ਬਾਣੀ ਬਾਰਹ ਮਾਹਾ ਮਾਂਝ ਦੇ ਸਾਹਿਤਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਇਸ ਬਾਣੀ ਦੇ ਅਲੰਕਾਰਾਂ, ਅਖਾਣਾਂ, ਮੁਹਾਵਰਿਆਂ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਬਾਰੇ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਬਾਣੀ ਇਸ ਸਾਹਿਤਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਖੂਬਸੂਰਤ ਕਾਵਿ-ਰੂਪ ਸਾਬਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਛੇਕ ਅਨੁਪ੍ਰਾਸ ਅਲੰਕਾਰ: ਕਵਿਤਾ ਨੂੰ ਸ਼ਿੰਗਾਰਨ ਵਾਲੇ ਗਹਿਣੇ ਭਾਵ ਅਲੰਕਾਰ ਵੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਉਚਾਰੇ ਗਏ ਇਸ ਕਾਵਿ-ਰੂਪ ‘ਬਾਰਹ ਮਾਹਾ’ ਦਾ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਅਨੁਪ੍ਰਾਸ ਅਲੰਕਾਰ ਦੀ ਉਪ ਕਿਸਮ ‘ਛੇਕ ਅਨੁਪ੍ਰਾਸ ਅਲੰਕਾਰ ਸ਼ਬਦ ਅਲੰਕਾਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਤੁਕਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ:

-ਕਿਰਤਿ ਕਰਮ ਕੇ ਵੀਛੁੜੇ ਕਰਿ ਕਿਰਪਾ ਮੇਲਹੁ ਰਾਮ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 133)

-ਭਾਦੁਇ ਭਰਮਿ ਭੁਲਾਣੀਆ ਦੂਰੈ ਲਗਾ ਹੇਤੁ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 134)

-ਕਤਿਕਿ ਕਰਮ ਕਮਾਵਣੇ ਦੋਸੁ ਨ ਕਾਹੂ ਜੋਗੁ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 135)

ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ -ਸੇਜ ਸੁਹਾਵੀ ਸਰਬ ਸੁਖ ਹੁਣਿ ਦੁਖਾ ਨਾਹੀ ਜਾਇ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 136)

ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਪੰਕਤੀਆਂ ਦੇ ਇੱਕ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਰੰਭ ਇੱਕ ਹੀ ਅੱਖਰ ਕ (ਕੱਕਾ), ਭ (ਭੱਭਾ) ਅਤੇ ‘ਸ’ (ਸੱਸਾ) ਨਾਲ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਪੰਕਤੀਆਂ ‘ਛੇਕ ਅਨੁਪ੍ਰਾਸ ਅਲੰਕਾਰ' ਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਬਣ ਗਈਆਂ ਹਨ।

ਅੰਤ ਅਨੁਪ੍ਰਾਸ ਅਲੰਕਾਰ: ਜਿਸ ਕਾਵਿ-ਪਦ ਵਿਚ ਇੱਕ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੰਕਤੀਆਂ ਦਾ ਤੁਕਾਂਤ ਮਿਲਦਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਅਖੀਰਲਾ ਅੱਖਰ ਵੀ ਇੱਕ ਹੀ ਹੋਵੇ ਉੱਥੇ ਉਹ ਪੰਕਤੀਆਂ ‘ਅੰਤ ਅਨੁਪ੍ਰਾਸ ਅਲੰਕਾਰ’ ਬਣ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਸ਼ਬਦ ਅਲੰਕਾਰ ਦੀ ਇਹ ਕਿਸਮ ‘ਬਾਰਹ ਮਾਹਾ ਮਾਂਝ’ ਦੇ ਸਾਰੇ ਹੀ ਪਦਿਆਂ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ ਚੇਤ ਮਹੀਨੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਇਹ ਪੰਕਤੀਆਂ ਇਸ ਅਲੰਕਾਰ ਲਈ ਵਿਚਾਰੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ:

ਚੇਤਿ ਗੋਵਿੰਦੁ ਅਰਾਧੀਐ ਹੋਵੈ ਅਨੰਦੁ ਘਣਾ॥
ਸੰਤ ਜਨਾ ਮਿਲਿ ਪਾਈਐ ਰਸਨਾ ਨਾਮੁ ਭਣਾ॥
ਜਿਨਿ ਪਾਇਆ ਪ੍ਰਭੁ ਆਪਣਾ ਆਏ ਤਿਸਹਿ ਗਣਾ॥
ਇਕੁ ਖਿਨੁ ਤਿਸੁ ਬਿਨੁ ਜੀਵਣਾ ਬਿਰਥਾ ਜਨਮੁ ਜਣਾ॥(ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 133)

ਇੱਥੇ ਅਖੀਰਲੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਘਣਾ, ਭਣਾ, ਗਣਾ ਅਤੇ ਜਣਾ ਦਾ ਤੁਕਾਂਤ ਆਪਸ ਵਿਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਖੀਰਲਾ ਅੱਖਰ ਵੀ ਇੱਕੋ ਣ (ਣਾਣਾ) ਹੀ ਹੈ।

ਸਲੇਸ਼ ਅਲੰਕਾਰ: ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਪੰਕਤੀ ਵਿਚ ਸ਼ਬਦ ‘ਕਰਮਿ’ ਦੇ ਇੱਕ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਰਥ ਸੁਭਾਵਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ। ਅਰਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਅਰਥ ਹਨ ਕਿਰਪਾ ਜਾਂ ਬਖਸ਼ਸ਼ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਭਾਸ਼ਾ ਮੁਤਾਬਿਕ ਇਸ ਦੇ ਅਰਥ ਹਨ ‘ਕੀਤੇ ਗਏ ਕੰਮ।’ ‘ਕਰਮਿ’ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ ਕਿਸਮਤ ਜਾਂ ਭਾਗ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਉਂ ਇਹ ਪੰਕਤੀ ‘ਸਲੇਸ਼ ਅਲੰਕਾਰ’ ਦੀ ਇੱਕ ਸੁੰਦਰ ਉਦਾਹਰਨ ਹੈ:

ਹਰਿ ਮਿਲਣੈ ਨੋ ਮਨੁ ਲੋਚਦਾ ਕਰਮਿ ਮਿਲਾਵਣਹਾਰੁ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 134)

ਗੁਰਮਤਿ-ਸਿਧਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਭਾਵੇਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਵਿਕਾਰਾਂ ਦਾ ਤਿਆਗ ਅਤੇ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਕੰਮਾਂ ਦਾ ਸ਼ੁਭ ਹੋਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਮੇਲ ਤਦ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੇਕਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਮਿਹਰ ਜਾਂ ਬਖਸ਼ਸ਼ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਇੱਥੇ ‘ਕਰਮਿ’ ਦੇ ਅਰਥ ‘ਮਿਹਰ’ ਜਾਂ ‘ਬਖਸ਼ਸ਼’ ਕਰਨ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਵਿਨੋਕਤੀ ਅਲੰਕਾਰ: ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਕਾਵਿ-ਪਦ ਇਹ ਦੱਸੇ ਕਿ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਵਸਤੂ ਦੀ ਅਣਹੋਂਦ ਕਰ ਕੇ ਬਾਕੀ ਸਾਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਮਹੱਤਵਹੀਣ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਉਦੋਂ ਉਹ ਕਾਵਿ-ਪਦ ‘ਵਿਨੋਕਤੀ ਅਲੰਕਾਰ’ ਦੀ ਉਦਾਹਰਨ ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ। ‘ਬਾਰਹ ਮਾਹਾ ਮਾਂਝ’ ਦੀਆਂ ਇਹ ਪੰਕਤੀਆਂ ਇਸ ਅਲੰਕਾਰ ਦੀ ਹੀ ਮਿਸਾਲ ਹਨ:

–ਧੇਨੁ ਦੁਧੈ ਤੇ ਬਾਹਰੀ ਕਿਤੈ ਨ ਆਵੈ ਕਾਮ॥
ਜਲ ਬਿਨੁ ਸਾਖ ਕੁਮਲਾਵਤੀ ਉਪਜਹਿ ਨਾਹੀ ਦਾਮ॥(ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 133)
-ਜਿਤੁ ਘਰਿ ਹਰਿ ਕੰਤੁ ਨ ਪ੍ਰਗਟਈ ਭਠਿ ਨਗਰ ਸੇ ਗ੍ਰਾਮ॥
ਸ੍ਰਬ ਸੀਗਾਰ ਤੰਬੋਲੁ ਰਸ ਸਣੁ ਦੇਹੀ ਸਭ ਖਾਮ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 133)

ਗਊ ਜਿੰਨੀ ਮਰਜ਼ੀ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਸੁੰਦਰ ਅਤੇ ਪਿਆਰੀ ਹੋਵੇ ਪਰ ਜੇ ਦੁੱਧ ਨਾ ਦਿੰਦੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਦੀ ਨਹੀਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਧਰਤੀ ਜਿੰਨੀ ਮਰਜੀ ਉਪਜਾਊ ਹੋਵੇ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਫ਼ਸਲ ਕੁਮਲਾ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਅਨਾਜ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਕਮਾਈ ਹੋਣੀ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਅੰਤਰੀਵੀ ਭਾਵ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਨਾਮ-ਸਿਮਰਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਜੀਵਨ ਵੀ ਵਿਅਰਥ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਪਤੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਘਰ, ਪਿੰਡ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਤਪਦੀ ਭੱਠੀ ਵਰਗੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਅਤੇ ਖਾਣਾ-ਪੀਣਾ ਬੇਕਾਰ ਦਿਸਦੇ ਹਨ। ਇਵੇਂ ਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਨਾਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸਾਡਾ ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਕਰਮ-ਕਾਂਡ ਵਿਅਰਥ ਹਨ।

ਰੂਪਕ ਅਲੰਕਾਰ: ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਪਵਿੱਤਰ ਤੁਕ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਲੋਭ (ਉਪਮੇਯ) ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਦੱਸਣ ਲਈ ਸੁਆਨ (ਉਪਮਾਨ) ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਇੱਕ-ਰੂਪ ਬਿਆਨ ਕਰ ਕੇ ਸਾਨੂੰ ਸਮਝਾਉਦੇ ਹਨ ਕਿ ਲੋਭ ਜਾਂ ਲਾਲਚ ਕੁੱਤੇ ਦੀ ਨਿਆਈਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੁਆਨ ਜਾਂ ਕੁੱਤਾ ਇੱਥੇ ਲੋਭ ਦਾ ਹੀ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ ਅਤੇ ਲੋਭ ਦਾ ਹੀ ਸਮ-ਰੂਪ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਪੰਕਤੀ ‘ਰੂਪਕ ਅਲੰਕਾਰ’ ਦੀ ਉਦਾਹਰਨ ਬਣ ਗਈ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿਚ ਉਪਮੇਯ ਅਤੇ ਉਪਮਾਨ ਇੱਕ-ਰੂਪ ਦਰਸਾਏ ਗਏ ਹਨ :

ਬਿਨਸੈ ਲੋਭੁ ਸੁਆਨੁ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 136)

ਅਵੱਗਿਆ ਅਲੰਕਾਰ: ਜਦੋਂ ਗੁਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੰਗੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿਚ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਦੇਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਅਜਿਹੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਜਾਂ ਸੋਚ ਵਾਲਾ ਕਾਵਿ-ਪਦ ‘ਅਵੱਗਿਆ ਅਲੰਕਾਰ’ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਦਾ ਹੈ। ਦੁਨਿਆਵੀ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੇ ਸੁਖ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਚੰਗੇ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੇ ਹਨ ਪਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਇੱਥੇ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵਕਤ ਆਉਣ ’ਤੇ ਇਹੀ ਸੁਖ ਕੌੜੇ ਜਾਪਣ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਰੋਗੀ ਹੋ ਜਾਣ ’ਤੇ ਅਤੇ ਮੌਤ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆ ਜਾਣ ’ਤੇ ਇਹ ਇੱਕ ਸਚਾਈ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਫਿਰ ਸਭ ਕੁਝ ਕੌੜਾ ਲੱਗਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ‘ਅਵੱਗਿਆ ਅਲੰਕਾਰ’ ਦੀ ਉਦਾਹਰਨ ਹੈ ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਪੰਕਤੀ :

ਕਾਮਿ ਕਰੋਧਿ ਨ ਮੋਹੀਐ
ਖਿਨ ਮਹਿ ਕਉੜੇ ਹੋਇ ਗਏ ਜਿਤੜੇ ਮਾਇਆ ਭੋਗ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 135)

ਅਰਥਾਵ੍ਰਿਤੀ ਦੀਪਕ ਅਲੰਕਾਰ: ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਪੰਕਤੀ ਵਿਚ ਦੋ ਸ਼ਬਦ ‘ਮੀਤ’ ਅਤੇ ‘ਸਜਣ’ ਇੱਕ ਹੀ ਅਰਥ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਅਰਥ ਇੱਕੋ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਪੰਕਤੀ ‘ਅਰਥਾਵ੍ਰਿਤੀ ਦੀਪਕ ਅਲੰਕਾਰ ਦੀ ਉਦਾਹਰਨ ਹੈ:

ਪ੍ਰਭ ਸੁਆਮੀ ਕੰਤ ਵਿਹੂਣੀਆ ਮੀਤ ਸਜਣ ਸਭਿ ਜਾਮ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 133)

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਤ੍ਰਿਪਤਿ’ ਅਤੇ ‘ਅਘਾਇ’ ਦੋਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਅਰਥ ਇੱਕੋ ਹੀ ਹੈ ਰੱਜਣਾ। ਇੱਕੋ ਪੰਕਤੀ ਵਿਚ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਸ਼ਬਦ ਆਏ ਹਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੋਂ ਭਾਵ ਇਹੀ ਹੈ ਕਿ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਮ ਦਾ ਰਸ ਚੱਖਿਆ ਹੈ ਉਹ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਹਰ ਪੱਖੋਂ ਰੱਜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਹ ਤੁਕ ‘ਅਰਥਾਵ੍ਰਿਤੀ ਦੀਪਕ ਅਲੰਕਾਰ’ ਦੀ ਉਦਾਹਰਨ ਹੈ

ਜਿੰਨ੍ਹੀ ਚਾਖਿਆ ਪ੍ਰੇਮ ਰਸੁ ਸੇ ਤ੍ਰਿਪਤਿ ਰਹੇ ਆਘਾਇ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 135)

ਬਾਰਹ ਮਾਹਾ ਮਾਂਝ ਵਿਚ ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ ਕੁਝ ਅਖਾਣ: ‘ਬਾਰਹ ਮਾਹਾ ਮਾਂਝ ਮਹਲਾ 5' ਵਿਚ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਪਵਿੱਤਰ ਪੰਕਤੀਆਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜ਼ਬਾਨ 'ਤੇ ਅਖਾਣਾਂ ਅਤੇ ਕਹਾਵਤਾਂ ਵਜੋਂ ਚੜ੍ਹ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ। ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣ ਲਈ ਢੁਕਵੇਂ ਮੌਕਿਆਂ ’ਤੇ ਇਹ ਪੰਕਤੀਆਂ ਅਕਸਰ ਬੋਲੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਖਾਣਾਂ ਨੂੰ ‘ਲੋਕੋਕਤੀ ਅਲੰਕਾਰ’ ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਕਥਾ-ਵਾਚਕ, ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬੁਲਾਰੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਦੁਹਰਾਉਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ:

1. ਸਚੈ ਮਾਰਗਿ ਚਲਦਿਆ ਉਸਤਤਿ ਕਰੇ ਜਹਾਨੁ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 136)
2. ਜੇਹਾ ਬੀਜੈ ਸੋ ਲੁਣੈ ਮਥੈ ਜੋ ਲਿਖਿਆਸੁ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 134)
3. ਜੇਹਾ ਬੀਜੈ ਸੋ ਲੁਣੈ ਕਰਮਾ ਸੰਦੜਾ ਖੇਤੁ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 134)
4. ਹਰਿ ਮਿਲਣੈ ਨੋ ਮਨੁ ਲੋਚਦਾ ਕਰਮਿ ਮਿਲਾਵਣਹਾਰੁ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 134)
5. ਖਿਨ ਮਹਿ ਕਉੜੇ ਹੋਇ ਗਏ ਜਿਤੜੇ ਮਾਇਆ ਭੋਗ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 135)
6. ਪਰਮੇਸਰ ਤੇ ਭੁਲਿਆਂ ਵਿਆਪਨਿ ਸਭੇ ਰੋਗ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 135)
7. ਮਾਹ ਦਿਵਸ ਮੂਰਤ ਭਲੇ ਜਿਸ ਕਉ ਨਦਰਿ ਕਰੇ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 136)

ਕੁਝ ਮੁਹਾਵਰੇ :

1. ਵਾਰੇ ਜਾਣਾ: ਬਾਰਿ ਜਾਉ ਲਖ ਬੇਰੀਆ ਹਰਿ ਸਜਣੁ ਅਗਮ ਅਗਾਹੁ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 135)

2. ਗਲੇ ਮਿਲਣਾ: ਪੋਖਿ ਤੁਖਾਰੁ ਨ ਵਿਆਪਈ ਕੰਠਿ ਮਿਲਿਆ ਹਰਿ ਨਾਹੁ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 135)

3. ਬਲਿਹਾਰ ਜਾਣਾ: ਜਿਨੀ ਸਖੀਏ ਪ੍ਰਭੁ ਪਾਇਆ ਹੰਉ ਤਿਨ ਕੈ ਸਦ ਬਲਿਹਾਰ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 134)

4. ਪੈਰੀਂ ਪੈਣਾ ਜਾਂ ਚਰਨੀ ਲੱਗਣਾ:

(ੳ) ਸੰਤ ਸਹਾਈ ਪ੍ਰੇਮ ਕੇ ਹਉ ਤਿਨ ਕੈ ਲਾਗਾ ਪਾਇ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 135)

(ਅ) ਪ੍ਰੀਤਮ ਚਰਣੀ ਜੋ ਲਗੇ ਤਿਨ ਕੀ ਨਿਰਮਲ ਸੋਇ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 133)

5. ਰੰਗ ਮਾਣਨਾ: ਸਾਧੂ ਸੰਗੁ ਪਰਾਪਤੇ ਨਾਨਕ ਰੰਗ ਮਾਣੰਨਿ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 134)

6. ਲੜ ਲੱਗਣਾ ਜਾਂ ਲੜ ਲਾਉਣਾ: ਆਪੁ ਤਿਆਗਿ ਬਿਨਤੀ ਕਰਹਿ ਲੇਹੁ ਪ੍ਰਭੂ ਲੜਿ ਲਾਇ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 135)

7. ਸਾਥ ਛੱਡਣਾ: ਛਡਿ ਖੜੋਤੇ ਖਿਨੈ ਮਾਹਿ ਜਿਨ ਸਿਉ ਲਗਾ ਹੇਤੁ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 134)

8. ਕਾਰਜ ਸੰਵਾਰਨਾ: ਜਿਨਿ ਜਿਨਿ ਨਾਮੁ ਧਿਆਇਆ ਤਿਨ ਕੇ ਕਾਜ ਸਰੇ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 136)

ਬਾਣੀ ‘ਬਾਰਹ ਮਾਹਾ ਮਾਂਝ' ਦੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਇਸ ਬਾਣੀ ‘ਬਾਰਹ ਮਾਹਾ ਮਾਂਝ’ ਵਿਚ ਵੰਨਸੁਵੰਨੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਵਰਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਅਰਬੀ, ਫ਼ਾਰਸੀ, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ, ਸਿੰਧੀ, ਲਹਿੰਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਆਦਿ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਦੇ ਸ਼ਬਦ ਤਤਸਮ ਤੇ ਤਦਭਵ ਰੂਪ ਵਿਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਮੂਲ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਦੇ ਕੁਝ ਸ਼ਬਦ ਤਾਂ ਹੁਣ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਏਨੀ ਗਹਿਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਾ ਚੁੱਕੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਸ਼ਬਦ ਹੁਣ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਹੀ ਸ਼ਬਦ ਬਣ ਗਏ ਹਨ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕੁਝ ਮੁੱਖ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਇਸ ਬਾਣੀ ‘ਬਾਰਹ ਮਾਹਾ ਮਾਂਝ' ਵਿੱਚੋਂ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ:

ਅਰਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਦੇ ਕੁਝ ਸ਼ਬਦ: ਅਰਦਾਸਿ, ਸਾਹਿਬ, ਕਰਮਿ, ਕੁਰਬਾਨੁ, ਖਲਾਸੁ, ਤਮਾਇ ਅਤੇ ਨਦਰਿ।

ਫ਼ਾਰਸੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਦੇ ਕੁਝ ਸ਼ਬਦ : ਸਿਆਹਹੁ, ਗੁਮਾਨੁ, ਜਹਾਨੁ, ਦਹਦਿਸ, ਦਰਗਹ, ਦਾਵਣਿ, ਪਰਵਾਨੁ, ਬਖਸੇ, ਮਾਹੁ, ਮਿਹਰਵਾਨੁ, ਰੋਜੁ ਅਤੇ ਵੇਪਰਵਾਹੁ॥

ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਭਾਸ਼ਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਦੇ ਕੁਝ ਸ਼ਬਦ: ਉਸਤਤਿ, ਉਪਾਰਜਨਾ, ਉਰਿਹਾਰੁ, ਅਨੰਦ, ਸਰਮ, ਸਰਿ, ਸਰਸੀ, ਸੁਆਨੁ, ਸੁਜਾਨੁ, ਸੇਤ, ਹਲਤ, ਪਲਤ, ਕਾਮਣੀ, ਕਿਰਤਿ ਕਰਮ, ਕਿਰਪਾ, ਕੂੜ, ਗ੍ਰਾਮ, ਚਰਨਾਰਬਿੰਦ, ਤੁਖਾਰ, ਤੰਬੋਲੁ ਦਯੁ, ਦੁਬਿਧਾ, ਦੂਤ, ਧੇਨੁ, ਨਾਹ, ਨਿਹਚਲ ਧਾਮ, ਬੰਦੀ ਮੋਚ, ਭਉਜਲੁ, ਮਉਲਿਆ, ਮਹੀਅਲਿ, ਮਜਨੁ ਅਤੇ ਵਰੁ।

ਸਿੰਧੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਦੇ ਕੁਝ ਸ਼ਬਦ: ਕਲਤ੍ਰ, ਧਣੀ।

ਲਹਿੰਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਦੇ ਕੁਝ ਸ਼ਬਦ: ਉਮਾਹੜਾ, ਇਕਸੁਘਣਾ, ਘਣੀ, ਪਈਸੁ, ਲਿਖਿਆਸੂ ਅਤੇ ਲੂਣੈ।

ਬੈਠੜੀਆਹ, ਮੇਲੜੀਆਹ, ਸਹੇਲੜੀਆਹ, ਇਕੇਲੜੀਆਹ, ਪੜੀਆਹ, ਖੜੀਆਹ ਅਤੇ ਜਨਮੜੀਆਹ ਇਹ ਸਾਰੇ ਸ਼ਬਦ ‘ਮੰਘਿਰਿ’ ਮਹੀਨੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਬੰਦ ਵਿਚ ਵਰਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਰੰਗਤ ਲਹਿੰਦੀ ਜਾਂ ਮੁਲਤਾਨੀ ਬੋਲੀ ਵਾਲੀ ਹੈ।

ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਦੀ ਆਸਾੜ (ਹਾੜ੍ਹ), ਭਾਦੁਇ (ਭਾਦੋਂ), ਅਸੁਨਿ (ਅੱਸੂ), ਮੰਘਰਿ (ਮੱਘਰ), ਪੋਖਿ (ਪੋਹ) ਅਤੇ ਫਲਗੁਣਿ (ਫੱਗਣ) ਬੈਕਟਾਂ ਵਿਚ ਦਿੱਤੇ ਨਾਵਾਂ ਨਾਲੋਂ ਬੋਲੀ ਦੀ ਸਥਾਨਕ ਰੰਗਣ ਕਰ ਕੇ ਬਣਤਰ ਅਤੇ ਬੋਲਣ ਪੱਖੋਂ ਭਿੰਨ ਹਨ। ਬਾਰਹ ਮਾਹਾ ਤੁਖਾਰੀ ਮਹਲਾ 1 ਅਤੇ ਬਾਰਹ ਮਾਹਾ ਮਾਂਝ ਮਹਲਾ 5 ਵਿਚ ਦਿੱਤੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਨਾਂਅ ਬਣਤਰ ਪੱਖੋਂ ਲਗਪਗ ਮਿਲਦੇ-ਜੁਲਦੇ ਹਨ।