ਹਿਕ ਦੂੰ ਹਿਕ ਚਾੜੇ ਅਨਿਕ ਪਿਆਰੇ ਨਿਤ ਕਰਦੇ ਭੋਗ ਬਿਲਾਸਾ॥
ਤਿਨਾ ਦੇਖਿ ਮਨਿ ਚਾਉ ਉਠੰਦਾ ਹਉ ਕਦਿ ਪਾਈ ਗੁਣਤਾਸਾ॥ (ਪੰਨਾ 703) ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਭਾਈ ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ੨੦ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਇਕ ਦਰਵੇਸ਼ ਕਵੀ, ਮਹਾਨ ਦੇਸ਼-ਭਗਤ, ਕਹਿਣੀ ਤੇ ਕਰਨੀ ਦੇ ਪਰਪੱਕ, ਨਾਮ ਰੰਗ ਵਿਚ ਰੱਤੇ, ਵਿਸਮਾਦੀ ਅਵਸਥਾ ਦੇ ਧਾਰਨੀ, ਪੂਰਨ ਗੁਰਸਿੱਖ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਇਕ ਵਿਲੱਖਣ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਸਨ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਵੀ ਅਤੇ ਦੇਸ਼-ਭਗਤ ਸਭ ਦਰਵੇਸ਼ ਫ਼ਕੀਰਾਨਾ ਫ਼ਿਤਰਤ ਦੇ ਮਾਲਕ ਹਨ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਵੀ ਦਰਵੇਸ਼ੀ ਦਾ ਰੁਤਬਾ ਗੁਰਸਿੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਤਾਲ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਭਾਈ ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਪੂਰਨ ਗੁਰਸਿੱਖ ਅਤੇ ਕਵੀ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਅਧਿਆਤਮਕ ਰਹੱਸ ਵੱਖਰੀ-ਵੱਖਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਬਾਹਰਮੁਖੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਇਕਸੁਰਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਾਵਿ ਆਵੇਸ਼ ਦੀ ਪਰਵਾਜ਼ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਘੂ ਖ਼ਿਆਲਾਂ ਤੋਂ ਪਾਰਗ਼ਾਮੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੈਵੀ ਨਿਯਮਾਂ ਵਿਚ ਬੱਝੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਤੋਰ ਅਤੇ ਲੋਰ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਤੋਰ ਅਤੇ ਲੋਰ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਸਿੱਧੇ ਇਲਹਾਮ ਦੀ ਦੈਵੀ ਪੂੰਜੀ, ਇਲਾਹੀ ਤੇ ਭਰਵਾਂ ਜਲਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦਕਿ ਆਮ ਲੋਕ ਵਕਤ ਦੀ ਨਜ਼ਾਕਤ ਨਾਲ ਸਿੱਧੇ ਇਲਹਾਮ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਨਿਰੋਲ ਆਪਣੀ ਸੀਮਤ ਅਕਲ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿਚ ਹੀ ਇਸ ਸਿੱਧੇ ਇਲਹਾਮ ਨੂੰ ਨਿਸਚਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਨਾਲ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਪਤਨ ਤੋਂ ਸਮੂਹਿਕ ਪਤਨ ਤਕ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਸਰਵਪੱਖੀ ਨੁਹਾਰ ਵਿਚ ਉਸਾਰੂ ਹੋਂਦ ਤਕ ਹਾਵੀ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਭਾਈ ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਵਿਸਮਾਦ ਦੀ ਸਿਖ਼ਰ ਸੀ। ਖ਼ਾਲਸਾ ਵਿਰਾਸਤ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੁਰਤਿ ਆਵੇਸ਼ ਰਾਹੀਂ ਹਰ ਪਲ ਗੁਰੂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦਾ ਅਤਿ ਸਧਾਰਨ ਪੱਖ ਵੀ ਸਧਾਰਨ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਅਨੰਤ ਗਹਿਰਾਈ ਅਤੇ ਸੂਖ਼ਮ ਰਮਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿਚ ਉੱਚੀ ਸੁਰਤਿ, ਬੇਮਿਸਾਲ ਸਾਦਗੀ, ਵਿਸਮਾਦ-ਨਕਸ਼ ਅਤੇ ਉੱਚੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅਧਿਆਤਮਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਬੇਮਿਸਾਲ ਸ਼ਿੱਦਤ ਨਾਲ ਰੂਪਮਾਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਲਿਵ ਅਤੇ ਖ਼ਾਲਸ ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਇਲਾਹੀ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਸੀ। ਖ਼ਾਲਸ ਕੁਦਰਤ ਸਗਲ ਧਰਮਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵਡੇਰੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਕਲੇਸ਼ਾਂ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਨਿੱਜੀ ਹਨ ਜਾਂ ਅਨਿੱਜੀ ਹਨ, ਸੁਤੰਤਰ ਹੋ ਕੇ ਕੁਦਰਤ ਅਤੇ ਗੁਰੂ-ਲਿਵ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਇਸ ਪੜ੍ਹਾਅ ’ਤੇ ਉਹ ਇਕ ਸਾਬਤ ਮਰਦ ਦੀ ਸੰਪੂਰਨ ਨੁਹਾਰ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਬੁਲੰਦ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਅਤੇ ਉੱਚੀਆਂ ਰੂਹਾਨੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਕਰਕੇ ਜੇਲ੍ਹ-ਜੀਵਨ ਦੇ ਡਰਾਉਣੇ ਭਿਆਨਕ ਤਸੀਹਿਆਂ, ਸਰੀਰ ਦੀਆਂ ਭਿਅੰਕਰ ਸਜ਼ਾਵਾਂ, ਸੰਕਟਾਂ, ਹਰ ਅਗਨੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਰੀਰ ਦਾ ਨਰੋਏ ਰੂਪ ਵਿਚ ਰੂਪਾਂਤਰਣ, ਵਿਨਾਸ਼ਕਾਰੀ ਮਹੌਲ ਨੂੰ ਖੰਡ-ਖੰਡ ਕਰ ਕੇ ਸਦੀਵੀਂ ਖੇੜ੍ਹੇ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਨੂੰ ਰੂਪਮਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਬਤਪਣ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਅਤੇ ਜਾਗਰਿਤ ਰੱਖਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਇਸ ਪੜ੍ਹਾਅ ਵਿਚ ਸਾਬਤ ਮਰਦ ਦੀ ਨੁਹਾਰ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਸੰਪੂਰਨ ਸਿੱਖ ਸਨ, ਜਿਸਨੇ ਕੁੱਲ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੇ ਪੈਗੰਬਰਾਂ ਦੀ ਭੂਤ-ਵਰਤਮਾਨ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਦਾਤ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਭਾਈ ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਾਬਤ ਸਰੂਪ ਸਿੱਖ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਮੌਤ ਦੇ ਹਰ ਭੈਅ ਤੋਂ ਸਹਿਜ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਸੁਤੰਤਰ ਅਤੇ ਨਿਰਲੇਪ ਸਨ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਸੰਗਰਾਮ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਸਰਗਰਮ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਸੰਗਰਾਮੀ ਸਨ। ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਜ਼ਾਇਜ਼ ਢੰਗ ਨਾਲ ਮਿਲੀਆਂ ਸਜ਼ਾਵਾਂ, ਦੰਡ ਅਤੇ ਜੇਲ੍ਹਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਵਧੀਕੀਆਂ, ਬਦਸਲੂਕੀਆਂ ਭਾਵ ਹਰ ਅਗਨੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਨਵੀਂ ਤੋਂ ਨਵੀਂ ਨਿਸੰਗ ਮੌਤ ਚੇਤਨਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ। ਇਹ ਮੌਤ ਚੇਤਨਾ ਹਰ ਅਗਨੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਇਕ ਨਵੇਂ ਅਤੇ ਨਰੋਏ ਰੂਪ ਵਿਚ ਰੂਪਾਂਤਰਣ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਜੇਲ੍ਹ-ਜੀਵਨ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਦਾ ਬੋਝ ਨਿਧੱਕੜ ਹੋ ਕੇ ਉਠਾਉਂਦੇ ਸਨ, ਹਰ ਸਜ਼ਾ, ਦੰਡ ਅਤੇ ਤਸੀਹਿਆਂ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਨਾਲ ਸਹਿਣ ਕਰਦੇ ਸਨ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਰੀਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਸ਼ਟਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਇਕ ਸਦੀਵੀਂ ਜਵਾਨੀ ਦੇ ਸਰੂਪ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਪੁਨਰ-ਜਵਾਨੀ ਦੇ ਅਹਿਸਾਸ ਵਿਚ ਉਹ ਸੰਸਾਰਿਕ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਤ ਪਾ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਮੌਤ ਚੇਤਨਾ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਸ਼ੁੱਧ ਅਤੇ ਮੌਲਿਕ ਖ਼ਿਆਲਾਂ ਨੂੰ ਲਿਪਟੇ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਵੰਨਸੁਵੰਨੇ ਤੁੱਛ ਅਮਲਾਂ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਖੰਡ-ਖੰਡ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਮੁੱਢ ਕਦੀਮੀ ਮੌਲਿਕਤਾ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਇਕ ਰੂਪਾਂਤਰਣ ਵਿਚ ਬੇਨਕਾਬ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਜਵਾਨੀ ਦਾ ਅਦੁੱਤੀ ਪੜਾਅ ਦੇਸ਼, ਧਰਮ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਬਹੁਪਰਤੀ ਕਲਿਆਣ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਫੁਰਮਾਨ ਹੈ: ਗੁਰਮੁਖਿ ਬੁਢੇ ਕਦੇ ਨਾਹੀ ਜਿਨ੍ਹਾ ਅੰਤਰਿ ਸੁਰਤਿ ਗਿਆਨੁ॥
ਸਦਾ ਸਦਾ ਹਰਿ ਗੁਣ ਰਵਹਿ ਅੰਤਰਿ ਸਹਜ ਧਿਆਨੁ॥
ਓਇ ਸਦਾ ਅਨੰਦਿ ਬਿਬੇਕ ਰਹਹਿ ਦੁਖਿ ਸੁਖਿ ਏਕ ਸਮਾਨਿ॥
ਤਿਨਾ ਨਦਰੀ ਇਕੋ ਆਇਆ ਸਭੁ ਆਤਮ ਰਾਮੁ ਪਛਾਨੁ॥ (ਪੰਨਾ1418) ਉਹ ਗੁਰਮੁਖ-ਜਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਸੁਰਤਿ ਦਾ ਗਿਆਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਪਰ ਕਦੇ ਵੀ ਬੁਢੇਪਾ ਨਹੀ ਆ ਸਕਦਾ, ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਦੁਖਾਂ-ਸੁਖਾਂ ਤੋਂ ਉਪਰਾਮ ਇਕ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਨਾਲ ਲਿਵਲੀਨ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਵਿਸਮਾਦਮਈ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਸਦੀਵੀਂ ਜਵਾਨੀ ਦੇ ਨਵੇਂ ਤੋਂ ਨਵੇਂ ਚਾਅ ਅਤੇ ਸ਼ੌਕ ਦੇ ਹੜ੍ਹ ਵਿਚ ਮੱਤੇ ਹੋ ਕੇ ਮੌਤ ਦੇ ਵੱਡੇ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਸੰਕਟ ਅਤੇ ਡਰਾਉਣੇ ਪੜਾਵਾਂ ਨੂੰ ਅਤਿ ਦਲੇਰੀ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਨਾਲ ਵੰਗਾਰਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਮੌਤ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਪ੍ਰਜਵਲਿਤ ਅਤੇ ਲਿਸ਼ਕਦੇ ਰੂਪ ਤਕ ਪਹੁੰਚਦਿਆਂ ਮੌਤ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅਸਲ ਸੱਚ ਸਵੀਕਾਰਦੇ ਸਨ। ਸ. ਹਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਮਹਿਬੂਬ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ: “ਜਦੋਂ ਸਿੰਘ ਸਰੀਰ ਦੀ ਬਰਬਾਦੀ ਸਮੇਂ ਚੜ੍ਹਦੀਕਲਾ ਵਿਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਉਦੋਂ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੌਤ ਖਲਾਅ ਉਸਦੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਕੀਮਤੀ ਚੀਜ਼ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਜਾਵੇਗੀ। ਦੂਜੇ ਲਫਜ਼ਾਂ ਵਿਚ ਸਰੀਰ ਦਾ ਨਿਯਮ ਮੌਤ ਦੇ ਖਲਾਵਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਜ਼ਿੰਦਾ ਹੈ”। ਜੇਲ੍ਹ ਦੀ ਹਾਲਤ ਸੁਧਾਰਨ ਅਤੇ ਮੀਨੂੰ ਬਦਲਣ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਰ ਕਰਨਾ ਜੇਲ੍ਹ ਦੇ ਵੱਡੇ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਅਹੁਦੇਦਾਰਾਂ ਲਈ ਇਕ ਭਰਵੀਂ ਅਤੇ ਦਲੇਰਾਨਾ ਵੰਗਾਰ ਵੀ ਸੀ। ਉਹ ਹਰ ਬੋਝ ਨੂੰ ਉਠਾਉਂਦਿਆਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਅਤੇ ਜੇਲ੍ਹਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤੇ ਤਸੀਹਿਆਂ ਤੋਂ ਸਦਾ ਨਿਰਲੇਪ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ ਕਿਉਂਕਿ ਪੂਰਨ ਗੁਰਸਿੱਖ ਦੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸੁਰਤਿ ਦੇ ਮੰਡਲਾਂ ਵਿਚ ਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਸਨ, ਸੋ ਸੁਰਤਿ ਜਦੋਂ ਤਕ ਆਪਣੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਹਾਸਿਲ ਨਹੀਂ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਓਨੀ ਦੇਰ ਤਕ ਕੋਈ ਵੀ ਰੁਕਾਵਟ ਜਾਂ ਸੰਕਟ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੇ ਮਾਰਗ ਵਿਚ ਕੋਈ ਵੀ ਰੋਕ ਜਾਂ ਅਟਕਾਂ ਪੈਦਾ ਨਹੀ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਜਿੱਥੋਂ ਤਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਾਹਿਤਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਸਧਾਰਨ ਪੱਖ ਤਕ ਹੀ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਅਸਧਾਰਨ ਸੂਖਮ ਪੱਖਾਂ ਉੱਪਰ ਕਲਮ ਦੀ ਅਜ਼ਮਾਇਸ਼ ਕਰਦੇ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਇਕ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਬੰਦ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਆਪਣੇ ਪਰਵਾਰ ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਤਾ, ਧਰਮ-ਪਤਨੀ, ਧੀ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ ਅਤੇ ਸਕੇ-ਸੰਬੰਧੀਆਂ ਅਤੇ ਗਿਆਨੀ ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਾਲ ਲਗਾਤਾਰ ਚਿੱਠੀ-ਪੱਤਰ ਰਾਹੀਂ ਰਾਬਤਾ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦੇ ਸਨ। ਪਰਵਾਰ ਅਤੇ ਸੰਬੰਧੀਆਂ ਦਾ ਹਾਲ-ਚਾਲ ਪੁੱਛਦੇ ਅਤੇ ਦੱਸਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਭਾਣੇ ਨੂੰ ਮਿੱਠਾ ਕਰਕੇ ਮੰਨਣ ਲਈ ਤਤਪਰ ਸਨ, ਇਹ ਚਿੱਠੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਹੋ ਰਹੇ ਭੈੜੇ ਵਰਤਾਓ, ਘੋਰ ਅਨਿਆਂ, ਦਿੱਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਤਸੀਹਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਲਿਖੀਆਂ ਗਈਆਂ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਪਰ ਅਤੇ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਕੈਦ ਸਿੱਖ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ ਵਿਚ ਪਰਪੱਕ ਹਰ ਸਿੱਖ ਕੈਦੀ ਉੱਪਰ ਹੋ ਰਹੇ ਸਨ, ਨੂੰ ਭਲੀ ਭਾਂਤ ਰੂਪਮਾਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਇਨ੍ਹਾਂ ਜੇਲ੍ਹ ਚਿੱਠੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਸੰਬੰਧਿਤ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ਵਿਚ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਹੋ ਰਹੇ ਬਹੁਪਰਤੀ ਅਨਿਆਂ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿਚ ਇਕ ਜਾਗਰਿਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਚੇਤਨਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਿੱਠੀਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਜੇਲ੍ਹ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਨ ਲਈ ਇਕ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਲਹਿਰ ਬਣ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਮੂਹਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਖੜ੍ਹ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਮਿਲਿਆ ਹੁੰਗਾਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਰ ਵੱਡੇ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਸੰਕਟ ਵਿਚ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਅਤੇ ਕੱਢਣ ਲਈ ਸਹਾਈ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਹੁੰਗਾਰੇ ਸਦਕਾ ਹੀ ਉਹ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੁਆਰਾ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਉੱਪਰ ਅਤੇ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਕੈਦ ਕੈਦੀਆਂ ਉੱਪਰ ਢਾਹੇ ਜਾ ਰਹੇ ਗੈਰਕੁਦਰਤੀ ਜ਼ੁਲਮਾਂ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿਚ ਨਿਧੜਕ ਹੋ ਕੇ ਅਤਿ ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਅਤੇ ਸਿੱਦਕ ਨਾਲ ਇਸ ਜ਼ੁਲਮ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਇਕ ਬੁਲੰਦ ਆਵਾਜ਼ ਖੜ੍ਹੀ ਕਰਨ ਵਿਚ ਸਫ਼ਲ ਹੋਏ ਅਤੇ ਇਹੀ ਆਵਾਜ਼ ਅੱਗੇ ਜਾ ਕੇ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰਵਾਉਣ ਵਿਚ ਸਹਾਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। | 
