ਮਨੁੱਖ, ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਗਿਆਨ ਅਪਣੇ ਚੁਗਿਰਦੇ ਵਿੱਚੋਂ ਹਾਸਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਗੱਲ ਸਾਡੀਆਂ ਲੋਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਜੋ ਵੀ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦਾ ਉਸ ਪਿੱਛੇ ਸੂਰਜ, ਚੰਨ-ਤਾਰੇ, ਪੌਣ-ਪਾਣੀ, ਜੀਵ-ਜੰਤੂਆਂ, ਪੌਦਿਆਂ ਆਦਿ ਦੀ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਗਿਆਨ ਦਾ ਅਥਾਹ ਸੋਮਾ ਹਨ। ਬਾਣੀਕਾਰਾਂ ਨੇ ਅਨੁਭਵੀ ਬਿਰਤੀ ਰਾਹੀਂ ਨਿਰਗੁਣ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਸਰਗੁਣ ਰੂਪ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਕਰਤਾ ਆਪਣੀ ਕਿਰਤ ਵਿਚ ਸਮਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਡਾ. ਤਾਰਨ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ:

“ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਬਹੁ ਪੱਖੀ ਗਿਆਨ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨ ਹੈ ਹੀ ਪਰ ਇੱਥੇ ਖਗੋਲ ਵਿੱਦਿਆ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਹਨ, ਜੋਤਸ਼ ਹੈ, ਯੋਗ ਹੈ, ਵਿਗਿਆਨ ਹੈ, ਭੂ ਗਰਭ ਗਿਆਨ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਚੰਦ ਦੇ ਸੰਕੇਤ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਵਿਚ ਅਰਥ ਵਿੱਦਿਆ, ਰਾਜ ਵਿੱਦਿਆ ਆਦਿ ਬਾਰੇ ਵੀ ਸੰਕੇਤ ਹਨ।”

ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿਚਲੇ ਦੂਰ ਦਿਖਦੇ ਸੂਰਜ, ਚੰਦ, ਤਾਰੇ ਅਤੇ ਗ੍ਰਿਹ ਆਦਿ ਖਗੋਲ ਵਸਤੂਆਂ, ਧਰਤੀ, ਹਵਾ, ਪਾਣੀ, ਅਗਨੀ, ਆਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਂ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਸੁਮੇਲ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਜੀਵ-ਜੰਤੂ ਅਤੇ ਬਨਸਪਤੀ, ਖਣਿਜ ਪਦਾਰਥ, ਅਕਾਲ ਦਾ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ‘ਕਾਲ’ ਆਦਿ ਸਭ ਦਾ ਭਰਪੂਰ ਵਰਣਨ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭਨਾਂ ਦੀ ਉਤਪਤੀ, ਕਾਰਜ ਜਾਂ ਨਾਸ਼ਵਾਨਤਾ ਨੂੰ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਵਿਸਮਾਦਜਨਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਚੁਗਿਰਦੇ ਵਿਚਲੇ ਪੰਜ ਤੱਤ ਹਵਾ, ਪਾਣੀ, ਧਰਤੀ, ਅਗਨੀ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਕੁਦਰਤ ਦਾ ਅਹਿਮ ਹਿੱਸਾ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਸਾਜਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ‘ਗਿਆਨ ਖੰਡ’ ਵਾਲੀ ਪਉੜੀ ਵਿਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਹਵਾ, ਪਾਣੀ, ਅਗਨੀ, ਧਰਤੀ, ਆਕਾਸ਼ ਆਦਿ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅਣਗਿਣਤ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਪਸਾਰਾ ਸਾਡੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਵਿਚ ਅਪਣਾ ਕਾਰਜ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਪਰ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਆਪਣਾ-ਆਪਣਾ ਕਰਤਵ ਨਿਭਾਉਂਦੀ ਹੋਈ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਕੀਰਤੀ ਗਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪਉਣ ‘ਵਗ ਰਹੀ’ ਹੈ, ਪਾਣੀ ‘ਵਹਿ ਰਿਹਾ ਹੈ’, ਅਗਨੀ ‘ਜਲ ਰਹੀ ਹੈ’ ਪਰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਸਭ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਗੁਣ ਗਾਨ ਕਰਦੇ ਉਸ ਦੀ ਸਿਫਤ-ਸਾਲਾਹ ਦੇ ਗੀਤ ਗਾ ਰਹੇ ਹਨ:

-ਗਾਵਨਿ ਤੁਧਨੋ ਪਵਣੁ ਪਾਣੀ ਬੈਸੰਤਰੁ ਗਾਵੈ ਰਾਜਾ ਧਰਮੁ ਦੁਆਰੇ॥(ਪੰਨਾ 8)
-ਧਰਤਿ ਪਾਤਾਲੁ ਆਕਾਸੁ ਹੈ ਮੇਰੀ ਜਿਦੰੜੁੀਏ ਸਭ ਹਰਿ ਹਰਿ ਨਾਮੁ ਧਿਆਵੈ ਰਾਮ॥

ਪਉਣੁ ਪਾਣੀ ਬੈਸੰਤਰੋ ਮੇਰੀ ਜਿੰਦੁੜੀਏ ਨਿਤ ਹਰਿ ਹਰਿ ਹਰਿ ਜਸੁ ਗਾਵੈ ਰਾਮ॥ (ਪੰਨਾ 540)

ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਹੁਕਮ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ ਕਾਰਜ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਵੀ ਅਜਿਹੇ ਗੁਣ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ:

ਅਪੁ ਤੇਜੁ ਬਾਇ ਪ੍ਰਿਥਮੀ ਅਕਾਸਾ॥ ਐਸੀ ਰਹਤ ਰਹਉ ਹਰਿ ਪਾਸਾ॥ (ਪੰਨਾ 327)

ਧਰਮ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਵਿਸਮਾਦਜਨਕ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਜੜ੍ਹ ਜਾਂ ਚੇਤਨ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਹੋਈ ਹੈ:

ਅਪੁ ਤੇਜੁ ਵਾਇ ਪ੍ਰਿਥਮੀ ਆਕਾਸਾ॥ ਤਿਨ ਮਹਿ ਪੰਚ ਤਤੁ ਘਰਿ ਵਾਸਾ॥ (ਪੰਨਾ 1031)

ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੁਦਰਤੀ ਤੱਤਾਂ ਲਈ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਸੰਬੰਧ ਵਾਚਕ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤੇ ਗਏ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਪਵਣ ਨੂੰ ਸਰੀਰਕ ਜੀਵਨ ਬਖਸ਼ਣ ਕਰਕੇ ਆਤਮਕ ਜੀਵਨ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਗੁਰੂ ਸਮਾਨ, ਪਾਣੀ ਉਤਪਤੀ ਦਾ ਜ਼ਰੀਆ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਇਸ ਨੂੰ ਪਿਤਾ ਸਮਾਨ, ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਹਰ ਇਕ ਜੀਵ ਤੇ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਅਤੇ ਲੋੜਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਇਸ ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਦਾ ਦਰਜਾ ਦਿਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਈਥਰ ਜਾਂ ਸਮਾਂ ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਖਿਡਾਵਾ ਅਤੇ ਖਿਡਾਵੀ ਵਾਂਗ ਪਰਚਾਈ ਰੱਖਦਾ ਹੈ:

ਪਵਣੁ ਗੁਰੂ ਪਾਣੀ ਪਿਤਾ ਮਾਤਾ ਧਰਤਿ ਮਹਤੁ॥
ਦਿਵਸੁ ਰਾਤਿ ਦੁਇ ਦਾਈ ਦਾਇਆ ਖੇਲੈ ਸਗਲ ਜਗਤੁ॥ (ਪੰਨਾ 8)

ਮਾਤਾ ਪਿਤਾ ਦੇ ਰਕਤ ਬਿੰਦ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ (ਪਵਣ, ਪਾਣੀ, ਪ੍ਰਿਥਵੀ, ਅਗਨੀ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼) ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਵਿਕਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੇ ਆਪਸੀ ਸੰਯੋਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੇਕਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਂ ਤੱਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕ ਵੀ ਘੱਟ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਸਰੀਰਕ ਵਿਕਾਸ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ:

ਸਹਨ ਸੀਲ ਪਵਨ ਅਰੁ ਪਾਣੀ ਬਸੁਧਾ ਖਿਮਾ ਨਿਭਰਾਤੇ॥
ਪੰਚ ਤਤ ਮਿਿਲ ਭਇਓ ਸੰਜੋਗਾ ਇਨ ਮਹਿ ਕਵਨ ਦੁਰਾਤੇ॥ (ਪੰਨਾ 999)

ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਾਕੀ ਤੱਤਾਂ ਵਾਂਗ ਕੁਦਰਤੀ ਤੋਹਫਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪਾਣੀ ਵੀ ਇਕ ਅਨਮੋਲਕ ਦਾਤ ਹੈ। ਪਾਣੀ ਉਤਪਤੀ ਦਾ ਵਸੀਲਾ ਹੈ, ਇਸ ਤੋ ਬਿਨਾ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਵਿਗਿਆਨ ਕਿਸੇ ਵੀ ਗ੍ਰਹਿ ਉੱਤੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਹੋਂਦ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਾਉਣ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਗ੍ਰਹਿ ਉੱਤੇ ਪਾਣੀ ਬਾਰੇ ਸੂਹ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਹੀ ਜੀਵਨ ਹੈ:

-ਪਹਿਲਾ ਪਾਣੀ ਜੀਉ ਹੈ ਜਿਤੁ ਹਰਿਆ ਸਭੁ ਕੋਇ॥ (ਪੰਨਾ 472)

-ਨਾਨਕ ਇਹੁ ਜਗਤੁ ਸਭੁ ਜਲੁ ਹੈ ਜਲੁ ਹੀ ਤੇ ਸਭ ਕੋਇ॥ (ਪੰਨਾ 1283)

ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਪਿਤਾ ਜਗਤ ਕਾ ਫਿਿਰ ਪਾਣੀ ਸਭੁ ਖਾਇ ਕਹਿ ਕੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਜਗਤ ਦਾ ਪਿਤਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਅਤੇ ਭਗਤ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਜਲ ਦੇ ਸਦੀਵੀ ਮਹੱਤਵ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਜਨਮ ਸਮੇਂ ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦਾ 95% ਭਾਗ ਪਾਣੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਵੱਡੇ ਹੋਣ ਤੋਂ ਮਰਨ ਸਮੇਂ ਤਕ 75% ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਸਭ ਕੁਝ ਪਾਣੀ ਦੀ ਬਦੌਲਤ ਹੈ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਹਵਾ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਜਲ ਬਣਿਆ ਇਸ ਜਲ ਤੋਂ ਤ੍ਰਿਭਵਣ ਸਾਜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਡੀ.ਪੀ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ:

“ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ‘ਅਮੀਬਾ’ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਾਗਰਾਂ ਦੀ ਹਿਕ ਵਿਚ ਧੜਕੀ ਸੀ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਉਪਰਲਾ ਸਮੁੱਚਾ ਪ੍ਰਾਣੀ ਮੰਡਲ ਸਾਗਰਾਂ ਦੀ ਬਦੌਲਤ ਹੈ।”

ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਾਣੀ ਜ਼ਮੀਨ ਨਾਲੋਂ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਵੱਧ ਹੈ, ਭਾਵ ਧਰਤੀ ਦਾ ਲਗਭਗ 71% ਹਿਸਾ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਲਈ ਇਸ ਦੇ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੀ ਬੋਲੀ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਅਲਗ-ਅਲਗ ਨਾਂ ਵਰਤੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ, ਅਪ, ਨੀਰ, ਜਲ, ਆਬ, ਬਿੰਬ, ਅੰਭੈ, ਉਦਕ, ਸਲਲ, ਤੋਇਅਓ, ਰਸ ਅਤੇ ਵਿਿਸ਼ਆਂ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਲਈ ‘ਬਨੁ’ ਆਦਿ ਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
1. ਪਾਨੀ
2. ਨੀਰ
3. ਜਲ

ਗੁਰਬਚਨ ਸਿੰਘ ਬਚਨ ਅਨੁਸਾਰ:

ਧਰਤੀ ਦੇ ਤਲ ਉਪਰਲੇ ਅਤੇ ਅੰਦਰਲੇ ਪਾਣੀ ਲਈ ‘ਜਿਉ ਮੀਨਾ ਬਿਨੁ ਪਾਣੀਐ ਤਿਉ ਸਾਕਤੁ ਮਰੈ ਪਿਆਸ’ ਕਹਿ ਕੇ ‘ਪਾਣੀ’ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤਿਆ ਹੈ। ਨਦੀਆਂ ਨਾਲਿਆਂ ਵਿਚ ਵਹਿਣ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਲਈ ‘ਖੰਡ ਪਾਤਾਲ ਸਪਤ ਨਹੀਂ ਸਾਗਰ ਨਦੀ ਨ ਨੀਰੁ ਵਹਾਇਦਾ’ ਕਹਿ ਕੇ ‘ਨੀਰ’ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤਿਆ ਹੈ। ਇਵੇਂ ਮੀਂਹ ਜਾਂ ਅੋਸ ਦੇ ਸ਼ੁਧ ਪਾਣੀ ਲਈ ‘ਜਲ’ ਸਬਦ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਦ੍ਰਵ ਪਦਾਰਥਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਦੂਜੇ ਵਿਚ ਰਲ ਜਾਣ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧ ਸਮਰਥਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਦ੍ਰਵ ਪਦਾਰਥ ਹਰ ਸੀਮਾ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਇਕ ਦੂਜੇ ਵਿਚ ਰਚਮਿਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਮੇਲ ਲੈਣ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚ ਰਲਾਉਣ ਅਤੇ ਸੰਬੰਧ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧ ਸਮਰਥਾ ਹੈ। ‘ਨਿਰਵੈਰ ਸਤਿਗੁਰੂ’ ਵਿਚ ਵੀ ਪਾਣੀ ਦੇ ਇਸ ਦ੍ਰਵ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਸਭ ਵਖਰੇਵੇਂ ਖਤਮ ਕਰ ਕੇ ਇਕ ਦੂਜੇ ਵਿਚ ਸਮਾ ਜਾਣ ਦਾ ਗੁਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ:

ਜਿਉ ਮੀਹਿ ਵੁਠੈ ਗਲੀਆ ਨਾਲਿਆ ਟੋਭਿਆ ਕਾ ਜਲੁ
ਜਾਇ ਪਵੈ ਵਿਚਿ ਸੁਰਸਰੀ ਸੁਰਸਰੀ ਮਿਲਤੁ ਪਵਿਤ੍ਰੁ ਪਾਵਨੁ ਹੋਇ ਜਾਵੈ॥
ਏਹ ਵਡਿਆਈ ਸਤਿਗਰੁ ਨਿਰਵਰੈ ਵਿਚਿ
ਜਿਤੁ ਮਿਲਿਐ ਤਿਸਨਾ ਭੁਖ ਉਤਰੈ ਹਰਿ ਸਾਂਤਿ ਤੜ ਆਵੈ॥ (ਪੰਨਾ 854)

ਕੇਵਲ ਨਦੀਆਂ, ਨਾਲਿਆਂ ਜਾਂ ਟੋਭਿਆਂ ਭਾਵ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਪਾਣੀ ਹੀ ਨਹੀ ਆਪਸ ਵਿਚ ਮਿਲਦਾ ਸਗੋਂ ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਤਰਲ ਪਦਾਰਥ ਵੀ ਆਪਸ ਵਿਚ ਮਿਲ ਕੇ ਇਕ ਰੂਪ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਿਖੇੜਨਾ ਸੌਖਾ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਜਿਵੇਂ ਜਦੋਂ ਜੀਵ ਰੂਪੀ ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਲਗ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਕੇ. ਐਸ. ਐਸ. ਬੋਸ ਅਨੁਸਾਰ:

ਜਦੋਂ ਤਰਲ ਆਪਸ ਵਿਚ ਮਿਲਦੇ ਤਾਂ ਉਹ ਸਭ ਵਖਰੇਵੇਂ ਖਤਮ ਕਰ ਕੇ ਇਕ ਦੂਜੇ ਵਿਚ ਸਮਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਇਹ ਇਰਾਦਾ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ ਕਿ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਇਕ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਰਲਾਓ ਹੈ। ਤਰਲ ਵਾਂਗ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵੱਲ ਪੂਰਨ ਮੇਲ ਦਾ ਸੰਗ ਹੈ। ਇਹ ਸਰਵਉੱਤਮ ਨੂੰ ਇਵੇਂ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਤਰਲ ਆਕਾਰ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਜੋੜ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰਲੇਵਾਂ ਵੱਖਰੇਪਣ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਪਾਣੀ ਦਾ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਹੋ ਕੇ ਸਮਰਪਣ ਦਾ ਸੁਭਾਉ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਮਿਲਣ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਅਵਸਥਾ ਹੈ। ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਉਠੇ ਥੁੜ ਚਿਰੇ ਜੀਵਨ ਵਾਲੇ ਬੁਲਬੁਲੇ ਜਾਂ ਲਹਿਰਾਂ ਮੁੜ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਅਭੇਦ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਸੇ ਤਰਾਂ ਜੀਵ ਥੁੜ-ਚਿਰੇ ਜੀਵਨ ਮਗਰੋਂ ਮੁੜ ਉਸ ਵਿਚ ਹੀ ਸਮਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ:

-ੳਦੁਕ ਸਮੁੰਦ ਸਲਲ ਕੀ ਸਾਖਿਆ ਨਦੀ ਤਰੰਗ ਸਮਾਵਹਿਗੇ॥ (ਪੰਨਾ 1103)

-ਜੈਸੇ ਜਲ ਤੇ ਬੁਦਬੁਦਾ ਉਪਜੈ ਬਿਨਸੈ ਨੀਤ॥ (ਪੰਨਾ 1427)

ਪਾਣੀ ਆਕਾਰ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਭਾਂਡੇ ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਇਹ ਉਹੋ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣੀ ਦੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਮਿਲਣ ਦਾ ਅਲੰਕਾਰ ਮੰਨਿਆ ਹੈ:

ਹਰਿ ਜਨੁ ਐਸਾ ਚਾਹੀਐ ਜਿਉ ਪਾਨੀ ਸਰਬੰਗ॥ (ਪੰਨਾ 1372)

ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਦੇ ਸੋਮਿਆਂ ਦਰਿਆ, ਨਦੀਆਂ, ਨਾਲੇ, ਸਮੁੰਦਰ, ਸਰਵਰ, ਛਪੜੀ, ਸਾਗਰ, ਖੂਹ ਆਦਿ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ, ਹੈਮੰਚਲਿ (ਬਰਫ), ਹਿਵ (ਬਰਫ), ਮੀਂਹ ਆਦਿ ਦਾ ਵੀ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ। ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਜਲ ਖੇਤਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਧਿਆਨ ਸਮੁੰਦਰ ਅਤੇ ਸਾਗਰ ਨੇ ਖਿੱਚਿਆ ਹੈ। ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਅਨੰਤ ਵਿਸਤਾਰ, ਅਥਾਹ ਜਲ ਅਤੇ ਗੰਭੀਰਤਾ, ਡੁੰਘਾਣਾਂ ਵਿਚਲੇ ਰਤਨਾਂ, ਉਸ ਉੱਪਰ ਤੈਰਨ ਵਾਲੇ ਬੋਹਿਥਾਂ ਨੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ’ਤੇ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਲਈ ਸਮੁੰਦਰ ਅਤੇ ਸਾਗਰ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤੇ ਹਨ:

ਤੂ ਸਰੁ ਸਾਗਰੁ ਗੁਣੀ ਗਹੀਰੁ॥ (ਪੰਨਾ 1190)

ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਵੀ ਬੂੰਦ ਅਤੇ ਸਾਗਰ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਸਾਗਰ ਮਹਿ ਬੂੰਦ ਬੂੰਦ ਮਹਿ ਸਾਗਰੁ ਕਵਣੁ ਬੂਝੈ ਬਿਧਿ ਜਾਣੈ॥ (ਪੰਨਾ 878)

ਜਗਤ ਦੀ ਬਿਖਮਤਾ ਅਤੇ ਭਿਆਨਕਤਾ ਦੱਸਣ ਲਈ ਵੀ ਸਾਗਰ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਸਾਗਰ ਦੀ ਨਿਆਈਂ ਬਿਖਮ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ, ਇਸ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਨਾ ਕਠਿਨ ਹੈ। ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਦਰਿਆ ਜਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਸਮਾਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਨਾਮ ਨੂੰ ਸੁਖਾਂ ਦਾ ਸਾਗਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਦਰਿਆ: ਦਰਿਆ ਨਿਰਮਲ ਜਲ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ ਸਥਾਨਾਂ ਦਾ ਸੂਚਕ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮੈਲ ਧੋਈ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਲਈ ਦਰਿਆ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਜੋ ਨਿੱਕੀ ਜਿਹੀ ਮੱਛੀ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ, ਇਸ ਦਰਿਆ ਦਾ ਸਿਰਾ ਨਹੀਂ ਲੱਭ ਸਕਦਾ:

-ਗੁਰੁ ਦਰੀਆਉ ਸਦਾ ਜਲੁ ਨਿਰਮਲੁ ਮਿਲਿਆ ਦੁਰਮਤਿ ਮੈਲੁ ਹਰੈ॥ (ਪੰਨਾ 1329)
-ਨਿਰਮਲੁ ਨਾਵਣ ਨਾਨਕਾ ਗੁਰੁ ਤੀਰਥੁ ਦਰੀਆਉ॥ (ਪੰਨਾ 1411)

ਨਦੀ: ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਵਹਿਣ ਰਾਹੀਂ ਮਨੁੱਖਾ ਜੀਵਨ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਦਰਸਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਮਨੁੱਖਾ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਖੜੇ ਰੁੱਖ ਵਾਂਗ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨਦੀਆਂ ਤੋਂ ਵਿਛੜੇ ਵਾਹਾਂ ਦਾ ਮੇਲ ਮੁੜ ਸੰਯੋਗ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਵੀ ਨਦੀ ਸਾਮਾਨ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਸੰਯੋਗ ਵਿਯੋਗ ਵੀ ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢੇ ਨਾਲਿਆਂ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਅਤੇ ਮੇਲ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ:

ਨਦੀਆ ਵਾਹ ਵਿਛੰਨਿਆ ਮੇਲਾ ਸੰਜੋਗੀ ਰਾਮ॥ (ਪੰਨਾ 438)

ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਵਗਦੀਆਂ ਕਈ ਨਦੀਆਂ ਜਿਹੜੀਆਂ ਕਿ ਗੁਰੂ-ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਪੰਜਾਬ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਨ, ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਵੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਅਇਆ ਹੈ ਜਿਵੇਂ- ਗੰਗਾ ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਸੁਰਸਰੀ’ ਤੇ ਜਾਹਰਨਵੀ ਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਮੁਨਾ, ਗੋਦਾਵਰੀ, ਗੋਮਤੀ ਆਦਿ। ਧਰਤੀ ਹੇਠਲਾ ਪਾਣੀ: ਇਹ ਪਾਣੀ ਥੋੜੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀਆ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਨ ਲਈ ਸਹਾਇਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

. . . ਕਿਆ ਧਰਤੀ ਮਧੇ ਪਾਣੀ ਨਾਹੀ॥ (ਪੰਨਾ 162)

ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਚਾਰਾਂ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰਾਂ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਦੀ ਬਹੁਤ ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰਕ ਮਹੱਤਤਾ ਹੈ। ਪਾਣੀ ਰੱਬੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਚ ਉਤਪਤੀ ਕਰਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ, ਇਹ ਜੀਵਨ ਦਾ ਸੋਮਾ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦਾ ਵੀ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਧਰਮਾਂ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਮੰਨਿਆ ਹੈ। ਪਾਣੀ ਸ਼ੁੱਧੀਕਰਨ ਦਾ ਸੋਮਾ ਹੈ, ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ‘ਤੀਰਥ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਤੀਰਥਾਂ ਉੱਤੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਜੀਵ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਸਮਝੀਦਾ ਹੈ, ਇਵੇਂ ਗੁਰੂ ਦੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਜਨਮਾਂ-ਜਨਮਾਂ ਦੀ ਮੈਲ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ:

ਗੁਰੁ ਦਰੀਆਉ ਸਦਾ ਜਲੁ ਨਿਰਮਲੁ ਮਿਲਿਆ ਦੁਰਮਤਿ ਮੈਲੁ ਹਰੈ॥ (ਪੰਨਾ 1329

ਪਾਣੀ ਦਾ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਧਾਰਮਿਕ ਰਸਮਾਂ ਜਿਵੇਂ ਸ਼ੁੱਧੀਕਰਨ ਕਰਨਾ ਆਦਿ ਵਿਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਰੋਲ ਹੈ। ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਡੁਬਕੀ ਮਾਰਨਾ (ਜਲ ਪਰਵਾਹ) ਹੋਣ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਣੀ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਸੁਮੇਲ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।ਪਾਣੀ ਸਾਰੀਆਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਅਸ਼ੁਧੀਆਂ, ਖੁਦਗਰਜ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਮਾੜੇ ਖਿਆਲਾਂ ਨੂੰ ਧੋ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਾਣੀ ਪ੍ਰਾਣੀ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਕੇ ਮਨ ਨੂੰ ਆਰਾਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਾਣੀ ਵਿਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ ਨਾਲ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਹੋਂਦ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਨਵੇਂ ਨਗਰਾਂ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਨ ਸਮੇਂ ਮੁੱਖ ਤਰਜੀਹ ਕੁਦਰਤੀ ਨਜ਼ਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਪਹਾੜੀ ਖੇਤਰ ਜਾਂ ਦਰਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਲੱਗਦੀਆਂ ਥਾਂਵਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਰਹਿਣ-ਬਸੇਰਾ ਕਦੇ ਕਦੇ ਵੱਡੀਆਂ-ਵੱਡੀਆਂ ਬਿਲਡਿੰਗਾਂ ਨਹੀਂ ਹੋਈਆਂ, ਸਗੋਂ ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ ਬੈਠਦਾ ਹੈ ਉਹ ਧਰਤੀ ਹਰੀ-ਭਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਲਈ ਬਾਉਲੀਆਂ ਲਗਵਾਈਆਂ, ਖੂਹ ਲਗਵਾਏ।

ਸ. ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਿੰਘ ਜੰਮੂ ਅਨੁਸਾਰ:

“ਪਿੰਡਾਂ ਤੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੇ ਵਸਾਉਣ, ਏਨੇ ਵਡੇ ਸਰੋਵਰ ਬਣਾਉਣ, ਕਿਲ੍ਹੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਇਮਾਰਤਾਂ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਲਈ ਮਨੁੱਖੀ ਅਤੇ ਮਾਦੀ ਵਸੀਲਿਆਂ ਅਤੇ ਹੁਨਰਾਂ ਦੇ ਪਰਬੰਧ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤ ਨੂੰ ਬਦਲਣ ਲਈ ਮਾਨਸਿਕ ਨਿਰਧਾਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਸਭ ਗੱਲਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਵਿਚ ਪਰਤੱਖ ਸਨ।”

ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਹਿਬਾਨ ਦੁਆਰਾ ਲਗਾਈਆਂ ਬਾਉਲੀਆਂ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਬਾਉਲੀਆਂ, ਸਰੋਵਰ ਆਦਿ ਬਣਾ ਕੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਇਕ ਅਜਿਹਾ ਮਾਧਿਅਮ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਨੇ ਉਚ-ਨੀਚਤਾ, ਛੂਆ-ਛਾਤ ਆਦਿ ਸਭ ਵਖਰੇਵੇਂ ਖਤਮ ਕਰਕੇ ਸਭ ਨੂੰ ਇਕ ਜੋਤ ਵਿੱਚੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਵਾਇਆ। ਪਾਣੀ ਹਰ ਜੂਨ ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਹੋਵੇ ਜੀਵ ਦੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਮਰਨ, ਵਿਕਾਸ ਤੋਂ ਵਿਗਾਸ ਤਕ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਜਲ ਮਿਲਿਆ ਪਰਮੇਸਰ ਮਿਲਿਆ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਅੱਜ ਵੀ ਜੇਕਰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜੀਵਨ ਬਚਾਉਣਾ ਹੈ ਤਾਂ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣਾ ਸਾਡਾ ਮੁੱਢਲਾ ਫਰਜ਼ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸਹਾਇਕ ਪੁਸਤਕਾਂ
1. ਤਾਰਨ ਸਿੰਘ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਸਾਹਿਤਕ ਇਤਿਹਾਸ, ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ,1963, ਪੰਨਾ: 32.
2. ਡੀ. ਪੀ ਸਿੰਘ, ਧਰਮ ਤੇ ਵਿਗਿਆਨ, ਸਿੰਘ ਬ੍ਰਦਰਜ਼, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, 2001, ਪੰਨਾ. 36.
3. ਬਦਨ ਸਿੰਘ,(ਗਿਆਨੀ) ਅਤੇ ਹੋਰ, ਆਦਿ ਸੀ੍ਰ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਸਟੀਕ: ਫਰੀਦਕੋਟ ਵਾਲਾ ਟੀਕਾ
(ਜਿਲਦ, ਪਹਿਲੀ), ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ, ਪੰਜਾਬ, ਪਟਿਆਲਾ, 1989, ਪੰਨਾ 27.
4. ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ, ਯੂਨਾਨੀ ਦਰਸ਼ਨ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ, 1998, ਸਫਾ 17
5. ਚੀਮਾ, ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ (ਡਾ.) (ਸੰਪਾ), ਡੀ.ਪੀ ਸਿੰਘ (ਡਾ.), ਵਾਤਾਵਰਣੀ ਮਸਲੇ ਤੇ ਸਮਾਧਾਨ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ, 2008, ਸਫਾ 8
6. Bachan, Gurbachan singh, Guru Nanak and Ecology, Guru Nanak Dev University,
Amritsar, 2004, page: 170-171.
7. K.S. boss, “water fire And serpents : The Structure of mind And the nature of symbols”, The journal of religious study, Punjabi university Patiala, Autumm: 1994, vol- xxv, page: 3
8. ‘Water figures prominently in many purification rites. Immersion in water recre- ates an experience of unity and solidarity of the self with all beings, the experience God. The unifying experience is the basis of human goodness. Water Wipes out all accumulated impurities, selfish thoughts and intentions. Water purifies the self emerges renewed’ K.S. boss, “water fire And serpents : The Structure of mind And the nature of symbols”, The journal of religious study, Punjabi university Patiala, Autumm: 1994, vol- xxv, page: 5
9. Ibd, page: 4
10. ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਿੰਘ ਜੰਮੂ,ਜਾਤ ਪਰਨਾਲੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਸਮਾਜ, ਪੰਜਾਬ ਅਕਾਦਮੀ ਆਫ ਸੋਸ਼ਲ ਸਾਇੰਸਜ਼, 2007, ਸਫਾ 183