ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾ-ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਜਗਤ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਬਾਰੇ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਕੁਝ ਮੁੱਖ ਨੁਕਤੇ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਵਿਚਾਰੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ:-

(ੳ) ਜਗਤ ਸਦੀਵੀ ਸੱਚ ਨਹੀਂ ਹੈ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ‘ਧੂਏ ਕਾ ਪਹਾਰ’, ‘ਸੁਪਨੈ’, ‘ਬਾਦਰ ਕੀ ਛਾਈ’, ‘ਮਿਥਿਆ’, ‘ਬਾਲੂ ਕੀ ਭੀਤਿ', ‘ਝੂਠ’, ‘ਬੁਦਬੁਦਾ’ ਅਤੇ ‘ਮ੍ਰਿਗ ਤ੍ਰਿਸਨਾ’ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਆਓ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ ਇਸ ਸੰਬੰਧ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਪਵਿੱਤਰ ਫ਼ਰਮਾਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਇਸ ਜਗਤ ਦੀ ਹੋਂਦ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਜਗਤ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਸਦੀਵੀ ਸੱਚ ਨਹੀਂ ਹੈ:

-ਇਹੁ ਜਗੁ ਧੂਏ ਕਾ ਪਹਾਰ॥ ਤੈ ਸਾਚਾ ਮਾਨਿਆ ਕਿਹ ਬਿਚਾਰਿ॥1॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1186)

-ਸਮ ਸੁਪਨੈ ਕੈ ਇਹੁ ਜਗੁ ਜਾਨੁ॥ ਬਿਨਸੈ ਛਿਨ ਮੈ ਸਾਚੀ ਮਾਨੁ॥1॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1187)

-ਜੋ ਦੀਸੈ ਸੋ ਸਗਲ ਬਿਨਾਸੈ ਜਿਉ ਬਾਦਰ ਕੀ ਛਾਈ॥
ਜਨ ਨਾਨਕ ਜਗੁ ਜਾਨਿਓ ਮਿਥਿਆ ਰਹਿਓ ਰਾਮ ਸਰਨਾਈ॥2॥2॥
-ਜਗ ਰਚਨਾ ਸਭ ਝੂਠ ਹੈ ਜਾਨਿ ਲੇਹੁ ਰੇ ਮੀਤ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 219)

ਕਹਿ ਨਾਨਕ ਥਿਰੁ ਨਾ ਰਹੈ ਜਿਉ ਬਾਲੂ ਕੀ ਭੀਤਿ॥49॥
-ਜੈਸੇ ਜਲ ਤੇ ਬੁਦਬੁਦਾ ਉਪਜੈ ਬਿਨਸੈ ਨੀਤ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1429)

ਜਗ ਰਚਨਾ ਤੈਸੇ ਰਚੀ ਕਹੁ ਨਾਨਕ ਸੁਨਿ ਮੀਤ॥25॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1427)

-ਮ੍ਰਿਗ ਤ੍ਰਿਸਨਾ ਜਿਉ ਜਗ ਰਚਨਾ ਯਹ ਦੇਖਹੁ ਰਿਦੈ ਬਿਚਾਰਿ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 536)

ਉਪਰੋਕਤ ਪਵਿੱਤਰ ਕਥਨਾਂ ਵਿਚ ਜਿਹੜੀਆਂ ਤਸ਼ਬੀਹਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ ਉਹ ਸਭ ਥੋੜ੍ਹ-ਚਿਰੀਆਂ ਹਨ। ਸਭ ਦੀਆਂ ਸਭ ਛੇਤੀ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਸਥਿਰ ਅਤੇ ਸਦੀਵੀ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਭਾਵ ਇਸ ਜਗਤ ਦੀ ਅਸਥਿਰਤਾ ਅਤੇ ਤਬਦੀਲੀ ਅਧੀਨ ਹੋਣ ਨੂੰ ਪਰਗਟ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਧੂੰਏਂ ਦਾ ਪਹਾੜ ਬਣਦਾ ਹੈ ਪਰ ਉਸੇ ਪਲ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੁਪਨਾ ਜਾਗ ਖੁੱਲ੍ਹਣ ’ਤੇ ਅਲੋਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੱਦਲਾਂ ਦਾ ਪਰਛਾਵਾਂ ਬੜਾ ਥੋੜ੍ਹ-ਚਿਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਰੇਤ ਦੀ ਕੰਧ ਬਣਾ ਲਈਏ ਤਾਂ ਨਾਲ ਦੀ ਨਾਲ ਢਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਾਣੀ ਦਾ ਬੁਲਬੁਲਾ ਛੇਤੀ ਹੀ ਮਿਟ ਕੇ ਫਿਰ ਪਾਣੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮ੍ਰਿਗ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਭੁਲੇਖੇ ਵਿਚ ਹਿਰਨ ਜਾਂ ਮਨੁੱਖ ਦੂਰੋਂ ਚਮਕਦੀ ਸੁਨਹਿਰੀ ਰੇਤ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਸਮਝ ਕੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਅਸਲ ਵਿਚ ਧੁੱਪ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਰੇਤ ’ਤੇ ਪੈ ਰਹੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਜਗਤ ਕਾਲ ਦੇ ਵੱਸ ਹੈ। ਇਹ ਉਪਜਦਾ-ਬਿਨਸਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਭੂਚਾਲ, ਹੜ੍ਹ, ਤੂਫ਼ਾਨ ਅਤੇ ਬਦਲਦੇ ਮੌਸਮਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਧਰਤੀ ਦੇ ਪਹਾੜਾਂ, ਸਮੁੰਦਰਾਂ, ਟਾਪੂਆਂ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲੀ ਲਿਆਉਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜੀਵਾਂ ਦੀਆਂ ਨਸਲਾਂ ਵਿਚ ਵਾਧੇ-ਘਾਟੇ ਹੁੰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਚਾਈਆਂ ਨੂੰ ਮੰਨ ਕੇ ਚੱਲਣਾ ਅਤੇ ਸਦੀਵੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਜੀਵਨ ਬਿਤਾਉਣਾ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਬੁਨਿਆਦੀ ਕਰਤੱਵ ਹੈ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਇਸ ‘ਜਗ ਰਚਨਾ' ਸੰਬੰਧੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਰਚਨਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਤੋਂ ਹੀ ਬਣਾਈ ਹੈ। ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਫੁਰਮਾਨ ਹਨ:

-ਸਾਧੋ ਰਚਨਾ ਰਾਮ ਬਨਾਈ॥
ਇਕਿ ਬਿਨਸੈ ਇਕ ਅਸਥਿਰੁ ਮਾਨੈ ਅਚਰਜੁ ਲਖਿਓ ਨ ਜਾਈ॥1॥ਰਹਾਉ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 219)

-ਅਪਨੀ ਮਾਇਆ ਆਪਿ ਪਸਾਰੀ ਆਪਹਿ ਦੇਖਨਹਾਰਾ॥
ਨਾਨਾ ਰੂਪੁ ਧਰੇ ਬਹੁ ਰੰਗੀ ਸਭ ਤੇ ਰਹੈ ਨਿਆਰਾ॥2॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 537)

ਗੁਰੂ ਜੀ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਰੂਪੀ ਮਾਇਆ ਉਸ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਆਪਣੀ ਹੀ ਅੰਸ਼ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਪਸਾਰਾ ਵੀ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਹੀ ਕਈ ਰੰਗਾਂਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਆਪ ਹੀ ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਇਸ ਪਸਾਰੇ ਦੀ ਦੇਖ-ਭਾਲ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦੇਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਦੁਨੀਆ ਤੋਂ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਕਿੰਨੀ ਅਸਚਰਜ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਇਕ ਦਿਨ ਚਲੇ ਜਾਣਾ ਹੈ। ਸਾਨੂੰ ਇਹੀ ਅਹਿਸਾਸ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਬਾਰ-ਬਾਰ ਜਗਤ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਅਸਥਿਰਤਾ ਬਿਆਨ ਕਰ ਕੇ ਕਰਵਾ ਰਹੇ ਹਨ ਤਾਂ ਕਿ ਅਸੀਂ ਇਸ ਅਹਿਸਾਸ ਸਦਕਾ ਸਥਿਰ, ਸਦੀਵੀ ਅਤੇ ਸੱਚੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜੁੜ ਸਕੀਏ।

ਗੁਰਮਤਿ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਮੁਤਾਬਕ ਸੱਚੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਸਿਰਜੀ ਹੋਈ ਰਚਨਾ ਵੀ ਸੱਚੀ ਹੈ। ‘ਆਸਾ ਦੀ ਵਾਰ' ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ‘ਕੂੜੁ ਸਭੁ ਸੰਸਾਰੁ’ ਅਤੇ ‘ਸਭੁ ਜਗੁ ਚਲਣਹਾਰੁ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਭਾਵ ਇਹ ਹੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਜਾਂ ਜਗਤ ਸਦੀਵੀ ਅਤੇ ਸਥਿਰ ਸੱਚ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਪੱਖ ਤੋਂ ਸੱਚ-ਮੁੱਚ ਹੀ ਜਗਤ ਧੂੰਏਂ ਦੇ ਪਹਾੜ, ਸੁਪਨੇ, ਬੱਦਲ ਦੀ ਛਾਂ, ਮਿਥਿਆ, ਝੂਠ, ਰੇਤ ਦੀ ਕੰਧ, ਪਾਣੀ ਦੇ ਬੁਲਬੁਲੇ ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਗ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੀ ਨਿਆਈਂ ਹੈ। ਦੂਜਾ ਜੁੜਵਾਂ ਪੱਖ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਸੰਸਾਰ ਸੱਚੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਰਚੀ ਹੋਈ ਰਚਨਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਤੋਂ ਸਾਜੀ ਮਾਇਆ ਦਾ ਹੀ ਪਸਾਰਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਆਪ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਰੂਪ-ਰੰਗ ਧਾਰਨ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਰਚਨਾ ਵਿਚ ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਵਿਆਪਕ ਹੋ ਕੇ ਰਹਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਇਸ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਨਿਆਰਾ ਅਰਥਾਤ ਨਿਰਲੇਪ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਫ਼ਰਮਾਨ ਇਸੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟਾ ਰਹੇ ਹਨ:

-ਸਚੀ ਤੇਰੀ ਸਿਫਤਿ ਸਚੀ ਸਾਲਾਹ॥ ਸਚੀ ਤੇਰੀ ਕੁਦਰਤਿ ਸਚੇ ਪਾਤਿਸਾਹ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 463)

-ਇਹੁ ਜਗੁ ਸਚੈ ਕੀ ਹੈ ਕੋਠੜੀ ਸਚੇ ਕਾ ਵਿਚਿ ਵਾਸੁ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 463)

-ਆਪਿ ਸਤਿ ਕੀਆ ਸਭੁ ਸਤਿ॥ ਤਿਸੁ ਪ੍ਰਭ ਤੇ ਸਗਲੀ ਉਤਪਤਿ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 294)

ਗੁਰਮਤਿ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਜਗਤ ‘ਸਤਿ’ ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੋਂ ਹੀ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਇਆ ਹੋਣ ਕਰ ਕੇ ‘ਸਤਿ’ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ‘ਸਤਿ’ ਨਾ ਤਾਂ ਅਨਾਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਸਦੀਵੀ। ਕਿਉਂ ਕਿ ਇਹ ਰਚਨਹਾਰ ਦੁਆਰਾ ਰਚੀ ਗਈ ਰਚਨਾ ਹੈ ਇਸ ਲਈ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਰੂਪੀ ‘ਸਤਿ’ ਦਾ ਕੋਈ ਆਦਿ ਜਾਂ ਅਰੰਭ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਰਚਨਹਾਰਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ‘ਅਨਾਦੀ” ਅਤੇ ਸਦੀਵੀ ਹੋਣ ਕਰ ਕੇ ਆਦਿ-ਰਹਿਤ ਹੈ। ਜਗਤ ਦਾ ਕਿਉਂ ਕਿ ਆਦਿ ਜਾਂ ਅਰੰਭ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਦਾ ਅੰਤ ਵੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਅਸਥਿਰਤਾ ਕਰ ਕੇ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਤਬਦੀਲੀ-ਅਧੀਨ ਹੋਣ ਕਰ ਕੇ ਹੀ ਇਸ ਨੂੰ ਕੂੜ, ਝੂਠ, ਧੂਏ ਕਾ ਪਹਾਰ, ਮ੍ਰਿਗ ਤ੍ਰਿਸਨਾ, ਸੁਪਨਾ, ਬੁਦਬੁਦਾ ਆਦਿ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ‘ਸਤਿ’ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਹੋਣ ਕਰ ਕੇ ‘ਸਤਿ’ ਵੀ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਅਸਥਿਰ ‘ਸਤਿ’ ਹੈ। ਇਹ ਅਸਥਿਰੁ ਸਤਿ ਇਸ ਲਈ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ‘ਸਤਿ’ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਸਤਿ ਜਾਂ ਸਚਾਈ (Dependent Truth) ਹੈ। ਸਿਰਫ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੀ ਨਿਰੰਕੁਸ਼ ਸਤਿ ਜਾਂ ਸਚਾਈ Absolute Truth) ਹੈ ਕਿਉਂ ਕਿ ਉਹ ਆਦਿ-ਅੰਤ ਅਤੇ ਤਬਦੀਲੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ।

(ਅ) ਮੌਤ ਇਸ ਜਗਤ ਦੀ ਅਟੱਲ ਸਚਾਈ

ਜਗਤ ਅਤੇ ਜੀਵ ਦੀ ਅਸਥਿਰਤਾ ਕਰ ਕੇ ਹੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਕਾਲ ਜਾਂ ਮੌਤ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਬਾਰ-ਬਾਰ ਆਇਆ ਹੈ। ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚੋਂ ਕੁਝ ਪਵਿੱਤਰ ਫ਼ਰਮਾਨ ਇਸ ਸਚਾਈ ਸੰਬੰਧੀ ਹੇਠਾਂ ਲਿਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ:

-ਜੋ ਉਪਜਿਓ ਸੋ ਬਿਨਸਿ ਹੈ ਪਰੋ ਆਜੁ ਕੈ ਕਾਲਿ॥
ਨਾਨਕ ਹਰਿ ਗੁਨ ਗਾਇ ਲੇ ਛਾਡਿ ਸਗਲ ਜੰਜਾਲ॥52॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1429)
-ਕਰਿ ਸਾਧਸੰਗਤਿ ਸਿਮਰੁ ਮਾਧੋ ਹੋਹਿ ਪਤਿਤ ਪੁਨੀਤ॥
ਕਾਲੁ ਬਿਆਲੁ ਜਿਉ ਪਰਿਓ ਡੋਲੈ ਮੁਖੁ ਪਸਾਰੇ ਮੀਤ॥1॥
ਆਜੁ ਕਾਲਿ ਫੁਨਿ ਤੋਹਿ ਗ੍ਰਸਿ ਹੈ ਸਮਝਿ ਰਾਖਉ ਚੀਤਿ॥
ਕਹੈ ਨਾਨਕੁ ਰਾਮੁ ਭਜਿ ਲੈ ਜਾਤੁ ਅਉਸਰੁ ਬੀਤ॥2॥1॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 631)

-ਚੇਤਨਾ ਹੈ ਤਉ ਚੇਤ ਲੈ ਨਿਸਿ ਦਿਨਿ ਮੈ ਪ੍ਰਾਨੀ॥
ਛਿਨੁ ਛਿਨੁ ਅਉਧ ਬਿਹਾਤੁ ਹੈ ਫੂਟੈ ਘਟ ਜਿਉ ਪਾਨੀ॥1॥ਰਹਾਉ॥
-ਬੀਤ ਜੈਹੈ ਬੀਤ ਜੈਹੈ ਜਨਮੁ ਅਕਾਜੁ ਰੇ॥
ਨਿਸਿ ਦਿਨੁ ਸੁਨਿ ਕੈ ਪੁਰਾਨ ਸਮਝਤ ਨਹ ਰੇ ਅਜਾਨ॥
ਕਾਲੁ ਤਉ ਪਹੂਚਿਓ ਆਨਿ ਕਹਾ ਜੈਹੈ ਭਾਜਿ ਰੇ॥1॥ਰਹਾਉ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 726)
-ਬਿਰਧਿ ਭਇਓ ਸੂਝੈ ਨਹੀ ਕਾਲੁ ਪਹੂਚਿਓ ਆਨਿ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1353)

ਕਹੁ ਨਾਨਕ ਨਰ ਬਾਵਰੇ ਕਿਉ ਨ ਭਜੈ ਭਗਵਾਨੁ॥4॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1426)
-ਅਸਥਿਰੁ ਜੋ ਮਾਨਿਓ ਦੇਹ ਸੋ ਤਉ ਤੇਰਉ ਹੋਇ ਹੈ ਖੇਹ॥
ਕਿਉ ਨ ਹਰਿ ਕੋ ਨਾਮੁ ਲੇਹਿ ਮੂਰਖ ਨਿਲਾਜ ਰੇ॥1॥
-ਮਨ ਕਹਾ ਬਿਸਾਰਿਓ ਰਾਮ ਨਾਮੁ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1353)
ਤਨੁ ਬਿਨਸੈ ਜਮ ਸਿਉ ਪਰੈ ਕਾਮੁ॥1॥ਰਹਾਉ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1186)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੱਸ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿ ਜੋ ਵੀ ਉਪਜਦਾ ਹੈ ਬਿਨਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਰਥਾਤ ਜਿਸ ਦਾ ਜਨਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਅਟੱਲ ਹੈ। ‘ਬਿਆਲੁ’ (ਜ਼ਹਿਰੀ ਸੱਪ) ਰੂਪੀ ਕਾਲ ਹਰ ਸਮੇਂ ਫ਼ਨ ਖਲਾਰ ਕੇ ਡੰਗ ਮਾਰਨ ਲਈ ਭਾਵ ਜੀਵ ਨੂੰ ਮਾਰ-ਮੁਕਾਉਣ ਲਈ ਸਿਰ ’ਤੇ ਮੰਡਰਾਅ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਜਾਂ ਜੀਵ ਨੂੰ ਲਾਸ਼ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਬਦਲ ਦੇਣਾ ਹੈ। ਇਕ ਹੋਰ ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਛੇਕ ਵਾਲੇ ਘੜੇ ’ਚੋਂ ਪਾਣੀ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸਾਰਾ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਓਵੇਂ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਉਮਰ ਛਿਲ-ਛਿਨ ਕਰ ਕੇ ਬੀਤਦੀ ਅਰਥਾਤ ਘਟਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕਾਲ ਜਾਂ ਮੌਤ ਦਾ ਸਮਾਂ ਸਿਰ ’ਤੇ ਆ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਕਿਤੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਭੱਜ ਸਕਦਾ। ਬੁਢਾਪਾ ਆਉਣ ’ਤੇ ਮੌਤ ਨਜ਼ਦੀਕ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਫਿਰ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਸੁੱਝਦਾ। ਮੂਰਖ ਅਤੇ ਬਾਵਰਾ (ਬਉਲਾ) ਹੋਇਆ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਸਦੀਵੀ ਮੰਨੀ ਬੈਠਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਇਕ-ਦਮ ਉਸ ਨੂੰ ਮੌਤ ਆ ਕੇ ਦਬੋਚ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਰੱਬ ਨੂੰ ਭੁੱਲੀ ਬੈਠਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਮਦੂਤ ਆ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਜਿੰਦ ਕੱਢ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਜਗਤ ਦੀ ਨਾਸ਼ਮਾਨਤਾ ਅਤੇ ਮੌਤ ਦੀ ਸਚਾਈ ਦਾ ਬਿਆਨ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਇਸ ਸਚਾਈ ਬਾਰੇ ਸਮਝਾ ਕੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਨਾਮ-ਸਿਮਰਨ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਕੰਮਾਂ ਵਾਲਾ ਜੀਵਨ ਬਿਤਾਉਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦੇਣ ਲਈ ਹੈ। ਇਹ ਸਚਾਈ ਗੁਰੂ ਜੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਡਰਾਉਣ ਲਈ ਜਾਂ ਨਿਰਾਸ਼ਾਵਾਦੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਨਹੀਂ ਦੱਸ ਰਹੇ। ਇਹ ਤਾਂ ਇਕ ਕੌੜੀ ਹਕੀਕਤ ਹੈ ਕਿ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਜੋ ਵੀ ਜੀਵ ਜਨਮਿਆ ਹੈ ਉਸ ਨੇ ਇਕ ਦਿਨ ਜ਼ਰੂਰ ਹੀ ਮਰਨਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਮੌਤ ਅਤੇ ਜਗਤ ਦੀ ਅਸਥਿਰਤਾ ਦਾ ਬਾਰ-ਬਾਰ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਨ ਦਾ ਮੰਤਵ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਭਗਤੀ ਵਿਚ ਜੋੜਨਾ ਹੈ, ਜਗਤ ਤੋਂ ਉਪਰਾਮ ਕਰ ਕੇ ਕੋਰਾ ਤਿਆਗੀ ਜਾਂ ਸੰਨਿਆਸੀ ਬਣਾਉਣਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਖ਼ੁਦ ਗ੍ਰਿਹਸਤੀ ਸਨ ਅਤੇ ਲਾਸਾਨੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਪਿਤਾ ਸਨ। ਆਪ ਜੀ ਨਿਰਭੈਤਾ, ਅਜ਼ਾਦੀ, ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਬਰਾਬਰੀ, ਧਰਮ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਅਤੇ ਨਿਆਂ ਦੇ ਅਲੰਬਰਦਾਰ ਸਨ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਤੱਕ ਨੂੰ ਕੁਰਬਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਦੁਰਲੱਭ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਮਾਨਸ ਜਨਮ ਨੂੰ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ‘ਅਮੋਲਕ’ ਆਖਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਬਾਣੀ ਤੋਂ ਸਿੱਖਿਆ ਲੈ ਕੇ ਕਦੇ ਵੀ ਨਿਰਾਸ਼ਾਵਾਦੀ ਨਹੀਂ ਬਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਸਾਨੂੰ ਜਗਤ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਕੌੜੀਆਂ ਹਕੀਕਤਾਂ ਦੱਸ ਕੇ ਇਹੀ ਸੰਦੇਸ਼ ਦੇ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਨਮੋਲ ਮਨੁੱਖਾ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰਕ ਧੰਦਿਆਂ, ਭੈੜੇ ਵਿਕਾਰਾਂ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਸਵਾਰਥੀ ਅਤੇ ਝੂਠੀ ਪ੍ਰੀਤ ਦੇ ਮੋਹ ਅਤੇ ਮਾਇਆ ਦੇ ਝੰਜਟਾਂ ਵਿਚ ਖਚਿਤ ਹੋ ਕੇ ਅਜਾਈਂ ਨਹੀਂ ਗੁਆਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਸਾਨੂੰ ਨਿਰਾਸ਼ਾਵਾਦੀ ਹੋਣ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ ਸਗੋਂ ਨਾਮ-ਸਿਮਰਨ, ਪਰਉਪਕਾਰ, ਸੱਚੀ-ਸੁੱਚੀ ਕਿਰਤ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਅਨੰਦਮਈ ਜੀਵਨ ਜਿਊਣ ਲਈ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਮੌਤ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਸੰਬੰਧੀ ਡਾ. ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਬੜੇ ਸਾਰਥਕ ਅਤੇ ਪੜ੍ਹਨਯੋਗ ਹਨ: “ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਮੌਤ ਅਤੇ ਨਿਰੰਕਾਰ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸਵਾਰਥੀ ਬਿਰਤੀ ਨੂੰ ਲਗਾਮ ਪਾਉਣ ਵਿਚ ਸਹਾਈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਲੋਕਾਂ ਅੰਦਰ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸਵਾਰਥ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਪਰਵਾਰ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਸੁਖ ਰੱਖਣ ਦੀ ਆਦਤ ਨੂੰ ਤੋੜਨ ਲਈ ਮੌਤ ਦੇ ਰੂਪਕ ਰਾਹੀਂ ਅਸਲੀਅਤ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ ਹੈ।” (ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ (ਡਾ.), ਲੇਖ ‘ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੇ ਸਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਮੌਤ ਦਾ ਸੰਕਲਪ’, ਗੁਰਮਤਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਅੰਕ- ਦਸੰਬਰ 2021, ਪੰਨਾ 71) ‘ਮਾਨਸ ਜਨਮੁ” ਅਤੇ ‘ਮਾਨੁਖ ਦੇਹ' ਨੂੰ ਅਮੋਲਕ ਅਤੇ ਦੁਰਲਭ ਦੱਸਦੇ ਹੋਏ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸਾਰੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਬੜੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਫੁਰਮਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਨਿਰੰਕਾਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਸ਼ਰਨ, ਉਸ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਸਿਫਤ-ਸਲਾਹ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਨਾਮ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਹੀ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਸਫ਼ਲਤਾ ਅਤੇ ਸੁਖ ਬਖਸ਼ਣ ਵਿਚ ਸਹਾਈ ਹਨ। ਆਪ ਜੀ ਫ਼ਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ:

-ਸਾਧੋ ਗੋਬਿੰਦ ਕੇ ਗੁਨ ਗਾਵਉ॥
ਮਾਨਸ ਜਨਮੁ ਅਮੋਲਕੁ ਪਾਇਓ ਬਿਰਥਾ ਕਾਹਿ ਗਵਾਵਉ॥1॥ਰਹਾਉ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 219)
-ਜਉ ਸੁਖ ਕਉ ਚਾਹੈ ਸਦਾ ਸਰਨਿ ਰਾਮ ਕੀ ਲੇਹ॥
ਕਹੁ ਨਾਨਕ ਸੁਨਿ ਰੇ ਮਨਾ ਦੁਰਲਭ ਮਾਨੁਖ ਦੇਹ॥27॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1427)

(ੲ) ਜਗਤ ਦੀ ਝੂਠੀ ਪ੍ਰੀਤ

ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਮੌਤ ਵੱਲ ਬਾਰ-ਬਾਰ ਧਿਆਨ ਦਿਵਾਇਆ ਹੈ ਉੱਥੇ ਨਾਲੋ-ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਪ੍ਰੀਤ ਨੂੰ ਝੂਠਾ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਕਿਉਂ ਕਿ ਇਸ ਪ੍ਰੀਤ ਦਾ ਆਧਾਰ ਸਵਾਰਥ ਹੈ। ਮੰਤਵ ਇੱਥੇ ਵੀ ਇਹੀ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸੰਸਾਰਕ ਪ੍ਰੀਤ ਦੇ ਸਵਾਰਥੀ ਪੱਖ ਨੂੰ ਸਮਝਦੇ ਹੋਏ ਮਨੁੱਖ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਹੀ ਸੱਚੀ ਪ੍ਰੀਤ ਪਾਵੇ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਪ੍ਰੀਤ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸਵਾਰਥ ਨਹੀਂ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਪ੍ਰੀਤ ਸਦੀਵੀ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਕੋਲ ਜਦ ਤਕ ਧਨ ਹੈ ਓਦੋਂ ਤੱਕ ਹੀ ਸਭ ਰਿਸ਼ਤੇ-ਨਾਤੇ ਠੀਕ ਚੱਲਦੇ ਹਨ ਪਰ ਨਿਰਧਨ ਹੋ ਜਾਣ ’ਤੇ ਕੋਈ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਵਾਤ ਨਹੀਂ ਪੁੱਛਦਾ। ਜਦ ਤਕ ਮਨੁੱਖ ਜਿਊਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਦੇ ਕੰਮ ਆ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਸੁਖ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ ਓਦੋਂ ਤੱਕ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਪੁੱਛ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਫ਼ਰਮਾਨ ਸਾਨੂੰ ਇਹੀ ਸਮਝਾ ਰਹੇ ਹਨ:

-ਜਗਤ ਮੈ ਝੂਠੀ ਦੇਖੀ ਪ੍ਰੀਤਿ॥
ਅਪਨੇ ਹੀ ਸੁਖ ਸਿਉ ਸਭ ਲਾਗੇ ਕਿਆ ਦਾਰਾ ਕਿਆ ਮੀਤ॥1॥ਰਹਾਉ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 536)
-ਇਹ ਜਗਿ ਮੀਤੁ ਨ ਦੇਖਿਓ ਕੋਈ॥
ਸਗਲ ਜਗਤੁ ਅਪਨੈ ਸੁਖਿ ਲਾਗਿਓ ਦੁਖ ਮੈ ਸੰਗਿ ਨ ਹੋਈ॥1॥ਰਹਾਉ॥
ਦਾਰਾ ਮੀਤ ਪੂਤ ਸਨਬੰਧੀ ਸਗਰੇ ਧਨ ਸਿਉ ਲਾਗੇ॥
-ਸਭ ਕਿਛੁ ਜੀਵਤ ਕੋ ਬਿਵਹਾਰ॥
ਜਬ ਹੀ ਨਿਰਧਨ ਦੇਖਿਓ ਨਰ ਕਉ ਸੰਗੁ ਛਾਡਿ ਸਭ ਭਾਗੇ॥1॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 633)
ਮਾਤ ਪਿਤਾ ਭਾਈ ਸੁਤ ਬੰਧਪ ਅਰੁ ਫੁਨਿ ਗ੍ਰਿਹ ਕੀ ਨਾਰਿ॥1॥ਰਹਾਉ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 536)
-ਜਗ ਝੂਠੇ ਕਉ ਸਾਚੁ ਜਾਨਿ ਕੈ ਤਾ ਸਿਉ ਰੁਚ ਉਪਜਾਈ॥
ਦੀਨ ਬੰਧ ਸਿਮਰਿਓ ਨਹੀ ਕਬਹੂ ਹੋਤ ਜੁ ਸੰਗਿ ਸਹਾਈ॥1॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 718)

‘ਜੀਵਤ ਕੋ ਬਿਵਹਾਰ’ ਦਾ ਭਾਵ ਇਹੀ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਅਹਿਮੀਅਤ ਜਾਂ ਕੀਮਤ ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਾਂ ਤਕ ਹੀ ਸੀਮਤ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਲਾਸ਼ ਤਾਂ ਬੇਕਾਰ ਹੈ। ਉਸ ਲਾਸ਼ ਨੂੰ ਦਫਨਾਉਣਾ ਜਾਂ ਸਾੜਨਾ ਇਕ ਬੁਨਿਆਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਤਕ ਮਨੁੱਖ ਆਪ ਤੰਦਰੁਸਤ ਹੈ ਓਦੋਂ ਤਕ ਹੀ ਉਹ ਦੁਨੀਆਂ ਲਈ ਸਰੀਰਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਕੰਮ ਆ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਬੁਢਾਪੇ ਅਤੇ ਬਿਮਾਰੀ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਕਦਰ ਘਟਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦੀ ਦੂਜਿਆਂ ’ਤੇ ਨਿਰਭਰਤਾ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਤਕ ਉਸ ਦੇ ਪੱਲੇ ਧਨ ਹੈ ਓਦੋਂ ਤੱਕ ਉਸ ਦੀ ਪੁੱਛ-ਗਿੱਛ ਬਹੁਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਜੇਕਰ ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਾਰਨ ਨਿਰਧਨ ਜਾਂ ਕੰਗਾਲ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਸਾਕ-ਸੰਬੰਧੀ ਅਤੇ ਦੋਸਤ-ਮਿੱਤਰ ਉਸ ਤੋਂ ਕੰਨੀਂ ਕਤਰਾਉਣ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਭ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀਆਂ ਕੌੜੀਆਂ ਸਚਾਈਆਂ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਬੜੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੌੜੀਆਂ ਹਕੀਕਤਾਂ ਨੂੰ ਸਾਡੇ ਸਾਮ੍ਹਣੇ ਰੱਖਿਆ ਹੈ। ਮਕਸਦ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਇਹ ਸਮਝਾਉਣਾ ਹੈ ਕਿ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਇਸ ਵਕਤੀ, ਸਵਾਰਥੀ ਅਤੇ ਝੂਠੀ ਪ੍ਰੀਤ ਦੇ ਕੌੜੇ ਸੱਚ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਤਕ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਰਵਾਰ ਪ੍ਰਤੀ ਸਿਰਫ ਫ਼ਰਜ਼ਪਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਕਰਨ ਤਪਕ ਸੀਮਤ ਰਹੇ। ਮਨੁੱਖ ਮੋਹ-ਮਾਇਆ ਵਿਚ ਫਸ ਕੇ ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਸਾਕ-ਸੰਬੰਧੀਆਂ ਦੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਲਈ ਠੱਗੀਆਂ ਨਾ ਮਾਰੇ, ਝੂਠ ਨਾ ਬੋਲੇ, ਮਾੜੇ ਕੰਮ ਨਾ ਕਰੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਚੰਗੇ ਅਸੂਲਾਂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਾ ਤਿਆਗੇ। ਸੰਸਾਰ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਝੂਠੀ ਪ੍ਰੀਤ ਵਿਚ ਲੱਗ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਾ ਭੁੱਲੇ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਨੂੰ ਸਦਾ ਚੇਤੇ ਰੱਖੇ।

ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਸਾਡੇ 'ਤੇ ਮਿਹਰ ਕਰਨ ਕਿ ਅਸੀਂ ਮਾਇਆ ਰੂਪੀ ਜਗਤ ਦੇ ਜੰਜਾਲ ਵਿਚ ਅਤਿ ਨੇਹ ਪਾ ਕੇ ਖਚਿਤ ਨਾ ਹੋਈਏ ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਯਾਦ ਸਦਾ ਸਾਡੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿਚ ਬਣੀ ਰਹੇ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਦੱਸੇ ਪਵਿੱਤਰ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸਾਡੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਅਮਲੀ ਰੂਪ ਰਾਹੀਂ ਪਰਗਟ ਹੋ ਸਕੇ, ਇਹੀ ਅਰਦਾਸ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਅੱਗੇ ਸਾਨੂੰ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।