤੂ ਗਰ ਜਬਰ ਆੱਜਿਜ਼ ਖ਼ਰਾਸ਼ੀ ਮਕੁਨ।
ਕਸਮ ਰਾ ਬ ਤੇਸ਼ਹ ਤਰਾਸ਼ੀ ਮਕੁਨ।109।

ਭਾਵ ਜੇ ਤੂੰ ਜ਼ੋਰ ਜਬਰ ਵਾਲਾ ਹੈਂ ਤਾਂ ਤੂੰ ਗਰੀਬਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਸਤਾ ਤੇ ਆਪਣੀ ਪਵਿੱਤਰ ਕੁਰਾਨ ਦੀ ਖਾਧੀ ਕਸਮ ਨੂੰ ਤੇਸੇ ਨਾਲ ਨਾ ਛਿੱਲ, ਭਾਵ ਬਚਨ ਭੰਗ ਨਾ ਕਰ।

ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦਾ ਵੱਡਾ ਲੜਕਾ ਮੁਅੱਜ਼ਮ (ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ) ਗੁਰੂ ਜੀ ਪ੍ਰਤੀ ਬੜੀ ਨੇਕ-ਭਾਵਨਾ ਰੱਖਦਾ ਸੀ। ਨੇਕ-ਦਿਲ ਇਨਸਾਨ ਹੋਣ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਜ਼ਾਲਮ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ‘ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ’ ਵਿਚ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੇਕਰ ਮੁਅੱਜ਼ਮ (ਸ਼ਾਹ) ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੱਦੇਗਾ ਤਾਂ ਉਹ ਜ਼ਰੂਰ ਜਾਣਗੇ।

ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਪੱਖੋਂ ਇਹ ਤੱਥ ਵੀ ਨੋਟ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਬੜੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਦਿਲੀ ਨਾਲ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਵੀ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਆਪ ਜੀ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਹੱਥ ਦਾ ਫੁਰਤੀਲਾ, ਸ਼ਾਹ-ਸਵਾਰ, ਸੁੰਦਰ, ਹਾਕਮਾਂ ਦਾ ਮੋਹਰੀ ਸਰਦਾਰ, ਦੇਗ ਤੇਗ ਦਾ ਧਨੀ, ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਸ਼ਹਿਨਸ਼ਾਹ, ਬਲਵਾਨ, ਉੱਚੀ ਸ਼ਾਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਦੌਲਤਾਂ ਦੇਣ ਜੋਗਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਇਸ ਸਾਰੇ ਕੁਝ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਸ ਦੇ ਮੂੰਹ ’ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ:

ਸ਼ਹਨਸ਼ਾਹ ਅਉਰੰਗਜ਼ੇਬ ਆੱਲਮੀਨ
ਕਿ ਦਾਰਾਇ ਦੌਰ ਅਸਤ ਦੂਰ ਅਸਤ।94।

ਅਰਥ : ਹੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ! ਭਾਵੇਂ ਤੂੰ ਦੁਨੀਆਂ ਦਾ ਤਾਂ ਸ਼ਹਿਨਸ਼ਾਹ ਹੈਂ, ਸਮੇਂ ਦਾ ਹਾਕਮ ਵੀ ਹੈਂ, ਪਰ ਸੱਚੇ ਧਰਮ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੀ ਹੈਂ।

ਦਸਮੇਸ਼ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦੀ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਸਬੰਧੀ ਇਕ ਹੋਰ ਤੱਥ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਆਪ ਜੀ ਚਾਰੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਹੋ ਜਾਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਲਲਕਾਰਦੇ ਹਨ:

ਚਿਹਾ ਸ਼ੁਦ ਕਿ ਚੂੰ ਬੱਚਗਾਂ ਕੁਸ਼ਤਹ ਚਾਰ।
ਕਿ ਬਾਕੀ ਬਿਮਾਂਦਾ ਸਤ ਪੇਚੀਦਹ ਮਾਰ।78।

ਭਾਵ, ਕੀ ਹੋਇਆ ਜੇ ਮੇਰੇ ਚਾਰ ਬੱਚੇ ਮਾਰੇ ਗਏ ਅਜੇ ਤਾਂ ਕੁੰਡਲੀਆਂ ਨਾਗ (ਭੁਝੰਗੀ ਖਾਲਸਾ) ਬਾਕੀ ਹੈ।

‘ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ’ ਵਿਚ ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਜੰਗ ਬਾਰੇ ਤੱਥ-ਭਰਪੂਰ ਵਰਣਨ, ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਵੱਲੋਂ ਲਿਖਤੀ ਇਕਰਾਰਨਾਮਾ (ਕਸਮਨਾਮਾ) ਭੇਜਣ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ, ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਅਮਲੇ ਵੱਲੋਂ ਕਸਮਨਾਮਾ ਤੋੜ ਕੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਦਾ ਵਰਣਨ, ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਵੱਲੋਂ ਗਰੀਬਾਂ ਨੂੰ ਸਤਾਉਣ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦੁਖੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਫ਼ਤਵੇ ਜਾਰੀ ਕਰਨ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ, ਮੁਅੱਜ਼ਮ (ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ) ਨਾਲ ਸੁਖਾਵੇਂ ਸੰਬੰਧ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਅਤੇ ਚਾਰੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਾ ਬਿਆਨ ਅਜਿਹੇ ਠੋਸ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਤੱਥ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸਦਕਾ ‘ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ’ ਇਕ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਹਵਾਲਾ-ਸ੍ਰੋਤ ਦਾ ਮੁਕਾਮ ਹਾਸਲ ਕਰਦਾ ਹੈ।

(ਅ) ਸਿਧਾਂਤਕ ਪੱਖ :

ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹਾਂ ਨੂੰ ਪੱਤਰ ਲਿਖਦੇ ਸਮੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਲਿਖਣ ਵਾਲਾ ਚਾਪਲੂਸੀ ਭਰੇ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤਦਾ ਹੈ। ‘ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ’ ਵਿਚ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਸਲਾਹ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਥੇ ਲਿਖਣ ਵਾਲੇ ਅਦੁੱਤੀ ਅਤੇ ਰੂਹਾਨੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਹਨ। ਇਸ ਵਿਜੇ-ਪੱਤਰ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਵੇਲੇ ‘ੴ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਕੀ ਫ਼ਤਹ’ ਦਰਜ ਕਰ ਕੇ ਇਸ ਪੱਤਰ ਦਾ ਗੁਰੂ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਅਰੰਭ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ 12 ਸ਼ਿਅਰਾਂ ਵਿਚ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ‘ਸ਼ਹਿਨ ਸ਼ਾਹਿ’ (ਰਾਜਿਆਂ ਦਾ ਰਾਜਾ) ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਵਰਗੇ ਦੁਨਿਆਵੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਉਸ ਦੇ ਅੱਗੇ ਤੁੱਛ ਹਨ। ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਸਰਬ ਸ਼ਕਤੀਮਾਨ, ਅਟੱਲ, ਅਡੋਲ, ਬਖਸ਼ੰਦ, ਅਨੰਦ-ਦਾਤਾ, ਅੰਨ-ਦਾਤਾ ਤੇ ਬੰਦੀ-ਛੋੜ ਕਿਰਪਾਲੂ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਦਿਲ-ਪਜ਼ੀਰ (ਦਿਲ ਨੂੰ ਮੋਹਣ ਵਾਲਾ), ਸ਼ਰੀਅਤ ਪ੍ਰਸਤੋ (ਧਰਮ-ਪਾਲਕ), ਅਤਾਬਖਸ਼ (ਦਾਤਾਂ ਦੇਣ ਵਾਲਾ), ਰੋਜ਼ੀ ਦਿਹੋ ਹਰ ਦਯਾਰ (ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦੇਣ ਵਾਲਾ), ਹੁਸਨੁਲਜਮਾਲ (ਅਤਿ ਸੁੰਦਰ), ਗਰੀਬੁਲਪ੍ਰਸਤੋ (ਗਰੀਬਾਂ ਦਾ ਰਾਖਾ) ਗ਼ਨੀਮੁਲ ਗੁਦਾਜ਼ (ਦੋਖੀਆਂ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦਾ ਖੈ ਕਰਨ ਵਾਲਾ), ਰਹੀਮ (ਰਹਿਮ ਵਾਲਾ), ਸਾਹਿਬਿ ਸ਼ਊਰਸਤ (ਪਰਮ ਬੁੱਧੀ ਦਾ ਮਾਲਕ) ਆਦਿ ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ ਵਿਚ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ‘ਬੇਗੂਨੋ ਬੇਚੂਨ ਰੂੰ ਬੇਨਮੂੰ’ ਹੈ। ਭਾਵ ਉਹ ਰੰਗ-ਰੂਪ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਲਾਮਿਸਾਲ ਹੈ। ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ:

ਕਿ ਸਾਹਿਬ ਦਿਆਰੱਸਤੁ ਆੱਜ਼ਿਮ ਅੱਜ਼ੀਮ।
ਕਿ ਹੁਸਨੁਲ-ਜਮਾਲੱਸਤੁ ਰਾਜ਼ਿਕ ਰਹੀਮ।7।

ਭਾਵ ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇਸ਼ਾਂ-ਦੇਸ਼ਾਂ ਦਾ ਵਾਲੀ ਤੇ ਵੱਡਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਸੁੰਦਰ, ਰਿਜ਼ਕ ਦਾਤਾ ਤੇ ਰਹਿਮਤਾਂ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।

ਸ਼ਿਅਰ 71 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 75 ਤਕ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਫਿਰ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਦੇ ਗੁਣ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਅਰਸ਼-ਫਰਸ਼ ਦਾ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਜੀਅ-ਜੰਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਕੀੜੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਹਾਥੀ ਤਕ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਗਰੀਬ-ਨਿਵਾਜ਼ ਹੈ। ਸ਼ਿਅਰ 97 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 106 ਤਕ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਓਟ ਲੈਣ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸੀ ਹੈ। ਇਹ ਮਹਿਮਾ ਬਿਆਨ ਕਰਨ ਦਾ ਮਕਸਦ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਸਿੱਧੇ ਰਸਤੇ ਪਾਉਣਾ ਹੈ।

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬਾਣੀ ‘ਜਾਪੁ ਸਾਹਿਬ’ ਵਿਚ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਲਈ ਜੋ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਵਰਤੇ ਗਏ ਹਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ‘ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ’ ਵਿਚ ਵੀ ਦਰਜ ਹਨ। ‘ਜਾਪੁ ਸਾਹਿਬ’ ਵਿਚ ਵੀ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ‘ਨਮੋ ਸ਼ਾਹ ਸ਼ਾਹੇ’, ਰੋਜ਼ੀ ਦਿਹਿੰਦ, ਰਾਜ਼ਕ ਰਹਿੰਦ, ਹੁਸਨਲ ਜਮਾਲ, ਗਰੀਬੁਲ ਪਰਸਤੈ, ਗ਼ਨੀਮੁਲ ਸ਼ਿਕਸਤੈ, ਨਮਸਤੰ ਰਹੀਮੇ ਅਤੇ ਸਾਹਿਬ ਦਿਮਾਗ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਨਿਤਨੇਮ ਦੀ ਬਾਣੀ ‘ਜਾਪੁ ਸਾਹਿਬ’ ਵਿਚ ਦਰਜ ਹੈ:

ਕਿ ਜ਼ਾਹਰ ਜ਼ਹੂਰ ਹੈਂ॥ ਕਿ ਹਾਜ਼ਰ ਹਜ਼ੂਰ ਹੈਂ॥

‘ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ’ ਦੇ 5ਵੇਂ ਸ਼ਿਅਰ ਵਿਚ ‘ਹਾਜ਼ਰ ਹਜ਼ੂਰ’ ਅਤੇ ਦਸਵੇਂ ਸ਼ਿਅਰ ਵਿਚ ‘ਜ਼ਾਹਿਰ ਜ਼ਹੂਰ’ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਪਰਮਾਤਮਾ ਲਈ ਵਰਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਉਪਰੋਕਤ ਸਾਰੇ ਗੁਣ ਅਤੇ ਮਿਲਦੇ-ਜੁਲਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਕਰਨ ਲਈ ਦੱਸੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਉਂ ਸਿਧਾਂਤਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਬਿਆਨ, ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਣਾ ਅਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿਚ ਸਮਝਣਾ ‘ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ’ ਨੂੰ ਗੁਰਮਤਿ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਦੂਜਾ ਸਿਧਾਂਤਕ ਨੁਕਤਾ ‘ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ’ ਵਿਚ ਇਹ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਦੁਨਿਆਵੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹੀ ਸਦੀਵੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਜਗਤ ਚਾਰ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਚਾਨਣੀ ਹੈ। ਕਾਲ-ਚੱਕਰ ਨੇ ਇਕ ਦਿਨ ਸਭ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰ ਦੇਣਾ ਹੈ। ਗੁਰਮਤਿ ਅਨੁਸਾਰੀ ਦੁਨਿਆਵੀ ਤਾਕਤ, ਧਨ, ਰੂਪ, ਜੋਬਨ ਆਦਿ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸੱਚਾਈ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਨੇਕੀ ਦੇ ਰਸਤੇ ’ਤੇ ਚੱਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ‘ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ’ ਵਿਚ ਇਸ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਸਰਾਂ ਦੱਸਦੇ ਹੋਏ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਹਕੀਕਤ ਤੋਂ ਗਾਫ਼ਲ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਫ਼ੁਰਮਾਇਆ ਹੈ:

ਤੂ ਗਾਫ਼ਿਲ ਮਸ਼ਉ ਜੀ ਸਿਪੰਜੀ ਸਰਾਇ।
ਕਿ ਆੱਲਮ ਬਿਗੁਜ਼ਰਦ ਸਰੇ ਜਾ ਬਜਾਇ।107।

ਅਰਥ: ਤੂੰ ਇਸ ਹਕੀਕਤ ਤੋਂ ਗ਼ਾਫ਼ਲ ਨਾ ਹੋ ਕਿ ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਦੋ ਚਾਰ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਸਰਾਂ ਹੈ, ਇਹ ਜਗਤ ਥਾਉਂ-ਥਾਈਂ ਚੱਲਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਨੇਕੀ ਅਤੇ ਸੱਚਾਈ ਦੇ ਰਸਤੇ ’ਤੇ ਚੱਲਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਇਹ ਦੁਨਿਆਵੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹਤ ਸਦੀਵੀ ਨਹੀਂ ਹੈ।

ਤੀਜਾ ਸਿਧਾਂਤਕ ਨੁਕਤਾ ਹੈ, ਬਚਨਾਂ ਦਾ ਪੱਕਾ ਹੋਣਾ। ਕਿਉਂਕਿ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕੀਤੇ ਬਚਨਾਂ ਅਤੇ ਵਾਅਦਿਆਂ ਨੂੰ ਤੋੜਿਆ ਹੈ ਇਸ ਲਈ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਵਿਚ ਉਹ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹਨ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਹ ਸੱਚੇ ਸੂਰਮੇ ਹਨ। ‘ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ’ ਦਾ ਇਹ ਸ਼ਿਅਰ ਇਸ ਸਿਧਾਂਤ ਦੇ ਪੱਖੋਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ ਕਿ ਮਰਦ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਬਚਨਾਂ ਦਾ ਪੱਕਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਆਪ ਜੀ ਲਿਖਦੇ ਹਨ:

ਹਮੂੰ ਮਰਦ ਬਾਯਦ ਸ਼ਵਦ ਸੁਖ਼ਨਵਰ।
ਨ ਸ਼ਿਕਮੇ ਦਿਗਰ ਦਰ ਦਹਾਨੇ ਦਿਗਰ।55।

ਭਾਵ ਮਰਦ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਬਚਨਾਂ ਦਾ ਪੂਰਾ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਕਿ ਦਿਲ ਵਿਚ ਕੁਝ ਹੋਰ ਤੇ ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਕੁਝ ਹੋਰ ਹੋਵੇ।

ਚੌਥਾ ਨੁਕਤਾ ਹੈ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਯੁੱਧ ਸਬੰਧੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ‘ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ’ ਵਿਚ ਇਹ ਗੱਲ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰ ਕੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੰਗ ਵਿਚ ਆਉਣ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਚਾਲੀ ਭੁੱਖਣ-ਭਾਣੇ ਸਿੱਖਾਂ ਤੇ ਅਣਗਿਣਤ ਮੁਗ਼ਲ ਫੌਜ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਕਸਮਾਂ ਭੁੱਲ ਕੇ ਹੱਲਾ ਬੋਲ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਤੇਗਾਂ, ਤੀਰ ਤੇ ਬੰਦੂਕਾਂ ਦੇ ਵਾਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਤਾਂ ਮਜ਼ਬੂਰ ਹੋ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਵੀ ਜੰਗ ਵਿਚ ਆਉਣਾ ਪਿਆ। ਆਪ ਜੀ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ:

ਬ ਲਾਚਾਰਗੀ ਦਰਮਿਆਂ ਆਮਦਮ।
ਬ ਤਦਬੀਰਿ ਤੀਰੋ ਤੁਫ਼ੰਗ ਆਮਦਮ।21।

ਭਾਵ ਮਜ਼ਬੂਰ ਹੋ ਕੇ ਮੈਂ ਵੀ ਸੰਗਰਾਮ ਵਿਚ ਆਇਆ ਅਤੇ ਤੀਰ-ਤੁਫੰਗ ਦੀ ਵਿਧੀ ਵਰਤੀ। ਅਗਲੇ ਸ਼ਿਅਰ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹਨ:

ਚੁ ਕਾਰ ਅਜ਼ ਹਮਹ ਹੀਲਤੇ ਦਰ ਗੁਜ਼ਸ਼ਤ।
ਹਲਾਲੱਸਤ ਬੁਰਦਨ ਬ ਸ਼ਮਸ਼ੀਰ ਦਸਤ।22।

ਭਾਵ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਕੰਮ ਸਭ ਉਪਾਵਾਂ ਤੋਂ ਲੰਘ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੇਗ ਦੀ ਮੁੱਠ ਉੱਤੇ ਹੱਥ ਰੱਖਣਾ ਜਾਇਜ਼ ਹੀ ਹੈ।

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸਪਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਜਬਰ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਜੰਗ ਵਿਚ ਆਉਣ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਰ ਹੋਏ ਹਨ ਅਤੇ ਜੰਗ ਨੂੰ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ। ਜੰਗ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਸ਼ੌਂਕ ਨਹੀਂ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਹ ਕਿਸੇ ਦੁਨਿਆਵੀ ਰਾਜ ਦੇ ਇੱਛੁਕ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਜੀਵਨ-ਮਨੋਰਥ ਧਰਮ ਅਤੇ ਸੱਚਾਈ ਹੈ। ਉਹ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸ ਰਸਤੇ ’ਤੇ ਤੋਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ’ਤੇ ਇਕ ਵੱਡਾ ਉਪਕਾਰ ਹੈ।

ਉਪਰੋਕਤ ਚਾਰੇ ਸਿਧਾਂਤਕ ਨੁਕਤਿਆਂ ਤੋਂ ਇਹ ਭਲੀ-ਭਾਂਤ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ‘ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ’ ਆਪਣੇ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਅਧਿਆਤਮਵਾਦ ਨਾਲ, ਧਰਮ ਨਾਲ ਅਤੇ ਸੱਚਾਈ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਨੁਕਤਾ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਆਸ਼ਾ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੇ ਰਸਤੇ ਵੱਲ ਤੋਰਨਾ ਹੈ।

(ੲ) ਸਾਹਿਤਕ ਪੱਖ :

ਜਿੱਥੇ ‘ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ’ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਮੂਲ ਸੋਮਾ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਸਿਧਾਂਤਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਗੁਰਮਤਿ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਇਸ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਸਾਹਿਤਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਅਮੀਰ ਹੈ। ਫ਼ਾਰਸੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਸ਼ਿਅਰਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇਸ ਵਿਜੇ-ਪੱਤਰ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰ ਕੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਉੱਤਮ ਕਾਵਿਕ-ਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਲਾਮਿਸਾਲ ਵੰਨਗੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਜੇ-ਪੱਤਰ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸ਼ਿਅਰ ਵਰਣ ਮੈਤ੍ਰੀ ਦੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਅਨੁਪ੍ਰਾਸ ਅਲੰਕਾਰ ਦੇ ਭੇਦ ਛੇਕਾਨੁਪ੍ਰਾਸ ਅਲੰਕਾਰ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਹੈ। ਪਹਿਲੀ ਤੁਕ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪਦਾਂ ਦਾ ਅਰੰਭ ਅੱਖਰ ‘ਕ’ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਤੁਕ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪਦਾਂ ਦਾ ਅਰੰਭ ਅੱਖਰ ‘ਰ’ ਨਾ; ਕਰ ਕੇ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਅਨੁਪ੍ਰਾਸ ਅਲੰਕਾਰ ਦਾ ਨਮੂਨਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ:

ਕਮਾਲਿ ਕਰਾਮਾਤ ਕਾਯਮ ਕਰੀਮ।
ਰਜਾ ਬਖ਼ਸ਼ੋ ਰਾਜ਼ਿਕ ਰਹਾਕੋ ਰਹੀਮ।1।

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੰਜਵੇਂ ਸ਼ਿਅਰ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਤੁਕ ਵਿਚ ਇਹੀ ਅਲੰਕਾਰ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ:

ਜਹਾਂ ਪਾਕ ਜ਼ਬਰੱਸਤ ਜ਼ਾਹਿਰ ਜ਼ੁਹੂਰ

ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਜੰਗ ਸਮੇਂ ਧਰਤੀ ਲਹੂ ਨਾਲ ਪੋਸਤ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਂਗੂੰ ਲਾਲ ਹੋ ਗਈ। ਇਹ ਇਕ ਉਪਮਾ ਅਲੰਕਾਰ ਹੈ। ਪੋਸਤ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵਰਤ ਕੇ ਜੰਗ ਵਿਚ ਡੁੱਲ੍ਹੇ ਖ਼ੂਨ ਦੇ ਰੰਗ ਨਾਲ ਇਸ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਮਰੇ ਹੋਏ ਬੰਦਿਆਂ ਦੀਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਖਿੱਦੋ-ਖੂੰਡੀਆਂ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਮੁਗ਼ਲ ਲਸ਼ਕਰ ਦੀ ਤਸ਼ਬੀਹ ਲਈ ਡੂੰਮਣੇ ਮਖਿਆਲ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ‘ਹੁਮਾ’ ਨਾਂਅ ਦੇ ਪੰਛੀ ਅਤੇ ਚਲਾਕ ‘ਕਾਂ’ ਦੇ ਰੂਪਕ ਵਰਤ ਕੇ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਕਿ ਜਿਹੜਾ ਵਿਅਕਤੀ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੇ ਸਾਏ ਹੇਠ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਉਸ ਦਾ ਚਲਾਕ ਕਾਂ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਵਿਗਾੜ ਸਕਦਾ। ਹੁਮਾ ਨਾਂ ਦਾ ਪੰਛੀ ਅਜਿਹਾ ਪੰਛੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਜਿਹੜਾ ਇਸ ਦੇ ਪਰਛਾਵੇਂ ਹੇਠ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਉਸ ਦਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬਣਨਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਿਅਰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਹੈ:

ਹੁਮਾਂ ਰਾ ਕਸੇ ਸਾਯਹ ਆਯਦ ਬਜ਼ੇਰ।
ਬਰੋ ਦਸਤ ਦਾਰਦ ਨ ਜ਼ਾਗੇ ਦਲੇਰ।16।

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੇਰ ਦਾ ਰੂਪਕ ਵਰਤ ਕੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਜਿਹੜਾ ਵਿਅਕਤੀ ਨਰ ਸ਼ੇਰ ਦੀ ਸ਼ਰਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਬੱਕਰੀ, ਭੇਡ ਅਤੇ ਹਿਰਨ ਆਦਿ ਉਸ ਦੇ ਲਾਗੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਲੰਘ ਸਕਦੇ। ਆਪ ਜੀ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ:

ਕਸੇ ਪੁਸ਼ਤ ਉਫ਼ਤਦ ਪਸੇ ਸ਼ੇਰਿ ਨਰ
ਨ ਗੀਰਦ ਬੁਜ਼ੋ ਮੇਸ਼ ਆਹੂ ਗੁਜ਼ਰ।17।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਿਅਰਾਂ ਦਾ ਰੂਪਕ ਅਲੰਕਾਰ ਰਾਹੀਂ ਸੰਦੇਸ਼ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਵੱਡਾ ਆਸਰਾ ਭਾਵ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਣ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਨਿਆਸਰਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਛੋਟੇ-ਮੋਟੇ ਖ਼ਤਰੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਹਿੰਦੇ।

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ’ ਵਿਚ ਕਪਟ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟਾਉਣ ਲਈ ਲੂੰਬੜ-ਨੀਤੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਦੀ ਉਪਮਾ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਦੀਵਾ ਕਹਿ ਕੇ ਅਤੇ ਚੰਦਰਮਾ ਦੀ ਉਪਮਾ ਰਾਤ ਦਾ ਰਾਜਾ ਕਹਿ ਕੇ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਸ਼ਿਅਰ ਰਾਹੀਂ ‘ਚਰਾਗੇ ਜਹਾਂ’ ਅਤੇ ‘ਸ਼ਹੇ ਸ਼ਬ’ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤੇ ਗਏ ਹਨ:

ਚਰਾਗ਼ਿ ਜਹਾਂ ਚੂੰ ਸ਼ੁਦਹ ਬੁਰਕਾੱ ਪੋਸ਼।
ਸ਼ਹਿ ਸ਼ਬ ਬਰਾਮਦ ਹਮਾ ਜਲਵਹ ਜੋਸ਼।42।

ਦਸਮੇਸ਼ ਪਿਤਾ ਜੀ ਕਲਮ ਦੇ ਧਨੀ ਸਨ, ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਸਨ ਅਤੇ ਵਿਦਵਤਾ ਦੇ ਕਦਰਦਾਨ ਸਨ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਫ਼ਿਰਦੌਸੀ ਅਤੇ ਸ਼ੇਖ਼ ਸਾਅਦੀ ਜਿਹੇ ਮਹਾਨ ਫ਼ਾਰਸੀ ਸ਼ਾਇਰਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵੀ ਪੜ੍ਹੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਫ਼ਿਰਦੌਸੀ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਸ਼ਿਅਰ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ:

ਚਿਹ ਖੁਸ਼ ਗੁਫ਼ਤ
ਫ਼ਿਰਦੌਸੀਏ ਖ਼ੁਸ਼ ਜ਼ਬਾਂ
ਸ਼ਿਤਾਬੀ ਬਵਦ ਕਾਰਿ
ਆਹਰਮਨਾਂ।80।

ਭਾਵ ਮਨੋਹਰ ਬੋਲਾਂ ਚਾਲੇ ਫ਼ਿਰਦੌਸੀ ਸ਼ਾਇਰ ਨੇ ਕਿਆ ਸੋਹਣਾ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਕਾਹਲੀ ਕਰਨਾ ਸ਼ੈਤਾਨਾਂ ਦਾ ਕੰਮ ਹੈ।

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਿਅਰਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਬਦ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਅਰਥ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਥਾਂ-ਥਾਂ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਜੰਗ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਦਾ ਵਰਣਨ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਕਾਵਿ-ਚਿੱਤਰ ਬਣਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਜੰਗ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ ਖਿੱਚਦੇ ਹਨ। ਜੰਗ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਿਆਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਿਅਰਾਂ ਵਿਚ ਬੰਦੂਕਾਂ, ਤੀਰਾਂ ਅਤੇ ਤੇਗਾਂ ਦੇ ਵਾਰਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਅਤੇ ਹਮਲਿਆਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਪੂਰਾ ਬੀਰ-ਰਸ ਭਰ ਕੇ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਸਿੱਧੀਆਂ ਕਹੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਬੀਰ-ਰਸ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਹੈ। ਹੁਮਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ੇਰ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵਰਤ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਚਾਈ ਅਤੇ ਬਹਾਦਰੀ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਿਅਰਾਂ ਵਿਚ ਬੀਰ-ਰਸ ਦਾ ਅਨੰਦ ਮਾਣਨ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਿਆਂ ਵੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਵੀਰਤਾ ਦੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਿਆ ਹੈ। ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੋਖੀਆਂ ਦਾ ਖੈ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਗੁਣ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਬੀਰ-ਰਸੀ ਗੁਣ ਹੈ। ਬੀਰ ਰਸ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਇਸ ਸ਼ਿਅਰ ਨੂੰ ਦੇਖੋ:

ਦਿਗਰ ਸ਼ੋਰਸ਼ੇ ਕੈਬਰਿ ਕੀਨਹਕੋਸ਼
ਜ਼ਿ ਮਰਦਾਨਹ ਮਰਦਾਂ ਬਿਰੂੰ ਰਫ਼ਤ ਹੋਸ਼।40।

ਭਾਵ ਇਸ ਪਿੱਛੋਂ ਕੀਨਾਖ਼ੋਰ ਜਾਬਰ ਬਰਛਿਆਂ ਨੇ ਐਸੀ ਗੜਬੜ ਮਚਾ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਸੂਰਮਿਆਂ ਦੀ ਮੱਤ ਮਾਰੀ ਗਈ।

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਸ਼ਿਅਰਾਂ ਦੀ ਬੰਦਸ਼ ਬੜੀ ਚੁਸਤ ਹੈ। ਰਵਾਨੀ ਅਤੇ ਲੈਅ ਕਮਾਲ ਦੀ ਹੈ। ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਰੰਗਣ ਅਤੇ ਬੀਰ-ਰਸੀ ਰੰਗਣ ਨੇ ਸ਼ਿਅਰਾਂ ਵਿਚ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤੀ ਭਰੀ ਹੈ। ਸ਼ਿਅਰਾਂ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਤੁਕਾਂ ਦਾ ਅਰੰਭ ‘ਕਿ’, ਚਿ’ ਅਤੇ ‘ਨ’ ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਕਰ ਕੇ ਕਮਾਲ ਦੀ ਪ੍ਰਗੀਤਕ ਧੁਨ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਸੱਚਮੁੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਫ਼ਾਰਸੀ ਜ਼ੁਬਾਨ ’ਤੇ ਪੂਰੀ ਪਕੜ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਾਵਿ-ਸ਼ੈਲੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਅਗੰਮੀ ਅਤੇ ਰੂਹਾਨੀ ਹੈ। ਲੈਅ ਭਰੇ ਬਹਿਰ ਵਿਚ ਸੁੰਦਰ ਛੰਦ-ਬੰਦੀ ‘ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ’ ਦਾ ਸਾਹਿਤਕ ਕਮਾਲ ਹੈ।

ਸਾਰੰਸ਼ ਵਿਚ ਇਹ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ ਇਤਿਹਾਸਿਕ, ਸਿਧਾਂਤਕ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਤਿੰਨਾਂ ਪੱਖਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਇਕ ਵਡਮੁੱਲੀ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਅੱਜ ਦੇ ਯੁੱਗ ਵਿਚ ਵੀ ਰਾਜਸੀ ਤਾਕਤ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸਹੀ ਰਾਹ ਦਿਖਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚਲੇ ਸੱਚਾਈ, ਨੇਕੀ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਰਸਤੇ ’ਤੇ ਚੱਲਣ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੀ ਅੱਜ ਦੇ ਦੁਨਿਆਵੀ ਹਾਕਮਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸਖਤ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ।