ਸਿੱਖ ਧਰਮ, ਸਰਬੱਤ ਦਾ ਭਲਾ ਲੋਚਣ ਵਾਲਾ ਵਿਲੱਖਣ ਧਰਮ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਚ ਜਿੰਨੀਆਂ ਵੀ ਸ਼ਹਾਦਤਾਂ ਹੋਈਆਂ ਸਭ ਇਨਸਾਨੀਅਤ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿਚ ਅਤੇ ਹੋ ਰਹੇ ਜ਼ੁਲਮ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਸਨ।

‘ਸ਼ਹਾਦਤ’ ਅਰਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਸ਼ਬਦ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ-- ‘ਗਵਾਹੀ ਦੇਣਾ’। ਸਾਮੀ ਧਰਮ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਯਹੂਦੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ‘ਪੁਰਾਣੇ ਅਹਿਦਨਾਮੇ’ ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਸਾਮੀ ਧਰਮ ਵਿਚ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਯੂਨਾਨੀ (ਗ੍ਰੀਕ) ਭਾਸ਼ਾ ਤੋਂ ਆਇਆ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ UATUP ਸ਼ਬਦ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ‘ਗਵਾਹੀ ਦੇਣਾ’ ਹਨ। ਯਹੂਦੀ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਰੱਬੀ ਹੁਕਮ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨ ਤੇ ਕਰਾਉਣ ਲਈ ਜੋ ਗਵਾਹੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਸ਼ਹਾਦਤ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਮੀ ਧਰਮਾਂ ਵਿਚ ਦੂਸਰਾ ਸਥਾਨ ਇਸਾਈ ਧਰਮ ਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਅਨੁਸਾਰ ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਧਰਮ ਛੱਡਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਸਚਾਈ ਬਦਲੇ ਲੇਖੇ ਲਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਮੌਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ, ‘ਸ਼ਹੀਦ’ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਧਰਮਾਂ ਵਿਚ ਤੀਸਰਾ ਸਥਾਨ ਇਸਲਾਮ ਧਰਮ ਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਬਦੌਲਤ ‘ਸ਼ਹੀਦ’ ਸ਼ਬਦ ਪੂਰਬੀ ਧਰਮਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਇਸਲਾਮ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਹੱਕ, ਸੱਚ ਤੇ ਪਾਕ ਕਲਾਮ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਹਾਦਤ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰੰਭ ਸਾਮੀ ਧਰਮਾਂ ਤੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਸ਼ਹੀਦ ਸ਼ਬਦ ਦੋ ਵਾਰ ਆਇਆ ਹੈ:

ਪੀਰ ਪੈਕਾਮਰ ਸਾਲਕ ਸਾਦਕ ਸੁਹਦੇ ਅਉਰੁ ਸਹੀਦ ॥ (ਪੰਨਾ 53)

ਜਾ ਕੈ ਈਦਿ ਬਕਰੀਦ ਕੁਲ ਗਊ ਰੇ ਬੁਧ ਕਰਹਿ ਮਾਨੀਅਹਿ ਸੇਖ ਸਹੀਦ ਪੀਰਾ ॥ (ਪੰਨਾ 1293)

ਸਿੱਖ ਸ਼ਹੀਦ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਪ੍ਰਿੰ. ਸਤਿਬੀਰ ਸਿੰਘ ਇਕ ਸਾਖੀ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਦੇ ਕੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ, ਸ਼ਹੀਦ ਅਸਲ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਵੱਲੋਂ ਮਿਲਿਆ ਇਕ ਖ਼ਿਤਾਬ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ‘ਸਿਦਕ ਸਾਬਤ ਹੈ ਜਾਂ ਜੋ ‘ਰਣ ਕਾ ਸੂਰਮਾ’ ਹੈ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਅੱਗੇ ਆਤਮ ਸਮਰਪਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ:

ਮੁਰਦਾ ਹੋਇ ਮੁਰੀਦੁ ਨ ਗਲੀ ਹੋਵਣਾ।
ਸਾਬਰੁ ਸਿਦਕਿ ਸਹੀਦੁ ਭਰਮ ਭਉ ਖੋਵਣਾ। (ਵਾਰ 3 :18)

‘ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼’ ਅਨੁਸਾਰ ਕਿਸੇ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਅੱਤਿਆਚਾਰ ਸਿਖਰ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਦੋਂ ਸਤਿਆਚਾਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਲਈ ਕੋਈ ਯੁੱਗ ਪੁਰਸ਼ ਆਪਣੀ ਸਰੀਰਕ ਅਹੂਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਸਾਰੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦਾ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ‘ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼' ਅਨੁਸਾਰ, ਸੱਚੀ ਗਵਾਹੀ, ਧਰਮ ਹਿਤ ਪ੍ਰਾਣ ਅਰਪਣ ਕਰਨ ਦੀ ਕ੍ਰਿਯਾ ਹੈ।

‘ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼’ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ਹੀਦ ਉਸ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਸਚਾਈ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਰਾਹ ’ਤੇ ਚੱਲਦਿਆਂ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਕੁਰਬਾਨ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਹੀਦ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਚ ਸਮਾਨਆਰਥੀ ਸ਼ਬਦ ‘martyr ਹੈ। ਜਿਸ ਦੇ ਅਰਥ ਆਪਣੇ ਧਾਰਮਿਕ ਨਿਸ਼ਚੇ ਉੱਤੇ ਦ੍ਰਿੜ ਵਿਅਕਤੀ ਹਨ।

‘ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ ਇਸਲਾਮ ਐਂਡ ਐਥਿਕਸ ਅਨੁਸਾਰ’ ਇਸਲਾਮੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿਚ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ :

੧. ਜਹਾਦ (ਧਰਮ ਯੁੱਧ) ਵਿਚ ਮਰੇ ਵਿਅਕਤੀ

੨. ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਖਿਤਿਆਰ ਜਾਂ ਝਗੜੇ ਵਿਚ ਮਰੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਵੀ ਸ਼ਹੀਦ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

‘ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ ਰਿਲੀਜਨ ਐਂਡ ਐਥਿਕਸ' ਅਨੁਸਾਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਧਰਮ ਦੇ ਪੱਖ ਵਿਚ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਕੁਰਬਾਨੀ ਸਰਵਉੱਤਮ ਸ਼ਹਾਦਤ ਹੈ।

‘ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ' ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ਹਾਦਤ ਧਰਮ ਜਾਂ ਅਸੂਲ ਦੀ ਖਾਤਰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਾਰ ਦੇਣ ਦਾ ਨਾਂ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਅਜਿਹੀ ਮੌਤ ਨੂੰ ਉੱਚਿਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਚ ਸ਼ਹੀਦ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਅਰਥ ਸਾਮੀ ਧਰਮਾਂ ਨਾਲੋਂ ਕੁਝ ਵੱਖਰੇ ਹਨ। ਸਾਮੀ ਧਰਮਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜਿਊਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਈਸਾ ਮਸੀਹ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣ ਦਾ ਫੁਰਮਾਨ ਜ਼ਾਰੀ ਕਰ ਕੇ ਤੁਰੰਤ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਜਾਂ ਹਜ਼ਰਤ ਮੁਹੰਮਦ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਕਰਬਲਾ ਦੀ ਜੰਗ ਵਿਚ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਧਰਮਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਹੀਦ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਫਤਵਾ ਜਾਰੀ ਕਰ ਕੇ ਜਿਊਣ ਦਾ ਕੋਈ ਅਵਸਰ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਅਜਿਹਾ ਧਰਮ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਮਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਜਿਊਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਆਪਣੀ ਜ਼ਮੀਰ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨੂੰ ਦੱਬ ਕੇ ਜ਼ੁਲਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿਚ ਖੜ੍ਹੋ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਜਿਹੜੇ ਸਵਰਗ ਦੇ ਅਨੰਦ ਮਾਨਣ ਲਈ ਸਾਮੀ ਧਰਮਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹੋ ਜਿਹੇ ਸਵਰਗੀ ਅਨੰਦ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲ ਸਕਦੇ ਸਨ ਜੇ ਉਹ ਜ਼ੁਲਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦਾ ਸਾਥ ਦੇ ਦਿੰਦੇ।

ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਹੀ ਇਸ ਧਰਮ ਵਿਚ ਆਪਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਅੱਗੇ ਵਾਰਨ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜ਼ਿੱਲਤ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜਿਊਣ ਨਾਲੋਂ ਇੱਜ਼ਤ ਨਾਲ ਮਰਨ ਨੂੰ ਪਹਿਲ ਦਿੱਤੀ-

ਜਉ ਤਉ ਪ੍ਰੇਮ ਖੇਲਣ ਕਾ ਚਾਉ॥
ਸਿਰੁ ਧਰਿ ਤਲੀ ਗਲੀ ਮੇਰੀ ਆਉ॥
ਇਤੁ ਮਾਰਗਿ ਪੈਰੁ ਧਰੀਜੈ॥
ਸਿਰੁ ਦੀਜੈ ਕਾਣਿ ਨ ਕੀਜੈ॥ (ਪੰਨਾ 1412)

ਜੇ ਜੀਵੈ ਪਤਿ ਲਥੀ ਜਾਇ॥
ਸਭੁ ਹਰਾਮੁ ਜੇਤਾ ਕਿਛੁ ਖਾਇ॥ (ਪੰਨਾ 142)

ਸਿੱਖ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਨੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਰਜ਼ਾ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਸਰੀਰਕ ਮੋਹ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਅਜਿਹੇ ਮਨੁੱਖ ਸਰੀਰਕ ਜਾਮੇ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਨਿਰਲੇਪ ਰਹਿ ਕੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਭਗਤੀ ਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਮੰਨਦੇ ਸਨ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਜਿਊਂਦੇ ਜੀ ਮਰਨਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ:

ਅਖੀ ਬਾਝਹੁ ਵੇਖਣਾ ਵਿਣੁ ਕੰਨਾ ਸੁਨਣਾ॥
ਪੈਰਾ ਬਾਝਹੁ ਚਲਣਾ ਵਿਣੁ ਹਥਾ ਕਰਣਾ॥
ਜੀਭੈ ਬਾਝਹੁ ਬੋਲਣਾ ਇਉ ਜੀਵਤ ਮਰਣਾ॥
ਨਾਨਕ ਹੁਕਮੁ ਪਛਾਣਿ ਕੈ ਤਉ ਖਸਮੈ ਮਿਲਣਾ॥ (ਪੰਨਾ 139)

ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਵਾਲੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਨੂੰ ਸੰਝ, ਸਵੇਰ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਆਪਣੇ ਹਰ ਕਾਰਜ ਸਮੇਂ ਅਰਦਾਸ ਕਰਨ ਵੇਲੇ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਚ ਸ਼ਹੀਦ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦਾ ਵੀ ਅਹਿਮ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਸ਼ਹੀਦ ਸਿੱਖ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਵੀ ਮਰਦ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਜਿੰਨਾ ਹੀ ਦਰਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਅਰਦਾਸ ਵਿਚ ਸ਼ਹੀਦ ਸਿੰਘਣੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ:

“ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸਿੰਘਾਂ ਸਿੰਘਣੀਆਂ ਨੇ ਧਰਮ ਹੇਤ ਸੀਸ ਦਿੱਤੇ"

ਸਿੱਖ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਵਿਚ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਸਥਾਨ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਨੂੰ ‘ਸਾਕਾ ਸਰਹਿੰਦ’ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਉਹ ਮਹਾਨ ਇਸਤਰੀ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾ ਦਾ ਪਤੀ ਸ਼ਹੀਦ, ਪੁੱਤਰ ਸ਼ਹੀਦ, ਚਾਰ ਪੋਤਰੇ ਸ਼ਹੀਦ, ਦਾਦਾ ਸਹੁਰਾ ਸ਼ਹੀਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਭਰਾ ਕ੍ਰਿਪਾਲ ਚੰਦ ਸ਼ਹੀਦ, ਨਨਾਣ ਵੀਰੋ ਦੇ ਪੰਜ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ਹੀਦ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਆਪ ਵੀ ਜ਼ੁਲਮ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਹੋ ਰਹੀ ਜੰਗ ਵਿਚ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ। ਇਹ ਸਭ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਰਾਜ ਲੈਣ ਤੋਂ ਉਲਟ ਇਨਸਾਨੀਅਤ ਦੇ ਹੱਕਾਂ ਦੀ ਖਾਤਰ ਹੋਈਆਂ।

ਸ਼ਹੀਦ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਸ਼ਹੀਦ ਪਤੀ ਦਾ ਸੀਸ ਤੱਕਣ ਸਮੇਂ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ‘ਹੇ ਪਤੀ ਜੀਓ! ਤੁਹਾਡੀ ਕੇਸਾਂ ਸੁਆਸਾਂ ਸੰਗ ਨਿਭ ਗਈ ਹੈ, ਕ੍ਰਿਪਾ ਕਰੋ ਕਿ ਮੇਰੀ ਵੀ ਨਿਭ ਜਾਏ । ਇਸ ਮਹਾਨ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਦੇ ਨਿਵਾਸੀ ਭਾਈ ਲਾਲ ਚੰਦ ਸੁਭਿਖੀਏ ਖੱਤਰੀ ਦੇ ਘਰ ਮਾਤਾ ਬਿਸ਼ਨ ਕੌਰ ਜੀ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਹੋਇਆ। ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਨੇ ਹਰ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਸਾਥ ਦਿੱਤਾ। ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਨੇ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ੩੪ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵਰਗੇ ਮਹਾਨ ਤੇਜਸਵੀ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਉਦੋਂ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਦੇ ਪਤੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਢਾਕਾ ਵਿਖੇ ਗਏ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੈਰ-ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿਚ ਮਾਤਾ ਜੀ ਨੇ ਪੁੱਤਰ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਏ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ) ਦੀ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੇ ਮਾਖੋਵਾਲ (ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ) ਆਉਣ ’ਤੇ ਆਪ ਮੁੜ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਏ ਜੀ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਮਾਖੋਵਾਲ ਆ ਗਏ। ੧੬੭੫ ਈ: ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਹਿਫ਼ਾਜ਼ਤ ਲਈ ਆਪਣੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦੇਣੀ ਪਈ। ਇਸ ਸੰਬੰਧ ਵਿਚ ‘ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਸੋਭਾ’ ਦਾ ਕਰਤਾ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ

‘ਪ੍ਰਗਟ ਭਏ ਗੁਰ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ।
ਸਗਲ ਸ੍ਰਿਸਟ ਪੈ ਢਾਪੀ ਚਾਦਰ।”

ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਅਤੇ ਪਹਾੜੀਆਂ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਪਰਜਾ ਉੱਤੇ ਵਧ ਰਹੇ ਜ਼ੁਲਮ ਕਾਰਨ ਗੁਰੂਘਰ ਦਾ ਹਕੂਮਤ ਨਾਲ ਤਨਾਉ ਵਧਣ ਲੱਗਾ ਸੀ ਮੁਗਲ ਹਕੂਮਤ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਘੇਰਾ ਪਾ ਲਿਆ। ੧੭੦੪ ਈ: ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਦੇ ਪਰਵਾਰ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਸਰਸਾ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ’ਤੇ ਸਾਰਾ ਕਾਫਲਾ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ। ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਆਪਣੇ ਦੋ ਪੋਤਰਿਆਂ ਨਾਲ ਇਸ ਕਾਫਲੇ ਤੋਂ ਵਿਛੜ ਗਏ। ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦਾ ਰਸੋਈਆ ਗੰਗੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਖੇੜੀ (ਸਹੇੜੀ) ਲੈ ਗਿਆ। ਗੰਗੂ ਨੇ ਧਨ ਦੇ ਲਾਲਚ ਕਾਰਨ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਛੋਟੇ ਪੋਤਿਆਂ ਨੂੰ ਮੁਗ਼ਲ ਹਕੂਮਤ ਕੋਲ ਸਰਹਿੰਦ ਫੜਾ ਦਿੱਤਾ। ਜਿੱਥੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭੁੱਖੇ-ਭਾਣੇ ਪੋਹ ਦੀ ਸਰਦੀ ਵਿਚ ‘ਠੰਢੇ ਬੁਰਜ’ ਵਿਚ ਰੱਖਿਆ।

ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਜਾਣਦੇ ਸਨ ਕਿ ਮੁਗ਼ਲ ਹਕੂਮਤ ਵੱਲੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਛੋਟੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਲਾਲਚ ਜਾਂ ਡਰਾਵੇ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣਗੇ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਮਾਤਾ ਜੀ ਨੇ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਦਾਦਾ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਬਾਰੇ ਦੱਸ ਕੇ ਸੀਸੁ ਦੀਆ ਪਰ ਸਿਰਰੁ ਨ ਦੀਆ’ ਵਾਲਾ ਵਚਨ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਵਾਇਆ। ਅੱਲਾ ਯਾਰ ਖਾਂ ਯੋਗੀ ਇਸ ਬਾਰੇ ਲਿਖਦਾ ਹੈ, ਕਿ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਨੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਣ ਦੇ ਵਕਤ ਲਾੜਿਆਂ ਵਾਂਗ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਸੀ :

ਜਾਨੇ ਸੇ ਪਹਲੇ ਆਓ ਗਲੇ ਸੇ ਲਗਾ ਤੋ ਲੂੰ
ਕੇਸੋਂ ਕੋ ਕੰਘੀ ਕਰ ਦੂੰ ਜ਼ਰਾ ਮੂੰਹ ਧੁਲਾ ਤੋ ਲੂੰ
ਪ੍ਯਾਰੇ ਸਰੋਂ ਪ: ਨਨ੍ਹੀ ਸੀ ਕਲਗੀ ਸਜਾ ਤੋ ਲੂੰ
ਮਰਨੇ ਸੇ ਪਹਲੇ ਤੁਮ ਕੋ ਦੂਲ੍ਹਾ ਬਨਾ ਤੋ ਲੂੰ

ਕਚਹਿਰੀ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਹਕੂਮਤ ਨੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਨੂੰ ਝੁਕਾਉਣ ਲਈ ਤਰ੍ਹਾਂ-ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲਾਲਚ ਦਿੱਤੇ, ਅਜਿਹੇ ਲਾਲਚ ਵੀ ਦਿੱਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਮੀ ਧਰਮਾਂ ਵਿਚ ਸਵਰਗ ਦੇ ਨਜ਼ਾਰੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਨਾ ਮੰਨੇ ਤਾਂ ਡਰਾਵੇ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਨੇ ਜ਼ਾਲਮ ਹਕੂਮਤ ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਦੀ ਦੁਆਰਾ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਵਾਏ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਾਕਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਵਾਇਆ ਕਿ:

ਹਮਰੇ ਬੰਸ ਰੀਤਿ ਇਮ ਆਈ॥
ਸੀਸ ਦੇਤਿ ਪਰ ਧਰਮ ਨਾ ਜਾਇ॥

ਕਈ ਦਿਨ ਲਾਲਚ ਤੇ ਡਰਾਵੇ ਦੇਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਦੇ ਪੋਤਿਆਂ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਦਾ ਨੀਹਾਂ ਵਿਚ ਚਿਨਾਉਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਜ਼ਿਬਹ ਕਰ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਭਾਈ ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਭੰਗੂ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ:

ਹੁਤੋ ਉਹਾਂ ਥੋ ਛੁਰਾ ਇਕ ਵਾਰੋ,
ਦੈ ਗੋਡੇ ਹੇਠ, ਕਰ ਜ਼ਿਬਹ ਡਾਰੋ,
ਤੜਫ ਤੜਫ ਗਈ ਜਿੰਦ ਉਡਾਇ,
ਇਮ ਸ਼ੀਰ ਖੋਰ ਦੁਇ ਦਏ ਕਤਲਾਇ।

ਪੋਤਰਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ੮੦ ਸਾਲ ਦੇ ਲੱਗਭਗ ਸੀ ਤਸੀਹੇ ਝੱਲਦੇ ਹੋਏ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਗਏ। ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਉਹ ਮਹਾਨ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚ ਸੂਰਬੀਰਤਾ ਦਾ ਗੁਣ ਸੀ ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਇਹੋ ਹੀ ਗੁਣ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਪੋਤਰਿਆਂ ਵਿਚ ਭਰਿਆ। ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਦੀ ਇਸ ਬੇਮਿਸਾਲ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੋਰ ਸਿੱਖ ਬੀਬੀਆਂ ਨੇ ਵੀ ਸੂਰਮਗਤੀ ਦੇ ਇਸ ਗੁਣ ਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ। ਜਿਸਦੇ ਸਦਕੇ ਸਿੱਖ ਬੀਬੀਆਂ ਨੇ ਜ਼ੁਲਮ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਹੋ ਰਹੀ ਜੰਗ ਵਿਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਮੋਢੇ ਨਾਲ ਮੋਢਾ ਜੋੜ ਕੇ ਸਾਥ ਦਿੱਤਾ, ਉੱਥੇ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਟੋਟੇ ਕਰਵਾ ਕੇ ਸਿਦਕ ਨਹੀਂ ਹਾਰਿਆ।