ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਬਾਣੀ ‘ਤੁਖਾਰੀ ਛੰਤ ਮਹਲਾ 1 ਬਾਰਹਮਾਹਾ’ ਵਿਚ ਆਏ ਅਲੰਕਾਰ :

ਬਾਣੀ ‘ਤੁਖਾਰੀ ਛੰਤ ਮਹਲਾ 17 ਵਿਚ ਕਾਵਿ-ਅਲੰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਦੋਵੇਂ ਮੁੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਸ਼ਬਦ ਅਲੰਕਾਰ ਅਤੇ ਅਰਥ ਅਲੰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਮਿਸਾਲਾਂ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ।

ਸ਼ਬਦ-ਅਲੰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਮਿਸਾਲਾਂ :

ਛੇਕ ਅਨੁਪ੍ਰਾਸ ਅਲੰਕਾਰ : ਸ਼ਬਦ-ਅਲੰਕਾਰ ਦੀ ਇਸ ਉਪ-ਕਿਸਮ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਾਵਿ-ਪੰਕਤੀ ਦੇ ਇੱਕ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਅਰੰਭ ਇੱਕੋ ਅੱਖਰ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ ਇਹ ਪੰਕਤੀਆਂ ਦੇਖੋ :

-ਭਾਦਉ ਭਰਮਿ ਭੁਲੀ ਭਰਿ ਜੋਬਨਿ ਪਛੁਤਾਣੀ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1108)
- ਨਾਨਕ ਰੰਗਿ ਰਵੈ ਰਸਿ ਰਸੀਆ ਹਰਿ ਸਿਉ ਪ੍ਰੀਤਿ ਸਨੇਹੋ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1109)
-ਦਰਸਨੁ ਦੇਹੁ ਦਇਆਪਤਿ ਦਾਤੇ ਗਤਿ ਪਾਵਉ ਮਤਿ ਦੇਹੋ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1109)

ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਕਤੀਆਂ ਵਿਚ ਭੱਭਾ (ਭ), ਰਾਰਾ (ਰ) ਅਤੇ ਦੱਦਾ (ਦ) ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਾਰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿਚ ਵਰਤੋਂ ਹੋਈ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਪੰਕਤੀਆਂ ਛੇਕ ਅਨੁਪ੍ਰਾਸ ਅਲੰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਹਨ।

ਵ੍ਰਿਤੀ ਅਨੁਪ੍ਰਾਸ ਅਲੰਕਾਰ : ਸ਼ਬਦ-ਅਲੰਕਾਰ ਦੀ ਇਸ ਉਪ-ਕਿਸਮ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਾਵਿ-ਪੰਕਤੀ ਵਿਚ ਇੱਕ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿਚ ਇੱਕੋ ਸ਼ਬਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ

ਅੰਡਜ ਜੇਰਜ ਸੇਤਜ ਉਤਭੁਜ ਘਟਿ ਘਟਿ ਜੋਤਿ ਸਮਾਣੀ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1109)

ਇਸ ਪੰਕਤੀ ਵਿਚ ਜੱਜਾ (ਜ) ਅੱਖਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਚਾਰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿਚ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਪੰਕਤੀ ਵ੍ਰਿਤੀ ਅਨੁਪ੍ਰਾਸ ਅਲੰਕਾਰ ਦੀ ਉਦਾਹਰਨ ਹੈ।

ਅਰਥ ਅਲੰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਮਿਸਾਲਾਂ :

ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਅਲੰਕਾਰ : ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ-ਚਿਤਰਨ ਰਾਹੀਂ ਇੱਕ ਸੁੰਦਰ ਪ੍ਰਤਿਬਿੰਬ ਰੂਪੀ ਮਿਸਾਲ ਸਿਰਜ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਅਤੇ ਜੀਵਾਤਮਾ ਦੇ ਆਪਸੀ ਸੰਜੋਗ-ਵਿਜੋਗ ਨੂੰ ‘ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਅਲੰਕਾਰ’ ਰਾਹੀਂ ਇਸ ਪਉੜੀ ਵਿਚ ਚਿਤਰਿਆ ਹੈ :

ਭਾਦਉ ਭਰਮਿ ਭੁਲੀ ਭਰਿ ਜੋਬਨਿ ਪਛੁਤਾਣੀ ॥
ਜਲ ਥਲ ਨੀਰਿ ਭਰੇ ਬਰਸ ਰੁਤੇ ਰੰਗੁ ਮਾਣੀ॥
ਬਰਸੈ ਨਿਸਿ ਕਾਲੀ ਕਿਉ ਸੁਖੁ ਬਾਲੀ ਦਾਦਰ ਮੋਰ ਲਵੰਤੇ॥
ਪ੍ਰਿਉ ਪ੍ਰਿਉ ਚਵੈ ਬਬੀਹਾ ਬੋਲੇ ਭੁਇਅੰਗਮ ਫਿਰਹਿ ਡਸੰਤੇ॥
ਮਛਰ ਡੰਗ ਸਾਇਰ ਭਰ ਸੁਭਰ ਬਿਨੁ ਹਰਿ ਕਿਉ ਸੁਖੁ ਪਾਈਐ॥
ਨਾਨਕ ਪੂਛਿ ਚਲਉ ਗੁਰ ਅਪੁਨੇ ਜਹ ਪ੍ਰਭੁ ਤਹ ਹੀ ਜਾਈਐ॥10॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1108)

ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਭਾਦਰੋਂ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਬਰਸਾਤ ਦਾ ਪੂਰਾ ਨਕਸ਼ਾ ਖਿੱਚਦਿਆਂ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿਚ ਬੋਲਦੇ ਡੱਡੂਆਂ, ਮੋਰਾਂ ਅਤੇ ਪਪੀਹਿਆਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ ਤਾਂ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਛੱਪੜਾਂ-ਤਲਾਬਾਂ ਵਿਚ ਮੀਂਹ ਦਾ ਪਾਣੀ ਇਕੱਠਾ ਹੋ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਸੱਪਾਂ ਅਤੇ ਮੱਛਰਾਂ ਦੀ ਆਮਦ ਦਾ ਵੀ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਦੁਨਿਆਵੀ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਪਤੀ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਵਾਲੀ ਇਸਤਰੀ ਇਸ ਬਰਸਾਤ ਦੇ ਮੌਸਮ ਦਾ ਅਨੰਦ ਮਾਣਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਪਤੀ ਨਾਲੋਂ ਵਿੱਛੜੀ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਇਹ ਮੌਸਮ ਮੱਛਰਾਂ ਅਤੇ ਸੱਪਾਂ ਦੇ ਡੰਗਣ ਵਾਂਗ ਹੀ ਦੁੱਖ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ‘ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਅਲੰਕਾਰ’ ਰਾਹੀਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਅਤੇ ਜੀਵਾਤਮਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਪਏ ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਦਰਦ ਦਾ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦਰਦ ਦੇ ਇਲਾਜ ਲਈ ਗੁਰ-ਉਪਦੇਸ਼ ’ਤੇ ਚੱਲਣ ਦਾ ਰਾਹ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਜੀਵਾਤਮਾ ਦਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਹੋ ਸਕੇ।

ਬਾਣੀ ‘ਤੁਖਾਰੀ ਛੰਤ ਮਹਲਾ 1 ਬਾਰਹਮਾਹ' ਵਿਚ ਹੀ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਪਉੜੀ ‘ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਅਲੰਕਾਰ’ ਦੀ ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ ਵਿਚਾਰੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ :

ਆਸਾੜੁ ਭਲਾ ਸੂਰਜੁ ਗਗਨਿ ਤਪੈ॥
ਧਰਤੀ ਦੂਖ ਸਹੈ ਸੋਖੈ ਅਗਨਿ ਭਖੈ॥
ਅਗਨਿ ਰਸੁ ਸੋਖੈ ਮਰੀਐ ਧੋਖੈ ਭੀ ਸੋ ਕਿਰਤੁ ਨ ਹਾਰੇ॥
ਰਥੁ ਫਿਰੈ ਛਾਇਆ ਧਨ ਤਾਕੈ ਟੀਡੁ ਲਵੈ ਮੰਝਿ ਬਾਰੇ॥
ਅਵਗਣ ਬਾਧਿ ਚਲੀ ਦੁਖੁ ਆਗੈ ਸੁਖੁ ਤਿਸੁ ਸਾਚੁ ਸਮਾਲੇ॥
ਨਾਨਕ ਜਿਸ ਨੋ ਇਹੁ ਮਨੁ ਦੀਆ ਮਰਣੁ ਜੀਵਣੁ ਪ੍ਰਭ ਨਾਲੇ॥ 8॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1108)

ਹਾੜ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿਚ ਪੈਂਦੀ ਤਿੱਖੀ ਧੁੱਪ ਨੂੰ ਅੱਗ ਦੀ ਤਸ਼ਬੀਹ ਦੇ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਦਾ ਖ਼ੂਬ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਸੂਰਜ ਤਪਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹੇਠਾਂ ਧਰਤੀ ਉਸ ਤਪਸ਼ ਕਰਕੇ ਸੜਦੀ-ਭੱਜਦੀ ਹੈ। ਅੱਗ ਵਰਗੀ ਇਹ ਤਪਸ਼ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਸੁਕਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਜੀਵ-ਜੰਤੂਆਂ ਅਤੇ ਬਨਸਪਤੀ ਨੂੰ ਇਸ ਤਪਸ਼ ਦੀ ਪੀੜਾ ਸਹਿਣੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਧੁੱਪ ਹੋਰ ਜ਼ੋਰ ਫੜਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਜੀਵ-ਜੰਤੂ ਛਾਂ ਲੱਭਦੇ ਹਨ। ਬੀਂਡੇ ਇਸ ਤਪਸ਼ ਕਰਕੇ ਅਵਾਜ਼ਾਂ ਕੱਢਦੇ ਹਨ। ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਅੱਗ ਹੀ ਵਰ੍ਹ ਰਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਹੋ-ਜਿਹੀ ਤਪਸ਼ ਹਾੜ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਵਿਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਉਹੋ ਜਿਹੀ ਤਪਸ਼ ਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲੋਂ ਵਿੱਛੜੇ ਅਤੇ ਔਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਤਾਰੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਪਸ਼ ਤੋਂ ਬਚਣ ਦਾ ਰਾਹ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਇਹੀ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਔਗੁਣਾਂ ਦੀ ਪੰਡ ਸੁੱਟ ਕੇ ਆਪਣਾ ਮਨ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਸਾਵਣ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਦਾ ਰਾਹ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਮਿਲਾਪ ਸਾਵਣ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿਚ ਜਿੰਨਾ ਸੁਖ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਕਿਤੇ ਵੱਧ ਦੁੱਖ ਦਾ ਕਾਰਨ ਸਾਵਣ ਵਿਚ ਪਿਆ ਵਿਛੋੜਾ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਸੰਜੋਗਵਿਜੋਗ ਦੀਆਂ ਦੋਵੇਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਾਉਣ ਲਈ ਇਹ ਪਉੜੀ ਵੀ ‘ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਅਲੰਕਾਰ’ ਦੀ ਹੀ ਇੱਕ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਉਦਾਹਰਨ ਹੈ :

ਸਾਵਣਿ ਸਰਸ ਮਨਾ ਘਣ ਵਰਸਹਿ ਰੁਤਿ ਆਏ॥
ਮੈ ਮਨਿ ਤਨਿ ਸਚੁ ਭਾਵੈ ਪਿਰੁ ਪਰਦੇਸਿ ਸਿਧਾਏ॥
ਪਿਰੁ ਘਰਿ ਨਹੀ ਆਵੈ ਮਰੀਐ ਹਾਵੈ ਦਾਮਨਿ ਚਮਕਿ ਡਰਾਏ॥
ਸੇਜ ਇਕੇਲੀ ਖਰੀ ਦੁਹੇਲੀ ਮਰਣੁ ਭਇਆ ਦੁਖੁ ਮਾਏ॥
ਹਰਿ ਬਿਨੁ ਨੀਦ ਭੂਖ ਕਹੁ ਕੈਸੀ ਕਾਪੜੁ ਤਨਿ ਨ ਸੁਖਾਵਏ॥
ਨਾਨਕ ਸਾ ਸੋਹਾਗਣਿ ਕੰਤੀ ਪਿਰ ਕੈ ਅੰਕਿ ਸਮਾਵਏ॥ 9॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1108)

ਸਾਵਣ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਬੱਦਲ ਧਰਤੀ’ਤੇ ਠੰਢ ਵਰਤਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬਨਸਪਤੀ ਨੂੰ ਹਰਾ-ਭਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਦੁਨਿਆਵੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਅਜਿਹੇ ਮੌਸਮ ਵਿਚ ਪਰਦੇਸ ਗਏ ਪਤੀ ਦੀ ਪਤਨੀ ਦਾ ਦਿਲ ਹੋਰ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਦੁਖੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਅਜਿਹਾ ਸੁਹਾਵਣਾ ਮੌਸਮ ਪਤੀ ਦੇ ਕੋਲ ਹੋਣ ’ਤੇ ਹੀ ਚੰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਲਿਸ਼ਕਦੇ ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਚਮਕ ਸਗੋਂ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿਚ ਹੋਰ ਵੀ ਡਰਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਨੀਂਦ ਤੇ ਭੁੱਖ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਤਨ ’ਤੇ ਪਾਏ ਕੱਪੜੇ ਵੀ ਚੰਗੇ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੇ ਭਾਵ ਦੁਨਿਆਵੀ ਸੁਖ ਵੀ ਚੰਗੇ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੇ। ਬਿਲਕੁਲ ਅਜਿਹਾ ਹਾਲ ਹੀ ਉਸ ਜੀਵਾਤਮਾ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੋਂ ਵਿੱਛੜੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਜੀਵਾਤਮਾ ਸੁਹਾਗਣ ਅਤੇ ਸੁਖੀ ਤਾਂ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੇਕਰ ਉਸ ਦਾ ਮਿਲਾਪ ਪਤੀ-ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਸਦੀਵੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹੋ ਜਾਵੇ।

ਇਸ ਬਾਣੀ ਦੇ ਬਾਕੀ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਵਰਣਨ ਵਿਚ ਵੀ ‘ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਅਲੰਕਾਰ’ ਦੇ ਝਲਕਾਰੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ-ਚਿਤਰਨ, ਦ੍ਰਿਸ਼-ਚਿਤਰਨ, ਮਾਨਸਿਕ-ਚਿਤਰਨ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦ ਚਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਭਰਪੂਰ ਹੋਂਦ ਹੋਣ ਕਰ ਕੇ ਇਹ ਸਮੁੱਚੀ ਬਾਣੀ ਹੀ ‘ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਅਲੰਕਾਰ' ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਗਈ ਹੈ।

ਰਤਨਾਵਲੀ ਅਲੰਕਾਰ : ਜਿਸ ਕਾਵਿ-ਪੰਕਤੀ ਜਾਂ ਕਾਵਿ-ਪਦ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹਸਤੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਬਹੁਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣਾਂ ਦਾ ਆਪਣੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹੋਰ ਵੱਖਰਾ ਅਰਥ ਵੀ ਨਿਕਲਦਾ ਹੋਵੇ ਉਸ ਕਾਵਿ-ਪੰਕਤੀ ਜਾਂ ਕਾਵਿ-ਪਦ ਨੂੰ ‘ਰਤਨਾਵਲੀ ਅਲੰਕਾਰ' ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਾਣੀ ‘ਤੁਖਾਰੀ ਛੰਤ ਮਹਲਾ 1 ਬਾਰਹਮਾਹ' ਵਿਚ ਇਸ ਅਲੰਕਾਰ ਦੀ ਉਦਾਹਰਨ ਦੇਖੋ :

ਨਿਹਚਲੁ ਚਤੁਰੁ ਸੁਜਾਣੁ ਬਿਧਾਤਾ ਚੰਚਲੁ ਜਗਤੁ ਸਬਾਇਆ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1109)

ਇੱਥੇ ਨਿਹਚਲੁ, ਚਤੁਰ, ਸੁਜਾਣੁ ਅਤੇ ਬਿਧਾਤਾ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਪਰਮਾਤਮਾ ਲਈ ਵਰਤੇ ਗਏ ਹਨ ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਰਥ ਵੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਨਿਹਚਲੁ- ਸਦਾ ਕਾਇਮ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ, ਚਤੁਰ— ਸਭ ਕੁਝ ਚੌਕਸ ਰਹਿ ਕੇ ਸਮਝਣ ਵਾਲਾ, ਸੁਜਾਣੁ- ਸਿਆਣਾ ਅਤੇ ਬਿਧਾਤਾ - ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਸਿਰਜਣਹਾਰ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਹ ਪੰਕਤੀ ‘ਰਤਨਾਵਲੀ ਅਲੰਕਾਰ' ਦੀ ਉਦਾਹਰਨ ਹੈ।

ਅਰਥਾਵ੍ਰਿਤੀ ਦੀਪਕ ਅਲੰਕਾਰ : ਦੀਪਕ ਅਲੰਕਾਰ' ਦੀ ਉਪ-ਕਿਸਮ ਅਰਥਾਵ੍ਰਿਤੀ ਦੀਪਕ ਅਲੰਕਾਰ' ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਇੱਕੋ ਭਾਵ ਜਾਂ ਅਰਥ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਇੱਕ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤੇ ਗਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ ਇਸ ਪੰਕਤੀ ਵਿਚ ਦੋ ਸ਼ਬਦਾਂ ‘ਪ੍ਰੀਤਿ’ ਅਤੇ ‘ਸਨੇਹੋ” ਦਾ ਭਾਵ ਇੱਕੋ ਹੀ ਹੈ ਉਹ ਹੈ ‘ਪਿਆਰ' :

ਨਾਨਕ ਰੰਗਿ ਰਵੈ ਰਸਿ ਰਸੀਆ ਹਰਿ ਸਿਉ ਪ੍ਰੀਤਿ ਸਨੇਹੋ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1109)

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਪੰਕਤੀ ‘ਪ੍ਰਿਉ ਪ੍ਰਿਉ ਚਵੈ ਬਬੀਹਾ ਬੋਲੇ ਭੁਇਅੰਗਮ ਫਿਰਹਿ ਡਸੰਤੇ॥ (ਪਉੜੀ 10) ਵੀ ਇਸੇ ਅਲੰਕਾਰ ਦੀ ਉਦਾਹਰਨ ਹੈ। ‘ਚਵੈ ਅਤੇ ‘ਬੋਲੈ” ਦਾ ਇੱਕੋ ਅਰਥ ਹੈ : “ਬੋਲਦਾ ਹੈ।"

ਉਪਮਾ ਅਲੰਕਾਰ : ਇਸ ਅਲੰਕਾਰ ਵਿਚ ਉਪਮੇਯ (ਜਿਸ ਦੀ ਉਪਮਾ ਹੋਵੇ) ਅਤੇ ਉਪਮਾਨ (ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਪਮਾ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ) ਦਾ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਸਾਂਝਾ ਗੁਣ ਉਪਮਾ ਜਾਂ ਤਸ਼ਬੀਹ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਬਾਰਹਮਾਹ ਤੁਖਾਰੀ ਵਿਚ ਇਸ ਅਲੰਕਾਰ ਦੀ ਉਦਾਹਰਨ ਹਨ ਇਹ ਪੰਕਤੀਆਂ :

ਬਾਬੀਹਾ ਪ੍ਰਿਉ ਬੋਲੇ ਕੋਕਿਲ ਬਾਣੀਆ॥
ਸਾ ਧਨੁ ਸਭਿ ਰਸ ਚੋਲੈ ਅੰਕਿ ਸਮਾਣੀਆ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1107)

ਇੱਥੇ ਉਪਮੇਯ ਹੈ, ਉਹ ਜੀਵ-ਇਸਤਰੀ ਜਿਹੜੀ ਬਿਰਹਾ ਦੀ ਤੜਪ ਵਿਚ ਗੜੂੰਦ ਹੋ ਕੇ ਮਿੱਠੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਮਿੱਠੀ ਭਾਵਨਾ ਅਤੇ ਮਿੱਠੀ ਅਵਾਜ਼ ਦਾ ਹੀ ਸਾਂਝਾ ਗੁਣ ਹੈ ਉਪਮਾਨ ਪਪੀਹੇ ਅਤੇ ਕੋਇਲ ਵਿਚ। ਪਪੀਹਾ ਮਿੱਠੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ‘ਪ੍ਰਿਉ ਪ੍ਰਿਉ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੋਇਲ ‘ਕੂ ਕੂ’ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਉਂ ਪਪੀਹੇ ਅਤੇ ਕੋਇਲ ਦੇ ਉਪਮਾਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਮਿੱਠੀ ਭਾਵਨਾ ਅਤੇ ਮਿੱਠੀ ਅਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਉਪਮੇਯ ਜੀਵਾਤਮਾ ਵੱਲੋਂ ਪਿਆਰੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨ ਦਾ ਢੰਗ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਕਰ ਕੇ ਇਹ ਪੰਕਤੀਆਂ ‘ਉਪਮਾ ਅਲੰਕਾਰ’ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਪਪੀਹਾ ਅਤੇ ਕੋਇਲ ਮਿੱਠੀ ਅਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਬੋਲਦੇ ਹਨ ਉਵੇਂ ਹੀ ਮਿਠਾਸ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋ ਕੇ ਜੀਵ-ਇਸਤਰੀ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੀ ਹੈ।

‘ਤੁਖਾਰੀ ਛੰਤ ਮਹਲਾ 1 ਬਾਰਹਮਾਹਾ’ ਵਿਚ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਕੁਝ ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ ‘ਤੁਖਾਰੀ ਛੰਤਮਹਲਾ 1 ਬਾਰਹਮਾਹਾ” ਵਿਚ ਸਾਨੂੰ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਖਾਣ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ :

1. ਸਹਜਿ ਪਕੈ ਸੋ ਮੀਠਾ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1109)

2. ਏਕ ਘੜੀ ਖਟੁ ਮਾਸਾ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1109)

3. ਆਗੈ ਘਾਮ ਪਿਛੈ ਰੁਤਿ ਜਾਡਾ... (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1109)

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੁਝ ਮੁਹਾਵਰੇ ਵੀ ਇਸ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚੋਂ ਵਰਣਨਯੋਗ ਹਨ :

1. ਰੰਗ ਮਾਣਨਾ :

 -ਸਭ ਤੇਰੀ ਤੂ ਮੇਰਾ ਪ੍ਰੀਤਮੁ ਨਿਸਿ ਬਾਸੁਰ ਰੰਗਿ ਰਾਵੈ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1107)

-ਜਿਨਿ ਸੀਗਾਰੀ ਤਿਸਹਿ ਪਿਆਰੀ ਮੇਲੁ ਭਇਆ ਰੰਗੁ ਮਾਣੈ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1109)

-ਮਨਿ ਤਨਿ ਰਵਿ ਰਹਿਆ ਜਗ ਜੀਵਨੁ ਗੁਰ ਸਬਦੀ ਰੰਗੁ ਮਾਣੀ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1109)

-ਜਲ ਥਲ ਨੀਰਿ ਭਰੇ ਬਰਸ ਰੁਤੇ ਰੰਗੁ ਮਾਣੀ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1108)

2. ਕਾਰਜ ਸੰਵਾਰਨਾ:

ਪ੍ਰਭ ਮਿਲੇ ਪਿਆਰੇ ਕਾਰਜ ਸਾਰੇ ਕਰਤਾ ਸਭ ਬਿਧਿ ਜਾਣੈ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1109)

3. ਬਲਿਹਾਰੇ ਜਾਣਾ/ਗੁਣ ਗਾਉਣਾ : ਕਿਉਂ ਘੜੀ ਬਿਸਾਰੀ ਹਉ ਬਲਿਹਾਰੀ ਹਉ ਜੀਵਾ ਗੁਣ ਗਾਏ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1107)

4. ਮਨ ਡੋਲਣਾ :

ਆਗੈ ਘਾਮ ਪਿਛੈ ਰੁਤਿ ਜਾਡਾ ਦੇਖਿ ਚਲਤ ਮਨੁ ਡੋਲੇ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1109)

5. ਭੱਠੀ ਵਾਂਗ ਤਪਣਾ :

ਥਲ ਤਾਪਹਿ ਸਰ ਭਾਰ ਸਾ ਧਨ ਬਿਨਉ ਕਰੈ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1108)

6. ਕਿਵਾੜ ਖੋਲ੍ਹਣਾ/ਕਿਵਾੜ ਖੁੱਲ੍ਹਣਾ :

ਨਾਨਕ ਮਿਲਹੁ ਕਪਟ ਦਰ ਖੋਲਹੁ ਏਕ ਘੜੀ ਖਟੁ ਮਾਸਾ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1109)

7. ਅੱਧੀ ਕੌਡੀ ਦਾ ਨਾ ਹੋਣਾ :

ਘਰਿ ਆਉ ਪਿਆਰੇ ਦੁਤਰ ਤਾਰੇ ਤੁਧੁ ਬਿਨੁ ਅਢੁ ਨ ਮੋਲੋ॥ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1104)

ਬਾਣੀ ‘ਤੁਖਾਰੀ ਛੰਤ ਮਹਲਾ 1 ਬਾਰਹਮਾਹਾ' ਦੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਬਾਣੀ ‘ਤੁਖਾਰੀ ਛੰਤ ਮਹਲਾ 1 ਬਾਰਹਮਾਹਾ’ ਵਿਚ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਬਚਪਨ, ਬਾਲਪਨ ਅਤੇ ਜੁਆਨੀ ਦੇ ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਦੇ ਬਾਰ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਸਥਾਨਕ ਰੰਗਤ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਬੜਾ ਪ੍ਰਤੱਖ ਹੈ। ਸਿੰਧੀ ਅਤੇ ਲਹਿੰਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦਾ ਲਹਿਜ਼ਾ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਇਸ ਬਾਣੀ ਦਾ ਵਿਲੱਖਣ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਹਨ। ਇਸ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਕੁਝ ਸ਼ਬਦ ਅਰਬੀ ਅਤੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੁਝ ਸ਼ਬਦ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਬ੍ਰਜ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਮੂਲ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਰੂਪਾਂ ’ਤੇ ਅਪਭ੍ਰੰਸ਼ ਦਾ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੈ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਤੋਂ ਆਏ ਸ਼ਬਦ ਆਪਣੇ ਮੁਢਲੇ ਅਤੇ ਅਸਲ ਰੂਪ ਭਾਵ ਤਤਸਮ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵੀ ਆਏ ਹਨ ਅਤੇ ਬਦਲੇ ਹੋਏ ਰੂਪ ਭਾਵ ਤਦਭਵ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵੀ ਆਏ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਸ਼ਬਦ ਤਾਂ ਹੁਣ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਜ਼ਬ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸ਼ਬਦ ਬਣ ਗਏ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਬੋਲੀਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਆਪਸੀ ਮੇਲ-ਜੋਲ ਨਾਲ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਵਟਾਂਦਰਾ ਹੁੰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਸੱਚ ਹੈ। ਬਾਣੀ ਬਾਰਹਮਾਹਾ ਤੁਖਾਰੀ ਵਿੱਚੋਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਕੁਝ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਵੇਰਵਾ ਹੇਠਾਂ ਦਰਜ ਹੈ :

ਅਰਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕੁਝ ਸ਼ਬਦ : ਕਰਮਿ, ਕੀਮਤਿ ਅਤੇ ਮਹਲ (ਮਹਲਿ, ਮਹਲੀ, ਮਹਲੁ)।

ਫ਼ਾਰਸੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕੁਝ ਸ਼ਬਦ : ਸਹੁ, ਸਹੰਮਾ, ਦਹ ਦਿਸਿ, ਬੇਦਸ ਅਤੇ ਮਾਹੁ

ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਭਾਸ਼ਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕੁਝ ਸ਼ਬਦ : ਉਤਭੁਜ, ਉਨਵਿ, ਅਹਿਨਿਸਿ, ਅਨਦਿਨੁ, ਅਭ ਭਗਤੀ, ਅੰਡਜ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ, ਆਤਮਰਾਮਾ, ਸਹਜਿ, ਸਰਸ/ਸਰਸੀ, ਸਾਇਰ, ਸੁਰਤਿ, ਸੇਤਜ, ਜੇਰਜ, ਤੁਖਾਰੁ, ਦਇਆ ਪਤਿ, ਦਾਦਰ, ਦਾਮਨਿ, ਦੀਰਘ, ਦੁਹੇਲੀ, ਦੁਤਰੁ, ਧਨ, ਨਵ ਘਰ, ਨਾਹ, ਨਿਸਿ, ਨਿਸਿ ਬਾਸੁਰ, ਨਿਹਚਲੁ, ਨਿਜ ਘਰਿ, ਨਿਰੰਕਾਰੀ, ਪਰਮੇਸਰੁ, ਪਾਟ ਪਟੰਬਰ, ਪ੍ਰੀਤਮ, ਪੰਥ, ਬਸੀਠਾ, ਬਾਲੀ, ਬਿਧਾਤਾ, ਬਿਰਹਿ ਬਿਰੋਧਿ, ਬੈਰਾਗੀ, ਭੁਇ ਅੰਗਮ, ਮੁਤੀ, ਮੁਰਾਰੇ, ਰਹਸੁ, ਲਵੰਤੇ, ਵਰੁ ਅਤੇ ਵਿਗੂਤੀ।

ਸਿੰਧੀ, ਲਹਿੰਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਅਤੇ ਬਾਰ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਸਥਾਨਕ ਭਾਸ਼ਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕੁਝ ਸ਼ਬਦ : ਊਭੀ, ਅਢੁ, ਕਾਪੜੁ, ਕੈਸੀ, ਕੋਕਿਲ, ਕੁਕਹ ਕਾਹ, ਚਵੈ, ਜਾਡਾ, ਟੀਡੁ ਲਵੈ ਮੰਝਿ ਬਾਰੇ, ਢੋਲੋ, ਤਿਨਾੜੀ, ਬਨਫੂਲੇ ਮੰਝਿ ਬਾਰ, ਬਾਬੀਹਾ, ਬੇਲੀ, ਬੰਕੇ ਅਤੇ ਮਰਸੀ।

ਅਪਭ੍ਰੰਸ਼ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਾਲੇ ਕੁਝ ਸ਼ਬਦ : ਸੋਹਾਗੋ, ਤੇਲੋ, ਮੇਲੋ, ਮੋਲੋ, ਭਾਗੋ।