ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਾਭਾ ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ ‘ਗੁਰਸ਼ਬਦਾਲੰਕਾਰ’ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿਚ ਬੜਾ ਸੁੰਦਰ ਕਥਨ ਕਰਦੇ ਹਨ: “ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਕਵੀਆਂ ਦਾ ਕਾਵਯ, ਸਾਹਿਤਯ ਦਾ ਅਗਾਧ ਸਮੁਦ੍ਰ ਹੈ, ਕੇਵਲ ਯਤਨ ਨਾਲ ਰਤਨ ਕੱਢ ਕੇ ਦਿਖਾਉਣ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ।” ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਦੋ ਰਾਵਾਂ ਨਹੀਂ ਹਨ ਕਿ ਪਾਵਨ ਗ੍ਰੰਥ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਬਾਣੀ ਅੰਦਰ ਦੀ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਰਹੱਸਵਾਦੀ ਅਨੁਭਵ ਸੰਬੰਧੀ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਮਾਰਗ-ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਲਈ ਸ਼ੈਲੀ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਦਾ ਬਾਹਰੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦੁਨਿਆਵੀ ਹੋਣਾ ਇੱਕ ਸੁਭਾਵਿਕ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਪੜ੍ਹਨ-ਸੁਣਨ-ਸਮਝਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਇਹੀ ਸ਼ੈਲੀ-ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਢੁਕਵੀਂ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਅਨੁਭਵ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਲਈ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਅਨੇਕਾਂ ਪ੍ਰਤੀਕ, ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ, ਅਲੰਕਾਰ, ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਆਦਿ ਰਾਹੀਂ ਇਸ ਅਨੁਭਵ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਤਾਂਕਿ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਅਨੁਭਵ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਸਮਝ ਸਕੇ ਅਤੇ ਇਸ ਅਨੁਭਵ ਦੇ ਮਾਰਗ ਵੱਲ ਕਦਮ ਪੁੱਟ ਸਕੇ। ਇਸ ਲਈ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਸਾਹਿਤਕ ਪੱਖੋਂ ਵਿਚਾਰਨ ਅਤੇ ਸਮਝਣ ਨਾਲ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਅਹਿਸਾਸ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ‘ਸਤੁ ਸੰਤੋਖੁ ਵੀਚਾਰੋ” ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਪਰੋਸਿਆ ਗਿਆ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਨਾਮ ਦੇ ਇਸ ਭੋਜਨ ਵਾਲਾ ਥਾਲ ਵੀ ਕੋਈ ਸਧਾਰਨ ਥਾਲ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਜਿੰਨਾ ਉੱਚਾ, ਸੁੱਚਾ ਅਤੇ ਅਨਮੋਲ ਇਹ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਭੋਜਨ ਹੈ ਓਨੇ ਹੀ ਉੱਚੇ-ਸੁੱਚੇ ਅਤੇ ਅਨਮੋਲ ਢੰਗ ਨਾਲ ਇਸ ਨੂੰ ਸਰਵੋਤਮ ਸ਼ੈਲੀ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ ਥਾਲ ਵਿਚ ਪਰੋਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਇਹ ਵੀ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਉੱਤਮ ਅਤੇ ਕੀਮਤੀ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਵੀ ਉੱਤਮ ਅਤੇ ਕੀਮਤੀ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਇੱਕ ਰੂਹਾਨੀ, ਉੱਤਮ ਅਤੇ ਅਨਮੋਲ ਪਦਾਰਥ ਹੈ ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਵੀ ਉੱਤਮ ਅਤੇ ਅਨਮੋਲ ਢੰਗ ਨਾਲ ਹੋਈ ਹੈ। ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਕੁਝ ਨੁਕਤਿਆਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦੇ ਸਾਹਿਤਕ ਪੱਖੋਂ ਅਧਿਐਨ ਦੀ ਲੋੜ ਅਤੇ ਮਹੱਤਤਾ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਾਂ :

(1) ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਬਾਣੀ ਰਾਗ-ਬੱਧ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਬਾਣੀ ਇਕੱਤੀ ਰਾਗਾਂ ਵਿਚ ਦਰਜ ਹੈ। ਰਾਗਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਲਿਖਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸੁਰ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਸਤਾਰ੍ਹਾਂ ਤਕ ‘ਘਰੁ’ ਵੀ ਸਿਰਲੇਖਾਂ ਵਿਚ ਲਿਖੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਬਾਣੀ ਗਾਇਨ ਕਰਨ ਭਾਵ ਕੀਰਤਨ ਕਰਨ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਅੰਕਿਤ ਹੋਈ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਕਾਵਿ-ਤੁਕਾਂਤ ਦੇ ਮੇਲ ਵਾਲੀ ਬਾਣੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਰਾਗ, ਸੁਰਤਾਲ ਅਤੇ ਕਾਵਿ-ਤੁਕਾਂਤ ਦੇ ਪੱਖਾਂ ਤੋਂ ਵਿਚਾਰਨਾ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

(2) ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦੀ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਪੰਕਤੀ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਦੇ ਕੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਕਾਵਿਕ ਜਾਂ ਸਾਹਿਤਕ ਪੱਖ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰਨ ਤੋਂ ਗੁਰੇਜ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਗਤ ਜੀ ਦਾ ਫੁਰਮਾਨ ਹੈ:

ਲੋਗੁ ਜਾਨੈ ਇਹੁ ਗੀਤੁ ਹੈ ਇਹੁ ਤਉ ਬ੍ਰਹਮ ਬੀਚਾਰ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 335)

ਇੱਥੇ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦੇ ਕਹਿਣ ਦਾ ਭਾਵ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਬਾਣੀ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਵਿਚਾਰ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਕੋਈ ਸਧਾਰਨ ਗੀਤ ਨਹੀਂ ਹੈ ਬਲਕਿ ਰੂਹਾਨੀ ਗੀਤ ਹੈ। ਜਿਸ ਸ਼ਬਦ ਵਿਚ ਉਪਰੋਕਤ ਪੰਕਤੀ ਦਰਜ ਹੈ ਉਸੇ ਹੀ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਅਗਲੇ ਪਦ ਵਿਚ ਭਗਤ ਜੀ ਇਸ ਬਾਣੀ-ਰੂਪੀ ਬ੍ਰਹਮ-ਗੀਤ ਨੂੰ ਗਾਉਣ, ਸੁਣਨ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਚ ਚਿੱਤ ਲਾਉਣ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ:

ਕੋਈ ਗਾਵੈ ਕੋ ਸੁਣੈ ਹਰਿ ਨਾਮਾ ਚਿਤੁ ਲਾਇ॥
ਕਹੁ ਕਬੀਰ ਸੰਸਾ ਨਹੀ ਅੰਤਿ ਪਰਮ ਗਤਿ ਪਾਇ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 335)

ਹੁਣ ਆਪਾਂ ਸਭ ਸਮਝਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਗਾਇਆ ਗੀਤ ਹੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਵਾਰਤਕ ਜਾਂ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਕਵਿਤਾ ਨਹੀਂ ਗਾਈ ਜਾਂਦੀ। ਗਾਉਣ ਲਈ ਛੰਦ-ਬੱਧ ਕਾਵਿ ਹੀ ਸਰਬਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ਹੈ। ਕਾਫ਼ੀ, ਕਵਾਲੀ, ਗ਼ਜ਼ਲ, ਰੁਬਾਈ, ਵਾਰ ਅਤੇ ਗੀਤ ਸਭ ਛੰਦ-ਬੱਧ ਕਾਵਿਵਿ-ਰੂਪ ਹਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੱਥ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰਬਾਣੀ ‘ਬ੍ਰਹਮ ਬੀਚਾਰ’ ਹੋਣ ਕਰ ਕੇ ਕੋਈ ਸਧਾਰਨ ਕਾਵਿ-ਰਚਨਾ ਜਾਂ ਗੀਤ ਨਹੀਂ ਹੈ।

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਵੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਨੂੰ ‘ਖਸਮ ਕੀ ਬਾਣੀ’, ਨਿਰੰਕਾਰ’, ‘ਸਤਿ ਸਤਿ’ ਅਤੇ ‘ਧੁਰ ਕੀ ਬਾਣੀ’ ਦੱਸ ਕੇ ਸਾਨੂੰ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਵਾਂਗ ਹੀ ਸੁਚੇਤ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਸਧਾਰਨ ਕਵਿਤਾ ਜਾਂ ਸਧਾਰਨ ਗੀਤ ਸਮਝ ਕੇ ਨਹੀਂ ਵਿਚਾਰਨਾ। ਪਵਿੱਤਰ ਫੁਰਮਾਨ ਹੈ:

- ਜੈਸੀ ਮੈ ਆਵੈ ਖਸਮ ਕੀ ਬਾਣੀ ਤੈਸੜਾ ਕਰੀ ਗਿਆਨੁ ਵੇ ਲਾਲੋ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 722)

- ਵਾਹੁ ਵਾਹੁ ਬਾਣੀ ਨਿਰੰਕਾਰ ਹੈ ਤਿਸੁ ਜੇਵਡੁ ਅਵਰੁ ਨ ਕੋਇ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 515)

- ਸਤਿਗੁਰ ਕੀ ਬਾਣੀ ਸਤਿ ਸਤਿ ਕਰਿ ਜਾਣਹੁ ਗੁਰਸਿਖਹੁ
ਹਰਿ ਕਰਤਾ ਆਪਿ ਮੁਹਹੁ ਕਢਾਏ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 308)

ਧੁਰ ਕੀ ਬਾਣੀ ਆਈ॥ ਤਿਨਿ ਸਗਲੀ ਚਿੰਤ ਮਿਟਾਈ॥
ਦਇਆਲ ਪੁਰਖ ਮਿਹਰਵਾਨਾ॥ ਹਰਿ ਨਾਨਕ ਸਾਚੁ ਵਖਾਨਾ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 628)

ਜਿੱਥੋਂ ਤਕ ਸ਼ਬਦ ‘ਗੀਤ’ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਹੈ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਗੀਤ ਅਤੇ ਦੁਨਿਆਵੀ ਗੀਤ ਦੋਹਾਂ ਅਰਥਾਂ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਕਈ ਵਾਰ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਬਦ ‘ਯਾਰ’, ‘ਇਸ਼ਕ’, ‘ਖਸਮ’ ਅਤੇ ‘ਆਸ਼ਕ’ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਦੁਨਿਆਵੀ ਬੋਲ-ਚਾਲ ਵਿਚ ਬਿਲਕੁਲ ਸਤਹੀ ਪੱਧਰ ਦੇ ਦੁਨਿਆਵੀ ਅਰਥਾਂ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਇਹੀ ਸ਼ਬਦ ਪਰਮਾਤਮਾ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰੀਤ ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲਈ ਵਰਤੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਉਸਤਤ ਵਿਚ ਗੀਤ ਗਾਉਣ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿਚ ਕਈ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਪੜ੍ਹਨ ਵਿਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ‘ਪ੍ਰਭ ਕੇ ਗੀਤ’ ਅਤੇ ‘ਗੀਤ ਗੋਵਿੰਦ’ ਗੁਰਬਾਣੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਇਸ ਲਈ ਇੱਥੇ ‘ਗੀਤ’ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ ਸਧਾਰਨ ਗੀਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇੱਥੇ ‘ਗੀਤ’ ਦਾ ਅਰਥ ‘ਬ੍ਰਹਮ ਬੀਚਾਰ' ਵਾਲਾ ਗੀਤ ਹੀ ਹੈ। ਪਵਿੱਤਰ ਫੁਰਮਾਨ ਹਨ:

ਨਾਨਕ ਭਉਜਲੁ ਪਾਰਿ ਪਰੈ ਜਉ ਗਾਵੈ ਪ੍ਰਭ ਕੇ ਗੀਤ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 536)

- ਇਛ ਪੁਨੀ ਵਡਭਾਗਣੀ ਵਰੁ ਪਾਇਆ ਹਰਿ ਰਾਇ॥
ਮਿਲਿ ਸਹੀਆ ਮੰਗਲੁ ਗਾਵਹੀ ਗੀਤ ਗੋਵਿੰਦ ਅਲਾਇ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 136)

- ਸੁਣਿ ਸਖੀਏ ਇਹ ਭਲੀ ਬਿਨੰਤੀ ਏਹੁ ਮਤਾਂਤੁ ਪਕਾਈਐ॥
ਸਹਜਿ ਸੁਭਾਇ ਉਪਾਧਿ ਰਹਤ ਹੋਇ ਗੀਤ ਗੋਵਿੰਦਹਿ ਗਾਈਐ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 249)

ਸ੍ਰਵਨ ਗੋਬਿੰਦ ਗੁਨੁ ਸੁਨਉ ਅਰੁ ਗਾਉ ਰਸਨਾ ਗੀਤਿ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 631)

- ਗੀਤ ਨਾਦ ਕਵਿਤ ਕਵੇ ਸੁਣਿ ਰਾਮ ਨਾਮਿ ਦੁਖੁ ਭਾਗੈ॥
ਨਾਨਕ ਸਾ ਧਨ ਨਾਹ ਪਿਆਰੀ ਅਭ ਭਗਤੀ ਪਿਰੁ ਆਗੈ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1109)

- ਆਪੈ ਆਪੁ ਖਾਇ ਹਉ ਮੇਟੈ ਅਨਦਿਨੁ ਹਰਿ ਰਸ ਗੀਤ ਗਵਈਆ॥
ਗੁਰਮੁਖਿ ਪਰਚੈ ਕੰਚਨ ਕਾਇਆ ਨਿਰਭਉ ਜੋਤੀ ਜੋਤਿ ਮਿਲਈਆ॥1॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 833)

- ਕਾਮੁ ਕਰੀ ਜੇ ਠਾਕੁਰ ਭਾਵਾ॥ ਗੀਤ ਚਰਿਤ ਪ੍ਰਭ ਕੇ ਗੁਨ ਗਾਵਾ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 212)

ਜਹ ਸਾਧ ਸੰਤਨ ਹੋਵਹਿ ਇਕਤ੍ਰ॥ ਤਹ ਹਰਿ ਜਸੁ ਗਾਵਹਿ ਨਾਦ ਕਵਿਤ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 676)

ਜਿੱਥੇ ‘ਗੀਤ’ ਸ਼ਬਦ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਗੀਤਾਂ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਸ਼ਬਦ ‘ਗੀਤ’ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਮਨਮੁਖਾਂ ਅਤੇ ਸਾਕਤ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੇ, ਗਾਏ ਅਤੇ ਸੁਣੇ ਜਾਂਦੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਹਲਕੇ ਪੱਧਰ ਦੇ ਦੁਨਿਆਵੀ ਗੀਤਾਂ ਲਈ ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਹੇਠਲੇ ਪੱਧਰ ਦੇ, ਅਸ਼ਲੀਲ ਅਤੇ ਗਲਤ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਵੱਲ ਪ੍ਰੇਰਨ ਵਾਲੇ ਗੀਤਾਂ ਤੋਂ ਗੁਰਮੁਖ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਰਹਿਣ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਦਿੱਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਗੁਰਮੁਖ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਗੀਤ ਗਾਉਣ ਦੀ ਹੀ ਹਦਾਇਤ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਰੂਪੀ ਗੀਤ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਜੋੜਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਗੀਤਾਂ ਤੋਂ ਗੁਰਮੁਖਾਂ ਨੇ ਪਰਹੇਜ਼ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਫੁਰਮਾਨ ਹਨ:

- ਅਬਰਨ ਬਰਨ ਸਿਉ ਮਨ ਹੀ ਪ੍ਰੀਤਿ॥ ਹਉਮੈ ਗਾਵਨਿ ਗਾਵਹਿ ਗੀਤ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1162)

- ਗੀਤ ਨਾਦ ਹਰਖ ਚਤੁਰਾਈ॥ ਰਹਸ ਰੰਗ ਫੁਰਮਾਇਸਿ ਕਾਈ॥
ਪੈਨਣੁ ਖਾਣਾ ਚੀਤਿ ਨ ਪਾਈ॥ ਸਾਚੁ ਸਹਜੁ ਸੁਖੁ ਨਾਮਿ ਵਸਾਈ॥1॥
- ਕਿਆ ਜਾਨਾਂ ਕਿਆ ਕਰੈ ਕਰਾਵੈ॥ ਨਾਮ ਬਿਨਾ ਤਨਿ ਕਿਛੁ ਨ ਸੁਖਾਵੈ॥1॥ਰਹਾਉ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1331)

- ਗੀਤ ਸਾਦ ਚਾਖੇ ਸੁਣੇ ਬਾਦ ਸਾਦ ਤਨਿ ਰੋਗੁ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1010)

- ਮੇਰੇ ਮੋਹਨ ਸ੍ਰਵਨੀ ਇਹ ਨ ਸੁਨਾਏ॥
ਸਾਕਤ ਗੀਤ ਨਾਦ ਧੁਨਿ ਗਾਵਤ ਬੋਲਤ ਬੋਲ ਅਜਾਏ॥1॥ ਰਹਾਉ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 820)

- ਬਿਖੈ ਨਾਦ ਕਰਨ ਸੁਣਿ ਭੀਨਾ॥ ਹਰਿ ਜਸੁ ਸੁਨਤ ਆਲਸੁ ਮਨਿ ਕੀਨਾ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 738)

- ਗਿਆਨ ਵਿਹੂਣਾ ਗਾਵੈ ਗੀਤ॥ ਭੁਖੇ ਮੁਲਾਂ ਘਰੇ ਮਸੀਤਿ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1245)

ਸਾਰੰਸ਼ ਇਹੀ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰਬਾਣੀ ਬਿਨਾਂ-ਸ਼ੱਕ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ-ਸਲਾਹ ਵਿਚ ਲਿਖੇ ਗੀਤਾਂ ਦਾ ਹੀ ਰੂਪ ਹੈ। ਗੀਤ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਗਾਉਣ ਨਾਲ ਭਾਵ ਰਾਗ ਅਤੇ ਤਾਲ ਨਾਲ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਇੱਕ ਕਾਵਿ-ਰੂਪ ਵੀ ਹੈ ਭਾਵ ਗੀਤ ਕਾਵਿ ਅਤੇ ਰਾਗ ਦਾ ਮੇਲ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਗੁਰਬਾਣੀ ਕਾਵਿ ਅਤੇ ਰਾਗ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਅਨਮੋਲ ਸਾਹਿਤਕ ਅਤੇ ਕਲਾਮਈ ਰੁਹਾਨੀ ਗੀਤਾਂ ਦਾ ਭਰਪੂਰ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਨਮੋਲ ਰੁਹਾਨੀ ਗੀਤ ਹੋਣ ਕਰ ਕੇ ਇਸ ਦਾ ਸਾਹਿਤਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਅਧਿਐਨ ਬੇਹੱਦ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਹਿਤਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸੁਹਿਰਦ ਮਨੁੱਖ ਖੋਜ ਕਰਦਾ-ਕਰਦਾ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਅੰਤਰੀਵੀ ਰਹੱਸਮਈ ਅਨੁਭਵ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਕਿਰਪਾ ਸਦਕਾ ਕਿਸੇ ਪਲ਼ ਵੀ ਜੁੜ ਸਕਦਾ ਹੈ।

(3) ਗੁਰਬਾਣੀ ਕਾਵਿ-ਰੂਪ ਵਿਚ ਉਚਾਰੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਹੀ ਖੁਦ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਦੋ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ‘ਸਾਇਰ’ ਭਾਵ ਕਵੀ ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ:

- ਕਰੇ ਕਰਾਏ ਸਭ ਕਿਛੁ ਜਾਣੈ ਨਾਨਕ ਸਾਇਰ ਇਵ ਕਹਿਆ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 434)

- ਨਾਨਕੁ ਸਾਇਰੁ ਏਵ ਕਹਤੁ ਹੈ ਸਚੇ ਪਰਵਦਗਾਰਾ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 660)

ਢਾਢੀਆਂ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਵੀ ਗਾਉਣ ਨਾਲ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਢਾਢੀ ਭਾਵ ਉਸ ਦੀ ਸਿਫਤ-ਸਲਾਹ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਗਾਉਣ ਵਾਲੇ ਕਿਹਾ ਹੈ। ‘ਵਾਰ’ ਵੀ ਗੀਤ ਵਾਂਗ ਗਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਾਵਿ-ਰੂਪ ਜਾਂ ਬੀਰ-ਰਸੀ ਗੀਤ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਫੁਰਮਾਨ ਹਨ:

- ਹਉ ਢਾਢੀ ਵੇਕਾਰੁ ਕਾਰੈ ਲਾਇਆ॥
ਰਾਤਿ ਦਿਹੈ ਕੈ ਵਾਰ ਧੁਰਹੁ ਫੁਰਮਾਇਆ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 150)

ਹਮ ਢਾਢੀ ਹਰਿ ਪ੍ਰਭ ਖਸਮ ਕੇ ਨਿਤ ਗਾਵਹੁ ਹਰਿ ਗੁਣ ਛੰਤਾ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 650)

ਭੱਟ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਵੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਉਸਤਤ ਵਿਚ ਸਵਈਏ ਉਚਾਰਦਿਆਂ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ‘ਕਵਿ’, ‘ਕਬਿਜਨ’ ਅਤੇ ‘ਕਵਿਅਣਿ' ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਆਓ, ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਕੁਝ ਪਵਿੱਤਰ ਫੁਰਮਾਨ :

- ਕਵਿ ਕੀਰਤ ਜੋ ਸੰਤ ਚਰਨ ਮੁੜਿ ਲਾਗਹਿ
ਤਿਨ੍ਹ ਕਾਮ ਕ੍ਰੋਧ ਜਮ ਕੋ ਨਹੀ ਤ੍ਰਾਸੁ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1406)

- ਅਘ ਅੰਤਕ ਬਦੈ ਨ ਸਲੁ ਕਵਿ ਗੁਰ ਰਾਮਦਾਸ ਤੇਰੀ ਸਰਣ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1406)

- ਰੁਦ੍ਰ ਧਿਆਨ ਗਿਆਨ ਸਤਿਗੁਰ ਕੇ ਕਬਿ ਜਨ ਭਲ੍ਹ ਉਨਹ ਜੋ ਗਾਵੈ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1396)

ਕਵਿ ਕਲ੍ਹ ਠਾਕੁਰ ਹਰਦਾਸ ਤਨੇ ਗੁਰ ਰਾਮਦਾਸ ਸਰ ਅਭਰ ਭਰੇ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1396)

ਨਲੁ ਕਵਿ ਪਾਰਸ ਪਰਸ ਕਚ ਕੰਚਨਾ
ਹੁਇ ਚੰਦਨਾ ਸੁਬਾਸੁ ਜਾਸੁ ਸਿਮਰਤ ਅਨ ਤਰ॥(ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1399)

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ‘ਸਾਇਰ’, ‘ਢਾਢੀ’ ਅਤੇ ‘ਕਵਿ’ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਤੋਂ ਵੀ ਇਹੀ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਗੀਤ, ਕਾਵਿ, ਰਾਗ ਅਤੇ ਨਾਦ ਨਾਲ ਅਟੁੱਟ ਸੰਬੰਧ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਨਿਰਸੰਦੇਹ ਸਰਵੋਤਮ ਕਾਵਿ-ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੋਈ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਚ ਕਾਵਿ-ਕਲਾ ਦੇ ਅਨੇਕਾਂ ਅਨਮੋਲ ਹੀਰੇਮੋਤੀ ਪਏ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਅਤਿ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਗੱਲ ਜ਼ਰੂਰ ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਰੱਖਣ ਵਾਲੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਖੋਜ ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਕਰੇਗਾ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸਤਿਗੁਰੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਰਾਹੀਂ ਜ਼ਰੂਰ ਹੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਅੰਤਰੀਵੀ ਰਹੱਸਮਈ ਅਨੁਭਵ ਦਾ ਰਸ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣਾ ਅਰੰਭ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵੀ ਨਿਰਮਲ ਜੀਵਨ ਵਾਲੇ ਮਾਰਗ 'ਤੇ ਤੁਰ ਪਵੇਗੀ।

(4) ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਕਈ ਕਾਵਿ-ਰੂਪਾਂ ਅਤੇ ਕਾਵਿ-ਛੰਦਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹੋਈ ਹੈ। ਖੁਦ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਪਾਵਨ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਸੰਪਾਦਨਾ ਕਰਦਿਆਂ ਕਾਵਿ-ਰੂਪਾਂ ਅਤੇ ਕਾਵਿ-ਛੰਦਾਂ ਦੇ ਸਿਰਲੇਖ ਦਰਜ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਾਵਿ-ਰੂਪਾਂ ਅਤੇ ਕਾਵਿ-ਛੰਦਾਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਨਾ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਬੁਨਿਆਦੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਅਧਿਐਨ ਅਤਿਅੰਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਕਾਵਿ-ਰੂਪ ਅਤੇ ਕਾਵਿ-ਛੰਦ ਸਿਰਲੇਖਾਂ ਨਾਲ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿਚ ਅੰਕਿਤ ਹੋਏ ਹਨ :

(ੳ) ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਰੁੱਤਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕਾਵਿ-ਰੂਪ ਜਿਵੇਂ ਬਾਰਹਮਾਹ, ਸਤਵਾਰਾ, ਦਿਨ ਰੈਣਿ, ਪਹਰੇ, ਰੁਤੀ, ਥਿਤੀ ਆਦਿ।

(ਅ) ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕਾਵਿ-ਰੂਪ ਜਿਵੇਂ ਬਾਵਨ ਅਖਰੀ, ਪਟੀ ਅਤੇ ਓਅੰਕਾਰ।

(ੲ) ਲੋਕ-ਧਾਰਾ, ਲੋਕ-ਗੀਤਾਂ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕਾਵਿਰੂਪ ਜਿਵੇਂ ਵਾਰ, ਛੰਤ, ਘੋੜੀਆਂ, ਸੋਲਹੇ, ਅਲਾਹੁਣੀਆਂ, ਸਦੁ, ਕਰਹਲੇ, ਰਹੋਆ, ਮੁੰਦਾਵਣੀ, ਆਰਤੀ, ਬਿਰਹੜੇ, ਵਣਜਾਰਾ ਆਦਿ।

(ਸ) ਕਾਵਿ-ਛੰਦਾਂ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਕਾਵਿ-ਰੂਪ ਜਾਂ ਕਾਵਿ-ਛੰਦ ਜਿਵੇਂ ਕਾਫੀ, ਪਦੇ, ਸਲੋਕ, ਦੋਹਰਾ, ਡਖਣਾ, ਚਉਬੋਲੇ, ਪਉੜੀ, ਅਸਟਪਦੀ, ਚਉਪਦੇ, ਤਿਪਦੇ, ਦੁਪਦੇ, ਪੰਚਪਦੇ, ਸੋਲਹੇ, ਫੁਨਹੇ, ਸਵਈਏ, ਰਡ, ਝੋਲਨਾ, ਗਾਥਾ ਆਦਿ।

ਕਿੰਨਾ ਮਹਾਨ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰ ਕੇ ਸਾਨੂੰ ਬਖਸ਼ਿਆ ਹੈ! ਕਿੰਨੀ ਤਰਤੀਬ ਨਾਲ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਕਾਵਿ-ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਛੰਦ-ਪ੍ਰਬੰਧ ਨੂੰ ਸਜਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ! ਬੁੱਧੀ ਦੰਗ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਅਦੁੱਤੀ ਸੰਪਾਦਨ-ਕਲਾ ਦਾ ਅਨੰਦ ਮਾਣਦੇ ਹਾਂ। ਜਿੱਥੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਾਵਿ-ਰੂਪਾਂ ਅਤੇ ਕਾਵਿ-ਛੰਦਾਂ ਰਾਹੀਂ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਉਪਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਉੱਥੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਾਵਿ-ਰੂਪਾਂ ਅਤੇ ਕਾਵਿ-ਛੰਦਾਂ ਬਾਰੇ ਅਧਿਐਨ ਦੀ ਵੀ ਨਾਲ ਦੀ ਨਾਲ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ।

(5) ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਚੁਲਿਤ ਲੋਕਅਖਾਣ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਮੁਹਾਵਰੇ ਵਰਤੇ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਨਵੇਂ ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ ਸਿਰਜੇ ਵੀ ਗਏ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕ-ਅਖਾਣਾਂ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਮੁਹਾਵਰਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਦਰਸਾਈ ਗਈ ਜੀਵਨ-ਜਾਚ ਸਿੱਖਣ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਸਾਹਿਤਕ ਪੱਖੋਂ ਜਾਣਨਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ- ਮਿਠਤੁ ਨੀਵੀ ਨਾਨਕਾ ਗੁਣ ਚੰਗਿਆਈਆ ਤਤੁ ਅਤੇ ਕੂੜ ਨਿਖੁਟੇ ਨਾਨਕਾ ਓੜਕਿ ਸਚੁ ਰਹੀ ਅਖਾਣ-ਰੂਪੀ ਕਥਨ ਸਾਡੀ ਜੀਵਨ-ਜਾਚ ਲਈ ਮੀਲ-ਪੱਥਰ ਹਨ।

(6) ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਸ਼ਬਦ-ਅਲੰਕਾਰ ਅਤੇ ਅਰਥ-ਅਲੰਕਾਰ ਭਾਰੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਬਹੁਤ ਹੋਈ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਮਿਥਿਹਾਸਿਕ ਕਥਾਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣ ਸੰਕੇਤਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਭਗਤ-ਵਛਲ ਹੋਣ ਅਤੇ ਪਤਿਤ-ਪਾਵਨ ਹੋਣ ਸੰਬੰਧੀ ਵਰਤੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਸ ਸਾਰੇ ਕੁਝ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਸਾਹਿਤਕ ਪੱਖੋਂ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਹੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ- ਗੁਰਮੁਖ ਵਾਸਤੇ ‘ਹੰਸ’ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੰਸ ਇੱਕ ਪੰਛੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਇਹ ਗੁਣ ਹੈ ਕਿ ਆਪਣੀ ਚੁੰਝ ਦੀ ਖਟਾਸ ਨਾਲ ਦੁੱਧ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੋ ਪੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਰ ਕੇ ਠੀਕ ਪੱਖ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਣਾ ਬਿਬੇਕਬੁੱਧੀ ਦਾ ਨਾਂ ਹੈ। ਗੁਰਮੁਖ ਵਿਅਕਤੀ ਬਿਬੇਕ ਬੁੱਧ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਹੰਸ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੀਵਨ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਸਤਿਆਂ ਦੀ ਪਰਖ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਕਿਹੜਾ ਰਸਤਾ ਠੀਕ ਹੈ। ਹੰਸ ਮੋਤੀ ਚੁਗਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗੁਰਮੁਖ ਵੀ ਨਾਮਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੇ ਮੋਤੀ ਚੁਗਦਾ ਹੈ। ਇਉਂ ਹੰਸ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਗੁਰਮੁਖ ਲਈ ਬਿਲਕੁਲ ਢੁਕਵਾਂ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ, ਉਦਾਹਰਨਾਂ, ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤਾਂ ਅਤੇ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਸਾਨੂੰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਅੰਤਰੀਵੀ ਅਨੁਭਵ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਦੇ ਬਹੁਤ ਨੇੜੇ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਨੂੰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਵੀ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਸਮਝ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਇਸ ਗੰਭੀਰ ਅਧਿਐਨ ਸਦਕਾ ਸਾਨੂੰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਅੰਤਰੀਵੀ ਰਸ ਦਿਨ-ਬ-ਦਿਨ ਵਧੇਰੇ ਆਉਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਸਕੂਲਾਂ, ਕਾਲਜਾਂ ਅਤੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਦੇ ਸਿਲੇਬਸਾਂ (ਪਾਠਕ੍ਰਮਾਂ) ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਿਲੇਬਸਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਖੋਜ ਦੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਐਮ. ਫਿਲ, ਪੀਐੱਚ. ਡੀ. ਆਦਿ ਡਿਗਰੀਆਂ ਲਈ ਵੀ ਇਸ ਬਾਣੀ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਪੱਖਾਂ ਤੋਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਿੱਦਿਅਕ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਇਹ ਅਧਿਐਨ ਅਤਿ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ, ਲਾਭਕਾਰੀ ਅਤੇ ਸ਼ਲਾਘਾਯੋਗ ਹੈ।

(7) ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਦਾ ਅਨਮੋਲ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਪਾਵਨ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿਚ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ, ਬ੍ਰਜ ਭਾਸ਼ਾ, ਸਿੰਧੀ, ਅਰਬੀ, ਫ਼ਾਰਸੀ, ਮਰਾਠੀ, ਲਹਿੰਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਆਦਿ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀ ਅਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਉਪ-ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨਾ ਵੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਦੇ ਅਰਥ ਸ਼ਬਦ-ਕੋਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਡਿਕਸ਼ਨਰੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਜਾਣ ਕੇ ਹੀ ਅਸੀਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਤਕ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਵੀ ਸਾਹਿਤਕ ਪੱਖ ਦੇ ਭਾਸ਼ਾ-ਵਿਗਿਆਨਕ ਅੰਗ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਹੈ।

ਇਹ ਬਿਲਕੁਲ ਠੀਕ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਗਾਧ-ਬੋਧ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਦਾਅਵਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਟੀਕਿਆਂ ਵਿਚ ਥੋੜ੍ਹੇ-ਬਹੁਤ ਭੇਦ ਨਾਲ ਅਰਥ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਵਿਆਕਰਣ, ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਸਮਝ ਨਾਲ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਤਕ ਕਿਸੇ ਹੱਦ ਤਕ ਪਹੁੰਚਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਸ਼ਬਦ ਐਸੇ ਵੀ ਹਨ ਜੋ ਏਨੇ ਸਰਲ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਰ ਕੋਈ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਹਿਰਦੇ ਨੂੰ ਜੋੜਨ ਲਈ ਗੂੜ੍ਹ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਅਨੁਭਵ ਹੈ। ਜਿਨਿ ਇਹ ਚਾਖੀ ਸੋਈ ਜਾਣੈ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਕਥਨ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਇੱਕ ਰਹੱਸਵਾਦੀ ਅਨੁਭਵ ਹੈ। ਇਸ ਸਰਵੋਤਮ ਅਨੁਭਵ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ ਵਿਸ਼ੇ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਵੀ ਸਰਵੋਤਮ ਢੰਗ ਨਾਲ ਹੋਈ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਰੂਹ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਮੁੱਢ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਗੁਰਬਾਣੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕਲਪਿਤ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ।

ਘਰਿ ਘਰਿ ਅੰਦਰਿ ਧਰਮਸਾਲ ਹੋਵੈ ਕੀਰਤਨੁ ਸਦਾ ਵਿਸੋਆ। (ਵਾਰ 1:27)