ਗਿਆਨੀ ਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਉਹ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਸਨ ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਔਖੇ ਸਮੇਂ ਅਪਣੀ ਅਵਾਜ਼ ਬੁਲੰਦ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਭਾਵੇਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸੰਸਥਾ ਨਾਲ ਹੋਈ ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ‘ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ’ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਚਾਰਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਨ ਵਿਚ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਗਿਆਨੀ ਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਸਿੱਖੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਰਹਿਤ ਪ੍ਰਤੀ ਚੈਤੰਨ ਸਨ, ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਣਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਿੱਖ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਤਕ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਤਾਂ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਦੀ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠਤਾ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗ ਸਕੇ। ਇਹ ਉਹ ਸਮਾਂ ਸੀ ਜਦੋਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਈਸਾਈ ਮਿਸ਼ਨਰੀਆਂ ਦਾ ਬੋਲਬਾਲਾ ਸੀ। ਈਸਾਈ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਫੈਲਾਉਣ ਹਿੱਤ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲਾਲਚ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਸਾਰ ਲਈ ਕਈ ਲੋਕ ਭਲਾਈ ਦੇ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਸਨ ਜਿਵੇਂ- ਹਸਪਤਾਲ, ਯਤੀਮਖਾਨੇ ਅਤੇ ਸਕੂਲ, ਕਾਲਜ ਆਦਿ। ਇਸਾਈ ਮਿਸ਼ਨਰੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਤਹਿਤ ਕਈ ਸਿੱਖ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਧਰਮ ਬਦਲਣ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਬਣਾ ਲਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਸੰਬੰਧ ਵਿਚ ਗਿਆਨੀ ਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਇਹ ਕਥਨ ਵਿਚਾਰਨਯੋਗ ਹੈ- “ਈਸਾਈ ਮਿਸ਼ਨਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੱਡੀ ਸਫਲਤਾ ਓਦੋਂ ਦਿੱਸਣ ਲਗੀ ਜਦੋਂ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦਰਬਾਰ ਦੀ ਸਵਾ ਕ੍ਰੋੜ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਗਿਣਤੀ ਪਿਚਕ ਕੇ ਵੀਹ ਲੱਖ ਰਹਿ ਗਈ। ਜਾਪਦਾ ਇਉਂ ਸੀ ਕਿ ਬਸ ਆਖਰੀ ਹੰਭਲਾ ਮਾਰਨਾ ਹੀ ਬਾਕੀ ਹੈ ਤੇ ਰਹਿੰਦੇ ਵੀਹ ਲੱਖ ਸਿੱਖ ਵੀ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਣਗੇ। ਮੁੱਖ ਢੰਗ ਇੱਕੋ ਸੀ, ਸਿੱਖ ਅਮੀਰਾਂ ਅਤੇ ਸਰਦੇ, ਪੁਜਦੇ ਘਰਾਣਿਆਂ ਨੂੰ ਈਸਾਈ ਬਣਾ ਲਿਆ ਜਾਵੇ। ਤਰਨਤਾਰਨ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਕਰਮਾ ਅਤੇ ਬੁੰਗਿਆਂ 'ਚ ਈਸਾਈ ਪਰਚਾਰਕ ਆਸਨ ਜਮਾਈ ਬੈਠੇ ਸਨ। ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਮੁੱਲ ਖਰੀਦ ਲੈਣ ਦੀ ਪੁਜਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਚੱਲ ਰਹੀ ਸੀ ਤਾਂ ਜੂ ਇਸ ਥਾਂ ਗਿਰਜਾ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ।” ਉਸ ਸਮੇਂ ਵਾਪਰੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਹ ਇਕ ਹੀ ਘਟਨਾ ਕਾਫੀ ਹੈ ਜਿਸ ਤੋਂ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਅਸਥਾਨਾਂ ਨੂੰ ਈਸਾਈਆਂ ਵੱਲੋਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕੀਮਤ ਤੇ ਘੇਰਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਹ ਸਿੱਖ ਸਮੁਦਾਇ, ਸਿੱਖ ਚਿੰਤਕਾਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਝਟਕਾ ਸੀ ਕਿਉਂ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਸਤਿਤਵ ਨੂੰ ਮਿਟਾਏ ਜਾਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ। ਅਜਿਹੇ ਸਮੇਂ ‘ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ’ ਦਾ ਰੋਲ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਚਿੰਤਕਾਂ ਦਾ ਵੀ। ਗਿਆਨੀ ਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ ਦੇ ਅਜਿਹੇ ਚਿੰਤਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਈਸਾਈ ਮਿਸ਼ਨ ਦੀ ਅਸਲੀਅਤ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਾਗਰੂਕ ਕੀਤਾ। ਗਿਆਨੀ ਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ‘ਖ਼ਾਲਸਾ ਅਖ਼ਬਾਰ' ਰਾਹੀਂ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਲੇਖਾਂ ਤੇ ਭਾਸ਼ਣਾਂ ਰਾਹੀਂ ਇਸ ਪਾਜ ਨੂੰ ਉਘਾੜਨ ਵਿਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।

ਗਿਆਨੀ ਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ ਪਹਿਲੇ ਸਮੇਂ ਆਰੀਆ ਸਮਾਜ/ਲਹਿਰ ਦੇ ਸਮਰਥਕ ਸਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸਮਾਜ-ਸੁਧਾਰਕ ਲਹਿਰ ਸੀ। ਸਮਾਜ ਸੁਧਾਰ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਇਸ ਲਹਿਰ ਦਾ ਆਸ਼ਾ ਫੋਕੇ ਰੀਤੀ ਰਿਵਾਜਾਂ ਦਾ ਖੰਡਨ ਕਰਨਾ ਵੀ ਸੀ। ਇਹ ਲਹਿਰ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਉਸ ਵਿਧੀ-ਵਿਧਾਨ ਦੇ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿਚ ਵੀ ਸੀ ਜੋ ਅੰਧ-ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਇਸ ਲਹਿਰ ਦਾ ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਕਾਰਜ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਧਰਮ ਦੇ ਅਸਲੀ/ਸਹੀ ਸਿਧਾਤਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਨਾ ਸੀ। ਗਿਆਨੀ ਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਇਸ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਣ ਦਾ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ਇਹ ਵੀ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਲਹਿਰ ਦਾ ਹਰ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਜਿਸ ਦਿਨ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਨੇ ਆਰੀਆ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਉਸ ਦਿਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਰਬਾਬੀਆਂ ਪਾਸੋਂ ਭੈਰਵੀ ਰਾਗ ਵਿਚ ਉਤਰਿ ਗਇਓ ਮੇਰੇ ਮਨ ਕਾ ਸੰਸਾ ਜਬ ਤੇ ਦਰਸਨੁ ਪਾਇਆ ਸਬਦ ਸੁਣਿਆ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਬੀਤਣ ਨਾਲ ਇਸ ਆਰੀਆ ਸਮਾਜੀ ਲਹਿਰ ਦਾ ਮੁਹਾਂਦਰਾ ਸਵੈ ਤਕ ਸੀਮਤ ਹੋਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਆਰੀਆ ਸਮਾਜੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਪ੍ਰਤੀ ਭੱਦੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਵਰਤਣ ਤੋਂ ਵੀ ਗੁਰੇਜ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਸਵਾਮੀ ਦਯਾਨੰਦ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਪ੍ਰਤੀ ਵੀ ਅਪਮਾਨਜਨਕ ਸ਼ਬਦ ਬੋਲੇ। ‘ਆਰੀਆ ਸਮਾਚਾਰ’ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਬਾਰੇ ਗ਼ਲਤ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ।

ਗਿਆਨੀ ਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਇਸ ਸੰਸਥਾ ਦੇ ਮਕਸਦ ਤੋਂ ਕਾਫੀ ਵਾਕਿਫ ਹੋ ਚੁਕੇ ਸਨ।ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਇਕ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਤਹਿਤ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਬਾਰੇ ਕੀਤੀਆਂ ਗ਼ਲਤ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਕਾਰਨ ਉਹ ਉੱਥੋਂ ਉੱਠ ਕੇ ਆ ਗਏ ਸਨ।‘ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਇਹ ਘਟਨਾ ਭਾਰੀ ਖਿਚਾਉ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣੀ’ ਇਸ ਖਿਚਾਉ ਦੇ ਮੱਦੇਨਜ਼ਰ ਅਤੇ ਆਰੀਆ ਸਮਾਜ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਸਿੱਖੀ ’ਤੇ ਹਮਲਿਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਗਿਆਨੀ ਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਰੀਆ ਸਮਾਜ ਛੱਡਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਕਿਹਾ ਕਿ- “ਸਾਨੂੰ ਬਹੁਤ ਦੁਖ ਹੋਇਆ ਕਿ ਆਰੀਆ ਸਮਾਜ ਨੇ ਇਹ ਪਾਲਸੀ ਧਾਰਨ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਅਜਿਹੇ ਘਿਣਾਉਣੇ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤ ਕੇ ਕੀ ਲਾਭ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇਗਾ? ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਪਬਲਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਰੋਧਤਾ ਕਰਨ ਉੱਪਰ ਕਿਉਂ ਮਜਬੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ?...ਨਿਆਂ ਸਾਥੋਂ ਇਹ ਮੰਗ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਕਿ ਅਸੀਂ ਆਰੀਆ ਸਮਾਜ ਦੇ ਸੰਚਾਲਕਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਆਗਿਆ ਦੇਈਏ ਕਿ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਕੀਮਤ 'ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ (ਆਰੀਆ ਸਮਾਜੀਆਂ) ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਦੀਵਾਨ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਆਗੂਆਂ, ਖਾਸ ਕਰ ਭਾਈ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਭਾਈ ਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਗਿਆਨੀ ਨੇ ਆਰੀਆ ਸਮਾਜ ਦੇ ਪਾਜ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਘਾੜ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤੇ। ਇਉਂ ਸਿੱਖ ਆਰੀਆ ਸਮਾਜ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿਚ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਏ।

ਗੁਰੂ ਇਹ ਅਜਿਹਾ ਸਮਾਂ ਸੀ ਜਦੋਂ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਅਤੇ ਸਿੱਖੀ ਉੱਪਰ ਹਰ ਪਾਸਿਓਂ ਹਮਲੇ ਹੋ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਸ ਮਾਹੌਲ ਵਿਚ ਸਿੱਖੀ ਨੂੰ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਣਾ ਅਤੇ ਸਿੱਖੀ ਲਈ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਨਾ ਵੱਡਾ ਚੁਣੌਤੀ ਸੀ। ਜਿੱਥੇ ਇਕ ਪਾਸੇ ਸਿੱਖੀ ਨੂੰ ਬਾਹਰੀ ਹਮਲਿਆਂ ਦਾ ਡਰ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਸਿੱਖੀ ਨੂੰ ਅੰਦਰੂਨੀ ਹਮਲੇ ਵੀ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਸਿੱਖੀ ਕੇਵਲ ਜ਼ਾਹਰੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਅੰਦਰੂਨੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸਿੱਖ ਸਪਿਰਟ ਉਨੀ ਹੀ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਜੇ ਸਿੱਖ ਸਪਿਰਟ ਕਾਇਮ ਹੈ, ਉਹ ਅੰਦਰੋਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਬਾਹਰੀ ਕਿਸੇ ਹਮਲੇ ਤੋਂ ਡਰ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਸਮੱਸਿਆ ਦੇ ਜਿੱਥੇ ਬਾਹਰੀ ਕਾਰਨ ਸਾਹਮਣੇ ਆਏ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਕਾਰਨ ਵੀ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ‘ਸਿੱਖੀ ਹੈ ਬਲਵਾਨ ਕਰਨਾ ਸੁਰਤ ਨੂੰ’ ਅਜਿਹਾ ਮਾਹੌਲ ਸਿਰਜਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਕਿਸੇ ਬਾਹਰੀ ਹਮਲੇ ਦਾ ਡਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਪਰ ਅਸਲ ਵਿਚ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਵਾਪਰਦਾ। ਸਾਹਿਬਾਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਅਸਲ ਭਾਵ ਨੂੰ ਖੋਰਾ ਲਗਣਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਸਿੱਖੀ ਦੀਆਂ ਤੰਦਾਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ ਸਨ। ਸਿੱਖੀ ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਹੋ ਰਹੇ ਗੁਰੂ-ਡੰਮ੍ਹ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਹਵਾ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਚਲਾਇਆ ‘ਨਾਨਕ ਨਿਰਮਲ ਪੰਥ' ਆਪਣੀ ਨਿਰਮਲਤਾ ਗਵਾਉਂਦਾ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਸ ਦੁਖਾਂਤਕ ਬਿਰਤਾਂਤ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀ ਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕੇਵਲ ਮਹਿਸੂਸ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਬਲਕਿ ਵੇਖਿਆ ਅਤੇ ਹੰਢਾਇਆ ਵੀ ਸੀ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਪਣੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖੀ 'ਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕਰਦਿਆਂ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਸੁਧਾਰ ਲਈ ਇਕ ਵੱਡਾ ਹੰਭਲਾ ਮਾਰਿਆ। ਅਜਿਹਾ ਹੰਭਲਾ ਇਕ ਪਾਸੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਸੀ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਨੂੰ ਰੀ-ਫਰੇਮ ਕਰਨ ਲਈ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੀ। ਗਿਆਨੀ ਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਜੋ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸਿੱਖੀ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਅੰਦਰ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਕਈ ਮੁੱਦਿਆਂ ਨੂੰ ਉਠਾਇਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈਆਂ ਸਮੱਸਿਅਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਅਸਲੀ ਸਿੱਖ ਕੌਣ ਹੈ, ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਸੁਲਝਾਉਣ ਵਾਲੀ ਸ਼ੁਰੂ ਪੁਸਤਕ ‘ਨਕਲੀ ਸਿੱਖ ਪ੍ਰਬੋਧ' ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਚ ਭੇਖ ਦਾ ਬੋਲਬਾਲਾ ਵਧ ਚੁਕਾ ਸੀ।

ਗਿਆਨੀ ਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਤ ‘ਨਕਲੀ ਸਿੱਖ ਪ੍ਰਬੋਧ’ ਕਿਤਾਬ ‘ਖਾਲਸਾ ਪ੍ਰੈਸ ਲਹੌਰ’ ਵੱਲੋਂ ਛਾਪੀ ਗਈ। ਗਿਆਨੀ ਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ‘ਨਕਲੀ ਸਿੱਖ ਪ੍ਰਬੋਧ' ਕਿਤਾਬ ਵਿਚ ਸਮਾਂ ‘ਨਾਨਕਸ਼ਾਹੀ ਸੰਮਤ' ਅਨੁਸਾਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਗਿਆਨੀ ਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਤ ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਦਾ ਦੂਜਾ ਐਡੀਸ਼ਨ ‘ਪੋਹ ਸੰ ਨਾਨਕ ਸ਼ਾਹੀ 427' ਛਪਿਆ, ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਈਸਾ ਸੰਮਤ ਅਨੁਸਾਰ 1896 ਈ. ਬਣਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਦੇ 196 ਪੰਨੇ ਹਨ। ਗਿਆਨੀ ਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਚਲਾਣੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਹੋਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕਾਂ ਜਿਵੇਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਕਮੇਟੀ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਨੇ ਵੀ ਛਪਵਾਈ।

ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧਰਮਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਿਆਂ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਅਸਲ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਉਘਾੜਿਆ ਹੈ ਜੋ ਸਮੇਂ ਦੇ ਉਸ ਦੌਰ ਵਿਚ ਗੁੰਮ ਹੋ ਗਿਆ ਲਗਦਾ ਸੀ।‘ਨਕਲੀ ਸਿੱਖ ਪ੍ਰਬੋਧ’ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਗਿਆਨੀ ਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਅੰਦਰੋਂ ਉਠ ਰਹੇ ਭੇਖੀ ਸਿੱਖਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਭਾਰੀ ਰੋਸ ਨੂੰ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਵਾਚਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨੀ ਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਰਾਹੀਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਉਪਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਚੁੱਕੇ ਸਿੱਖਾਂ ਬਾਬਤ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਉਠਾਏ ਹਨ। ਗਿਆਨੀ ਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਹਾਨ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਰੂਬਰੂ ਕਰਵਾਉਂਦਿਆਂ ਆਪਣੇ ਅਨਮੋਲ ਵਿਰਸੇ ਨਾਲ ਜੁੜਨ ਦੀ ਤਾਕੀਦ ਕੀਤੀ ਹੈ।

19ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਅਜਿਹੇ ਹਾਲਾਤ ਵਿਚ ਉਹੀ ਗੁਰੂ ਦਾ ਅਸਲੀ ਸਿੱਖ ਹੋ ਸਕਦਾ ਸੀ ਜੋ ਗੁਰੂ ਦੇ ਦੱਸੇ ਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਚੱਲ ਕੇ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੀ ਹੋ ਰਹੀ ਦੁਰਗਤੀ ਲਈ ਅਵਾਜ਼ ਬੁਲੰਦ ਕਰਦਾ। ਇਹ ਸੱਚਮੁਚ ਹੀ ਇਕ ਵੱਡਾ ਦੁਖਾਂਤ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਦਰਦ ਧੁਰ ਅੰਦਰ ਤਕ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੰਨੀ ਵੱਡੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਮਾਲਕ ਕਿਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਵਿਚ ਖੱਚਿਤ ਹੋ ਕੇ ਰਹਿ ਗਏ ਸਨ। ਸਿੱਖੀ ਤਾਂ ਉਹ ਕੌਮ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਪ ਵਰੋਸਾਇਆ ਸੀ।

ਗਿਆਨੀ ਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਇਕ ਜਾਗਰੂਕ ਸਿੱਖ ਚਿੰਤਕ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਇਸ ਸਮੱਸਿਆ ਪ੍ਰਤੀ ਬਹੁਤ ਗੰਭੀਰ ਸਨ। ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯਤਨ ਸਿੱਖੀ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਦੇ ਹੋ ਰਹੇ ਸਨ ਉਸ ਤੋਂ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਭਲੀ-ਭਾਂਤ ਜਾਣੂ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ‘ਨਕਲੀ ਸਿੱਖ ਪ੍ਰਬੋਧ’ ਵਿਚ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਹੋ ਰਹੀ ਦੁਰ-ਦਸ਼ਾ ਬਾਰੇ ਸੁਚੇਤ ਕਰਵਾਇਆ। ਪੁਸਤਕ ਦਾ ਅਰੰਭ ਉਹ ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਕਰਦੇ ਹਨ :

ਤਨੁ ਮਨੁ ਧਨੁ ਸਰਬੰਸ ਹੀ ਦੀਨਾ ਜਿਸ ਪਰ ਵਾਰ।
ਹਾਇ ਤਿਸੀ ਅਬ ਪੰਥ ਨੇ ਗੁਰ ਦਿਯੋ ਵਿਸਾਰ।

ਗਿਆਨੀ ਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਆਪਣੀ ਅਗਲੀ ਗੱਲ ਵਾਰਤਕ ਭਾਗ ਰਾਹੀਂ ਕਰਦੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਲਿਖਦੇ ਹਨ- “ਮੇਰੇ ਪਯਾਰੇ ਪਾਠਕੋ ਜੋ ਕੁਛ ਮੈਂ ਇਸ ਪੋਥੀ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਸੋ ਕੋਈ ਕਿੱਸਾ ਕਹਾਣੀ ਯਾ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਿਲ ਦੇ ਪਰਚਾਵੇ ਦੀ ਕਥਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਸ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕ੍ਰਿਤਘਨਾਂ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਪਨੇ ਦਸਮ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਵਡੇ ਵਡੇ ਉਪਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਭੁਲਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਪਨੇ ਘਰ, ਧਨ, ਮਾਲ, ਪਯਾਰੇ ਪੁਤ੍ਰ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਭੀ ਏਨ੍ਹਾਂ ਪਰ ਕੁਰਬਾਨ ਕਰਕ ਕੇ ਕੀਤੇ ਸੀ, ਉਤੇ ਉਸ ਦਾ ਬਦਲਾ ਅੱਜ ਕੱਲ ਦੇ ਸਿੱਖ ਇਹ ਦੇਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਸਲੀ ਧਾਰਮਕ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਨਕਲ ਕਰਦੇ ਹਨ;ਇਸੀ ਵਾਸਤੇ ਇਸ ਪੋਥੀ ਦਾ ਨਾਉਂ ‘ਨਕਲੀ ਸਿੱਖ ਪ੍ਰਬੋਧ’ ਰੱਖਯਾ ਹੈ; ਅਰਥਾਤ ਨਕਲੀ ਸਿੱਖਾਂ ਪ੍ਰਤਿ ਉਪਦੇਸ਼।

ਗਿਆਨੀ ਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਸਿੱਖੀ ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਅਜਿਹੇ ਹਾਲਾਤ ਪ੍ਰਤੀ ਚਿੰਤਤ ਹਨ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਚਰਚਾ ਨੂੰ ‘ਨਕਲੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਹਾਲ' ਅਧੀਨ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ:

“ਔਰ ਮਤਨ ਕੀ ਬਾਤ ਉਚਾਈ॥ਹੁਨ ਆਈ ਸਿੰਘਨ ਕੀ ਵਾਰੀ॥
ਇਨ ਕੇ ਗੁਰੂਅਨ ਜੋ ਉਪਕਾਰੇ॥ਕਰੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਰ ਦੂਖ ਸਹਾਰੇ॥
ਉਨਕੋ ਇਨ ਨੇ ਨਹੀਂ ਵਿਚਾਰਾ॥ਸੋਵਤ ਨਿਸ ਦਿਨ ਪੈਰ ਪਸਾਰਾ॥
ਭਏ ਕ੍ਰਿਤਘਨ ਜਗਤ ਕੇ ਮਾਹੀਂ॥ਧਰਮ ਪ੍ਰੀਤ ਇਨਕੋ ਕੁਛ ਨਾਹੀਂ॥”

ਗਿਆਨੀ ਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਦਿੱਤੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰਦਿਆਂ ਕਥਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਏਕੋ ਸੇਵੀ ਅਵਰੁ ਨ ਦੂਜਾ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ ਕੇ ਇਕ ‘ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਪੂਜਾ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਵਾਇਆ ਤੇ ਗੋਰ, ਮੜ੍ਹੀਆਂ, ਮਟਾਂ ਨੂੰ ਭੁਲ ਕੇ ਵੀ ਨਾ ਮੰਨਣ ਤੋਂ ਵਰਜਿਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਗਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਧਰਮ ਦੇ ਅਸਲ ਰੂਪ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਇਆ। ਹਰਿਦੁਆਰ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਕੁਰੁਖੇਤ ਫਜ਼ੂਲ ਦੇ ਕਰਮ-ਕਾਂਡੀ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਪਰਦਾ ਲਾਹਿਆ। ' ਜੋਗ ਦਾ ਖੰਡਨ ਕਰ ਕੇ ਸੱਚੇ ਜੋਗ ਦੇ ਰੂ-ਬਰੂ ਕਰਵਾਇਆ। ਸੱਚ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਵਾਇਆ। ਇਹ ਹੀ ਨਹੀਂ ਜੀਵਨ ਜਿਊਂਣ ਦੀ ਸਾਰਥਕ ਵਿਧੀ ਵੀ ਦੱਸੀ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅਸਲ ਰਹੱਸ ਉਪਰ ਚਾਨਣਾ ਪਾਇਆ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਮੁੱਖ ਟੀਚਾ ਕਿਰਤ ਕਰਨਾ, ਨਾਮ ਜਪਣਾ, ਵੰਡ ਕੇ ਛਕਣਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਬਾਕੀ ਦੇ ਅਮਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਊਚ-ਨੀਚ, ਜਾਤ-ਪਾਤ ਦੇ ਵਖਰੇਵੇਂ ਨੂੰ ‘ਸੰਗਤ’ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਰਾਹੀਂ ਖਤਮ ਕੀਤਾ। ਨਾਮ-ਸਿਮਰਨ, ਸੇਵਾ, ਪਰਉਪਕਾਰ, ਪਿਆਰ ਅਜਿਹੀਆਂ ਤੰਦਾਂ ਹਨ ਜੋ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਲਈ ਸਹਾਈ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਪ੍ਰਚਾਰਿਆ ਅਤੇ ਪਰਸਾਰਿਆ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਰਹਿਨੁਮਾਈ ਅਧੀਨ ਚੱਲਣ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਸਿੱਖ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਫੋਕਟ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢ ਕੇ ਸੱਚ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ। ਇੱਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਅੰਤਿਮ ਸਮੇਂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਰਸਮਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਪਰਹੇਜ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਸਮੇਂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਰਸਮਾਂ ਨੂੰ ਬੇਅਰਥ ਦੱਸਿਆ। ਗਿਆਨੀ ਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਜੀਵਨ ਚਿੱਤਰ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਿਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਸਮਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ। ਗਿਆਨੀ ਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚ ਚੱਲ ਰਹੀਆਂ ਅਨਮਤੀ ਰੀਤਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਤਲਵਾਰ ਵਾਂਗ ਅਪਣੀ ਕਲਮ ਵਾਹੀ। ਗਿਆਨੀ ਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਸਿੱਖੀ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚੋਂ ਚੁਭੀਆਂ ਲਾ ਕੇ ਅਨਮੋਲ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਲੱਭ ਕੇ ਸੰਗਤ ਦੇ ਸਪੁਰਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਗਿਆਨੀ ਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਜੀਵਨ ਚਰਿੱਤ੍ਰ ਪੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਇਹ ਦੱਸਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭਨਾਂ ਦਾ ਮਨੋਰਥ ਸੱਤ ਧਰਮ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ- “ਇਕ ਨਵੀਂ ਕੌਮ ਜੋ ਸੱਚੇ ਅਸੂਲਾਂ ਪਰ ਚੱਲੇ ਅਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਨੂੰ ਚਲਾਏ, ਪੈਦਾ ਕਰਨੀ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿਚ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੀ ਤਰਹ ਜਾਤਪਾਤ ਆਦਿਕ ਦਾ ਕੋਈ ਬੰਧਨ ਨਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੀ ਤਰਹ ਰੋਜ਼ੇ ਬਾਂਗ ਆਦਿ ਪਰ ਨਿਰਭਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਨਾ ਹੋਵੇ ਕਿੰਤੂ ਕੇਵਲ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਵੱਲੋਂ ਹੀ ਸੁਲਹ ਕੁੱਲ ਅਸੂਲਾਂ ਵਾਲੀ ਹੋਵੇ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦਾ ਇਹ ਪ੍ਰਚਾਰ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਨਾਲ ਸਿੱਧਿਆਂ ਜੋੜਨ ਲਈ ਸੀ। ਮਨੁੱਖ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਨਾਲ ਸਿੱਧਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਵਿਚ ਵਿਲੀਨ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਈ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦਿਆਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਇਕ ਐਸੇ ਇਨਸਾਨ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆਂਦੀ ਜੋ ਬਾਕੀ ਕੌਮਾਂ ਨਾਲੋਂ ਜੁਦਾ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਇਕ ਐਸਾ ਸਿੱਖ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਜੋ ਲੱਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪਹਿਚਾਣਿਆ ਜਾ ਸਕੇ ਜਿਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਨਿਆਰੀ ਪਹਿਚਾਣ ਸੀ, ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਬਾਣੀ-ਬਾਣਾ, ਲਿਪੀ, ਤੀਰਥ ਅਸਥਾਨ, ਤਖਤ ਆਦਿ ਸਭ ਕੁਝ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਇਸ ਨਿਆਰੀ ਪਹਿਚਾਣ ਦੀ ਸਥਾਪਤੀ ਲਈ ਖਾਲਸਾ ਨੂੰ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਲਿਆਂਦਾ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਸਭ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਾ ਕੇ ਸਿੰਘ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਵੀ ਅਜਿਹਾ ਸਿੰਘ ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਦਰਸ਼ 'ਤੇ ਪੂਰਾ ਉਤਰੇ।ਗੁਰੂ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਮੰਨਦਾ ਹੋਇਆ ਸਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜੁਲ ਕੇ ਰਹੇ। ਪ੍ਰੋ. ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਖਾਲਸ’ ਬਾਬਤ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ “ਖ਼ਾਲਸਾ-ਤੰਤਰ ਦੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਦਾ ਸਰਵੋਤਮ ਮਹਾਨਤਾ ਵਾਲਾ ਉਹ ਕਰਮ ਸੀ ਜਿਸ ਦੁਆਰਾ ਆਪ ਨੇ ਉਸ ਦੈਵੀ ਪ੍ਰਭੂ-ਸੱਤਾ ਨੂੰ ਜੋ ਗੁਰੂ ਰੂਪ ਵਿਚ ਆਪ ਜੀ ਵਿਚ ਵਿਦਮਾਨ ਸੀ, ਦੈਵੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਵਿਚ ਜਾਗਰੂਪ ਖ਼ਾਲਸਾ ਨੂੰ ਹਸਤਾਂਤ੍ਰਿਤ ਕੀਤਾ। ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਅਸਲੀ ਸਿੱਖ ਅਤੇ ਨਕਲੀ ਸਿੱਖ ਦਾ ਫਰਕ ਦੱਸਦੇ ਹੋਏ ਅਸਲੀ ਸਿੱਖ ਦੇ ਮਾਰਗ 'ਤੇ ਚੱਲਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਵੀ ਕਰਦੇ ਹਨ:

“ਆਦਿ ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਜੂ, ਜਿਸ ਹੇਤ ਅਤੇ ਬਹੁ ਦੇਸਨ ਮਾਹੀ।
ਸੱਤ ਪ੍ਰਾਚਰਕ ਦੇਸ ਉਧਾਰਕ, ਦੇਤ ਰਹੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਸਦਾ ਹੀ।
ਸੋ ਯਹ ਪੰਥ ਤਜੇ ਤੁਮ ਪੰਥ, ਭਯੋ ਮਗ ਔਰਨ ਕੋ ਅਬ ਰਾਹੀਂ।
ਹੋਇ ਦਿਆਲ ਕਰੋ ਕਰਣਾ ਇਸ, ਬੂਡਤ ਕੀ ਪਕਰੋ ਭਲ ਬਾਹੀਂ।”

ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ‘ਗੁਰੂ’ ਦਾ ਬਣਨ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ ਗੁਰੂ ਮੁਖ (ਗੁਰਮੁਖ) ਨਹੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੁਖ ਵਿਆਪਦਾ ਹੈ। ਜੇਹਾ ਬੀਜੈ ਸੋ ਲੁਣੈ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਨੂੰ ਉਹੀ ਵੱਢਣਾ ਪੈਣਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਕੀਤੇ ਚੰਗੇ ਮਾੜੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਹਿਸਾਬ ਏਥੇ ਹੀ ਭੁਗਤ ਕੇ ਜਾਣਾ ਹੈ:

“ਪੰਥ ਗਰੰਥ ਗੁਰੂ ਦਸਵੇਂ, ਉਪਦੇਸਨ ਜੋਇ ਕਮਾਵਹਿੰਗੇ।
ਚਾਰ ਪਦਾਰਥ ਲੋਕ ਵਿਖੇ, ਬਿਨ ਮਾਂਗਹਿ ਤੇ ਜਨ ਪਾਵਹਿੰਗੇ।
ਜੋ ਗੁਰ ਮਾਰਗ ਤਿਆਗ ਪਸ਼ੂ ਅਪਨੀ ਮਨ ਮੱਤ ਕਮਾਵਹਿੰਗੇ।
ਦਿੱਤ ਹਰੀ ਹਰ ਕੈ ਜਗ ਲੋਕ, ਸਦਾ ਦੁਖ ਮੇਂ ਕੁਰਲਾਵਹਿੰਗੇ।

ਪ੍ਰੋ. ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਗਿਆਨੀ ਦਿਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਹੁੰਦਿਆਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦਿਆਂ ਆਪਣੀ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਅਕਤ ਕਰਦੇ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ “ਮੇਰੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਕੌਮ! ਉਠੋ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਤਲਵਾਰ ਨੂੰ ਸੂਤ ਕੇ ਸੁਆਰਥ ਉਤੇ ਵਾਰ ਕਰੋ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਨਿਰਾਰਥ ਵਿਚ ਸਦੀਆਂ ਦੇ ਖੂੰਨ ਦੇ ਅੰਧਕਾਰ ਨੂੰ ਚੀਰ ਸੁਟੋ। ਨਵਾਂ ਇਤਿਹਾਸ ਸਿਰਜੋ, ਪੁਰਾਣੇ, ਨੂੰ ਭੁਲ ਜਾਉ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਵੀਂ ਸਿਰਜਨਾ ਕਰੋ ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰਭੂ ਆਪ ਤੁਹਾਡੇ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਕਰਵਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਸਾਰ: ਗਿਆਨੀ ਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਪ੍ਰਤੀ ਜੋ ਵੇਦਨਾ ਸੀ, ਉਹ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਰਾਹੀਂ ਉਭਰ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਅਜਿਹਾ ਧਰਮ ਹੈ ਜੋ ਕਰਮ-ਕਾਡਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਤਾਕੀਦ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਇਸ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨੀ ਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਗੁਰਬਾਣੀ ਰਾਹੀਂ ‘ਖਾਲਸਾ’ ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ‘ਖਾਲਸ’ ਵਿਚ ਸਮਾ ਜਾਣਾ ਹੀ ਖਾਲਸਾ ਆਦਰਸ਼ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਪੁਸਤਕ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮੰਤਵ ਅਸਲੀ ਸਿੱਖ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਉੱਪਰ ਕੇਂਦਰਿਤ ਹੈ। ਗਿਆਨੀ ਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅਸਲੀ ਅਤੇ ਨਕਲੀ ਸਿੱਖ ਦੇ ਆਪਸੀ ਅੰਤਰ ਨੂੰ ਬਾਖੂਬੀ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਿਆਂ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਅਸਲ ਵਿਰਾਸਤ ਦੇ ਰੂਬਰੂ ਕਰਵਾਇਆ ਹੈ।