ਪੀਰ ਬੁੱਧੂ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਪਿੰਡ ਸਢੌਰੇ ਕੋਲ ਭਾਰੀ ਅਬਾਦੀ ਵਾਲਾ ਪਠਾਣਾਂ ਦਾ ਪਿੰਡ ਸੀ ਦਾਮਲਾ। ਉਸ ਪਿੰਡ ਦੇ ਕੋਈ ਪੰਜ ਸੌ ਦੇ ਕਰੀਬ ਘੋੜ-ਸਵਾਰ ਪਠਾਣ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੀ ਸ਼ਾਹੀ ਸੈਨਾ ਵਿਚ ਨੌਕਰ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਕੋਈ ਭਾਰੀ ਗਲਤੀ ਹੋ ਗਈ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਸੂਰਵਾਰ ਠਹਿਰਾ ਕੇ ਨੌਕਰੀ ਤੋਂ ਲਾਂਭੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਇਹ ਹੁਕਮ ਜਾਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਇਹ ਬਾਦਸ਼ਾਹਤ ਦੇ ਭਾਰੀ ਕਸੂਰਵਾਰ ਹਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਨੌਕਰ ਨਾ ਰੱਖੇ। ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨੌਕਰ ਰੱਖੇਗਾ ਉਹ ਸਖਤ ਦੰਡ ਪਾਵੇਗਾ। ਜਦ ਉਹ ਪਠਾਣ ਵਿਹਲੇ ਹੋ ਗਏ ਤਾਂ ਉਹ ਨੌਕਰੀ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਵਿਚ ਥਾਂ-ਥਾਂ ਫਿਰਨ ਲੱਗੇ। ਕੋਈ ਵੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਤੋਂ ਡਰਦਾ ਹੋਇਆ ਉਨਾਂ ਨੂੰ ਨੌਕਰ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਹਾਲਤ ਵਿਗੜਦੀ ਗਈ। ਉਹ ਤੁਰਦੇ-ਫਿਰਦੇ ਇਕ ਦਿਨ ਸਢੌਰੇ ਨਗਰ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਉੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਇੱਥੇ ਪੀਰ ਬੁੱਧੂ ਸ਼ਾਹ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਵੱਡਾ ਨਾਮ ਸਤਿਕਾਰ ਹੈ। ਪਠਾਣ ਚੱਲ ਕੇ ਪੀਰ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਡੇਰੇ ਸਢੌਰੇ ਆ ਗਏ। ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਪਸੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਹੋਈ ਤਾਂ ਪੀਰ ਜੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ -ਤੁਸੀਂ ਕੌਣ ਹੋ? ਕਿੱਥੋਂ ਆਏ ਹੋ -? ਤਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਠਾਣਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀਆਂ ਨੇ ਪੀਰ ਜੀ ਪਾਸ ਆਪਣਾ ਸਾਰਾ ਹਾਲ ਸੁਣਾਉਂਦਿਆਂ ਆਖਿਆ – ਪੀਰ ਜੀ ਅਸੀਂ ਦਾਮਲੇ ਦੇ ਪਠਾਣ ਹਾਂ, ਰੋਜ਼ੀ ਵਾਸਤੇ ਥਾਂ-ਥਾਂ ਭਟਕਦੇ ਫਿਰ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਪਹਿਲਾਂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੇ ਨੌਕਰ ਸਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ। ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਹੁਕਮ ਤੋਂ ਡਰ ਕੇ ਕੋਈ ਵੀ ਸਾਨੂੰ ਨੌਕਰ ਨਹੀਂ ਰੱਖ ਰਿਹਾ। ਹਰ ਕੋਈ ਨੌਰੰਗੇ ਤੋਂ ਭੈਅ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਜੋ ਧਨ ਪੂੰਜੀ ਹੈ ਸੀ ਉਹ ਖਤਮ ਹੋ ਚੱਲੀ ਹੈ। ਹੇ ਪੀਰ ਜੀ! ਤੁਸੀਂ ਸਾਡੇ ’ਤੇ ਮੇਹਰ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਕਰੋ ਤਾਂ ਜੋ ਸਾਨੂੰ ਉਪਜੀਵਕਾ ਮਿਲ ਸਕੇ। ਪੀਰ ਬੁੱਧੂ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਪਠਾਣਾਂ ਦੀ ਫਰਿਆਦ ਸੁਣ ਕੇ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤੀ ਕਿ ਇਸ ਵੇਲੇ ਅਜਿਹਾ ਕੌਣ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਤੋਂ ਡਰਦਾ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਲੰਬੇਰੀ ਸੋਚ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਜਾਣਿਆ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਾਰਜ ਜੇ ਕੋਈ ਇਸ ਵੇਲੇ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਜੀ ਦੀ ਗੁਰਤਾਗੱਦੀ ਉੱਪਰ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਕਲਗੀਧਰ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਹਨ, ਉਹ ਹੀ ਇਸ ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਕਰਨ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹਨ।

ਸ੍ਰੀ ਨਾਨਕ ਗਾਦੀ ਪਰ ਅਹੈ। ਸੋ ਨਹੀਂ ਤਾ੍ਰਸ ਕਿਸੂ ਤੇ ਲਹੈ।
ਰਾਖਿ ਸਕਹਿ ਤੁਮ ਕੋ ਗੁਰ ਸੋਈ। ਅਪਰ ਬਿਖੈ ਨਿਸ਼ਚੈ ਨਹਿਂ ਕੋਈ॥2/।/15॥

ਪੀਰ ਬੁੱਧੂ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਠਾਣਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ- ਐਸ ਵੇਲੇ ਕਲਗੀਧਰ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀ ਸੈਨਾ ਇਕੱਠੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਹ ਚੰਗੀ ਤਰਾਂ ਸੂਰਬੀਰਤਾ ਪਰਖ ਕੇ ਮਾਸਿਕ ਰੋਜ਼ੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਰਹਿ ਕੇ ਆਇਆ ਹਾਂ ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਵਕਤ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆ ਜਾਂਦੇ ਤਾਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਅਵੱਸ਼ ਨੌਕਰੀ ਮਿਲ ਜਾਣੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਠਾਣਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀ ਕਾਲੇ ਖਾਨ, ਨਿਜ਼ਾਬਤ ਖਾਨ ਅਤੇ ਹਿਯਾਤ ਖਾਨ ਆਦਿ ਸਨ। ਪੀਰ ਬੁੱਧੂ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਇਹ ਸਾਰੇ ਪਠਾਣ ਤੁਹਾਡੇ ਮੁਰੀਦ ਹਨ, ਜੇਕਰ ਇਨਾਂ ਨੂੰ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਸਿਰ ਕਰ ਦੇਵੋਗੇ ਤਾਂ ਆਪ ਦਾ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਪਰਉਪਕਾਰ ਹੋਵੇਗਾ, ਤੁਹਾਡਾ ਵੱਡਾ ਅਹਿਸਾਨ ਹੋਵੇਗਾ। ਤੁਸੀਂ ਕਿਰਪਾ ਕਰੋ ਤੇ ਸਾਡੇ ਵਾਸਤੇ ਕਲਗੀਧਰ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਪਾਸ ਇਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਜਾਵੋ। ਕਾਲੇ ਖਾਨ ਤੇ ਹਿਯਾਤ ਖਾਨ ਨੇ ਵੀ ਆਖਿਆ– ਅਸੀਂ ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲਿਆ ਹੈ, ਲਾਚਾਰਾਂ ਦਾ ਪੁੰਨ ਖੱਟੋ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਬਿਨਾ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦੇ ਘੋੜੇ ਸ਼ਸਤਰ ਵੇਚ ਕੇ ਖਾ ਜਾਵਾਂਗੇ ਸਾਡਾ ਸੈਨਿਕਾਂ ਵਾਲਾ ਕਿਸਬ ਫਿਰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਬਣੇਗਾ, ਅਸੀਂ ਦਿਹਾੜੀ- ਦੱਪੇ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਰੁਲ ਜਾਵਾਂਗੇ। ਸਾਨੂੰ ਜ਼ਰੂਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨੌਕਰ ਕਰਵਾ ਦਿਉ, ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਡਾ ਆਸਰਾ ਤੱਕ ਕੇ ਆਏ ਹਾਂ। ਪੀਰ ਬੱੁਧੂ ਸ਼ਾਹ ਸੁਣ ਕੇ ਪਠਾਣਾਂ ਦੀ ਵੇਦਨਾ ਜਾਣ ਗਏ। ਉਹ ਘੋੜੇ ’ਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜ ਸੌ ਪਠਾਣਾਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲ ਚੱਲ ਪਏ।

ਪੀਰ ਬੁੱਧੂ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਜਨਮ ਮਿਤੀ 13 ਜੂਨ, 1647 ਦੱਸੀ ਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਸਢੌਰੇ ਨੂੰ ਸਾਧੂਵਾੜਾ ਜਾਂ ਸਾਧੂਰਾਹ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਪਹਾੜਾਂ ਤੋਂ ਆਉਂਦੇ ਸੰਤ ਲੋਕ ਇੱਥੇ ਅਰਾਮ ਲਈ ਟਿਕ ਜਾਂਦੇ ਤੇ ਫਿਰ ਅੱਗੇ ਚੱਲਦੇ। ਭਗਤ ਸਧਨਾ ਜੀ ਵੀ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਹੀ ਸਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਦਰਜ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਸਬੇ ਸਢੌਰਾ ਦੇ ਫਕੀਰ ਸ਼ਾਹ ਕਮੈਸ਼ ਜੀ ਹੋਏ। ਪੀਰ ਬੁੱਧੂ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਸੱਤਵੀਂ ਪੁਸ਼ਤ ਸੂਫੀ ਫਕੀਰ ਸ਼ੇਖ ਨਿਜਾਮੁੱਦੀਨ ਔਲੀਆ ਨਾਲ ਜਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਕਬਰਾ ਦਿੱਲੀ ਵਿਖੇ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਮੁਗ਼ਲ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਪੀਰ ਬੁੱਧੂਸ਼ਾਹ ਦੇ ਵੱਡ ਵਡੇਰਿਆਂ ਨੂੰ ਸਨਮਾਨ ਵਜੋਂ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਜਾਗੀਰ ਦਿੱਤੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਕ ਬਜ਼ੁਰਗ ਮੁੱਲਾ ‘ਅਫਦੁਲ ਵਹਾਬ ਕੁਤਬ ਉਲ ਅਫਵਾਬ’ ਹੋਇਆ ,ਉਸ ਦਾ ਮਕਬਰਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਸਢੌਰਾ ਵਿਖੇ ਆਪ ਬਣਵਾਇਆ ਸੀ। ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਇਸ ਘਰਾਣੇ ਦੀ ਬਹੁਤ ਕਦਰ ਕਰਦੇ ਸਨ।

ਪੀਰ ਬੁੱਧੂ ਸ਼ਾਹ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਬਚਪਨ ਦਾ ਨਾਮ ਬਦਰ-ਉ-ਦੀਨ (ਬਦਰੁੱਦੀਨ) ਸੀ। ਨਿੱਕੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਰੱਬੀ ਇਬਾਬਤ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹਿਣ ਤੇ ਦੁਨਿਆਵੀ ਗੱਲਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿਣ ਕਰਕੇ ਪਿਆਰ ਤੇ ਵਿਅੰਗ ਨਾਲ ਲੋਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੁੱਧੂ ਸ਼ਾਹ ਪੁਕਾਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਫਿਰ ਜਦ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖ਼ੁਦ੍ਹਾ ਤਕ ਰਸਾਈ ਹੋ ਗਈ ਤਾਂ ਸਤਿਕਾਰ ਵਜੋਂ ਲੋਕ ਪੀਰ ਬੁੱਧੂਸ਼ਾਹ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ।

ਜਦ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਫਕੀਰ ਭੀਖਣ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਧੁਰ ਅੰਦਰ ਕੋਈ ਤੀਬਰ ਖਿੱਚ ਪਈ, ਉਸ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਅੰਦਰ ਸਮਿਆਂ ਦੇ ਆਖਰੀ ਪੈਗ਼ੰਬਰ ਦੇ ਆਉਣ ਦੀ ਸੱਦ ਉੱਠੀ। ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਦਸਵੇਂ ਨਾਨਕ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦੀ ਸਿੱਕ ਪੈਦਾ ਹੋਈ। ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਦਿਨ ਦੀ ਨਿਮਾਜ਼ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਅਦਾ ਕੀਤੀ। ਪਹੁ ਫੁੱਟਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਫਕੀਰਾਂ ਦਾ ਇਕ ਨਿੱਕਾ ਜਿਹਾ ਕਾਫਲਾ ਲੈ ਕੇ ਪਟਨੇ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋਏ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਪੀਰ ਬੁੱਧੂ ਸ਼ਾਹ ਵੀ ਫਕੀਰ ਭੀਖਣ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਨਾਲ ਸੀ। ਇਸੇ ਤਰਾਂ ਜਦ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਸੈਫਾਬਾਦ ਆਏ ਤਾਂ ਪੀਰ ਬੁੱਧੂ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਉੱਥੇ ਵੀ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਚਰਨ-ਬੰਦਨਾਂ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਜਦ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਪਟਨੇ ਤੋਂ ਚੱਲ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹੋਏ ਕੁਝ ਚਿਰ ਘੁੜਾਮ ਰੁਕੇ ਸਨ ਤਾਂ ਫਕੀਰ ਭੀਖਣ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਨਾਲ ਉਦੋਂ ਵੀ ਪੀਰ ਬੁੱਧੂ ਸ਼ਾਹ ਜੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੀਰ ਬੁੱਧੂ ਸ਼ਾਹ ਦਾ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਾਲ ਕਈ ਵਾਰ ਮੇਲ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ ਤੇ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਬਣ ਚੁੱਕੇ ਸਨ:

ਬੁੱਧੁਸ਼ਾਹ ਫਕੀਰ ਸਾਂਈਂ ਦਾ, ਦਸਮ ਗੁਰਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰੇਮੀ,
ਸਿਦਕ ਸਬੂਰੀ ਹੁਕਮੀ ਬੰਦਾ, ਧੰਨਵਾਦ ਦਾ ਨੇਮੀ-।

ਫਿਰ ਨਾਹਨ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਰਾਜੇ ਮੇਦਿਨੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਸੱਦੇ ’ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ ਆ ਗਏ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਇੱਥੇ ਆਉਣਾ ਸੁਣ ਕੇ ਪੀਰ ਬੁੱਧੂ ਸ਼ਾਹ ਆਪਣੇ ਮੁਰੀਦਾਂ ਸਹਿਤ ਉਸੀ ਵੇਲੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਈ ਚੱਲ ਪਏ। ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਜੀ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪੀਰ ਬੁੱਧੂ ਸ਼ਾਹ ਭੇਟਾ ਅਰਪਣ ਕਰ ਕੇ, ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ’ਤੇ ਸੀਸ ਨਿਵਾ ਕੇ ਬੈਠ ਗਏ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਰਵੇਸ਼ ਜਾਣ ਫੁਰਮਾਇਆ- ਪੀਰ ਜੀ! ਆਪ ਕਿਸ ਕਾਰਜ ਹਿੱਤ ਆਏ ਹੋ-? ਪੀਰ ਬੁੱਧੂ ਸ਼ਾਹ ਹੱਥ ਜੋੜ ਆਖਿਆ: ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਵੱਡੀ ਮਹਿਮਾ ਸੁਣੀ; ਮਿਲਣ ਲਈ ਮਨ ਵਿਚ ਪ੍ਰੀਤੀ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਈ। ਹਜ਼ੂਰ ਨੇ ਮੇਲ ਲਿਆ ਹੈ ਹੁਣ ਵਿਛੜਣ ਨੂੰ ਜੀਅ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਕੇ ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ ਮਨ ਦੇ ਬੈਠੇ ਹਾਂ। ਨਾਮ ਬੱੁਧੂ ਸ਼ਾਹ ਹੈ ਜੀ, ਜਾਤ ਸੱਯਦ ਅਤੇ ਸਢੌਰਾ ਨਗਰ ਵਿਚ ਨਿਵਾਸ ਹੈ।

ਸੁਨਿ ਕਰ ਜੋਰਤਿ ਬਾਕ ਬਖਾਨੋ।“ਸੱਯਦ ਜਾਤਿ ਦੇਹ ਕੀ ਜਾਨੋ। ਸ਼ਹਿਰ ਸਢੌਰੇ
ਮਹਿਂ ਘਰ ਅਹੈਂ। ਬੁੱਧੂਸ਼ਾਹ ਨਾਮ ਜਗ ਕਹੈ।

ਜਦ ਤਕ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਦਰਬਾਰ ਲੱਗਾ ਰਿਹਾ ਪੀਰ ਜੀ ਉੱਥੇ ਬੈਠੇ ਰਹੇ।
ਫਿਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਨੰਦ ਚੰਦ ਦੀਵਾਨ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਤੁਸੀਂ ਸੱਯਦ ਜੀ ਦੀ ਖ਼ਬਰਸਾਰ ਲਵੋ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅੱਛੇ ਸਥਾਨ ਪਰ ਠਿਕਾਣਾ ਕਰਵਾਵੋ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੱਛਾ ਖਾਨ-ਪਾਨ ਕਰਵਾਉ।
ਪੀਰ ਬੁੱਧੂ ਸ਼ਾਹ ਦਾ ਉੱਥੇ ਐਸਾ ਮਨ ਲੱਗਾ ਉਹ ਕਾਫੀ ਚਿਰ ਉੱਥੇ ਹੀ ਟਿਕੇ ਰਹੇ
ਬ੍ਰਿੰਦ ਮੁਰੀਦ ਸਹਿਤ ਨਿਤ ਦਰਸੈ। ਕਰ ਤੇ ਚਰਨ ਕਮਲ ਕੋ ਪਰਸੈ।

ਜਿਵੇਂ ਪਿੱਛੇ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਕਿ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਜਦ ਆਪਣੀ ਸ਼ਾਹੀ ਸੈਨਾ ’ਚੋਂ ਪੰਜ ਸੌ ਪਠਾਣ ਕੱਢ ਦਿੱਤੇ: ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਆ ਕੇ ਆਪਣੀ ਅਰਜ਼ੋਈ ਪੀਰ ਬੁੱਧੂ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਸਨਮੱੁਖ ਰੱਖੀ ਤਾਂ ਪੀਰ ਜੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਠਾਣਾਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਸਢੌਰੇ ਤੋਂ ਪਾਉਂਟਾ ਆ ਗਏੇ। ਪੀਰ ਬੁੱਧੂ ਸ਼ਾਹ ਜੀ ਨੇ ਹਜ਼ੂਰ ਅੱਗੇ ਅਰਜ਼ ਕੀਤੀ- ਇਹ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਪੰਜ ਸੌ ਪਠਾਣ ਹਨ। ਆਪ ਪਾਸ ਇਹ ਨੌਕਰ ਹੋਣ ਲਈ ਆਏ ਹਨ। ਇਹ ਲੜਨ ਦੇ ਬਹੁਤ ਅਭਿਆਸੀ ਹਨ। ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਵੈਰੀ ਅੱਗੇ ਡਟ ਜਾਣਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਿਸਬ ਹੈ। ਹਥਿਆਰ ਚਲਾਉਣ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੜੀ ਮਹਾਰਤ ਹੈ। ਪੁਸ਼ਤੋ-ਪੁਸਤੀ ਜੰਗ ਕਰਨਾ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੇਸ਼ਾ ਹੈ।

ਲਰਿਬੇ ਕੋ ਪਠਾਨ ਹੋਇਂ ਗਾਢੇ।ਰਣ ਮਹਿਂ ਰਿਪੁ ਆਗੇ ਰਹਿਂ ਠਾਂਢੇ।
ਹੱਥਯਾਰਨ ਕੋ ਬਹੁ ਅਭਿਆਸੈ । ਪੁਸ਼ਤਨ ਲਗਿ ਇਨ ਸੰਘਰ ਆਸੈ॥2.1.27

ਪੀਰ ਬੁੱਧੂ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਫਰਮਾਇਸ਼ ਕਰਦਿਆਂ ਅਰਜ਼ ਕੀਤੀ- ਗੁਰੂ ਜੀ! ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਇਨਾ ਪਠਾਣਾਂ ਸਮੇਤ ਭੀਖਣ ਸ਼ਾਹ, ਕਾਲੇ ਖਾਨ, ਨਿਜ਼ਾਬਤ ਖਾਨ, ਹਿਯਾਤ ਖਾਨ ਅਤੇ ਉਮਰ ਖਹਾਨ ਮੁਖੀ ਸਰਦਾਰ ਹਨ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨੌਕਰੀ ਤੋਂ ਬਰਖਾਸਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਵਿਚ ਮਾਰੇ ਮਾਰੇ ਫਿਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਆਪ ਕਿਰਪਾ ਕਰੋ, ਇਨਾ ਨੂੰ ਨੌਕਰ ਰੱਖ ਲਵੋ। ਤਦ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸਾਰੇ ਪਠਾਣ ਬੁਲਾ ਲਏ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਰਦਾਰਾਂ ਸਮੇਤ ਘੋੜਿਆਂ ’ਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਸਨਮੁੱਖ ਹੋਏ। ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਜੀ ਲਿਖਦੇ ਹਨ- ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦੀਵਾਨ ਨੰਦ ਚੰਦ ਨੂੰ ਆਗਿਆ ਕੀਤੀ– ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਦੇ ਹੁਲੀਏ ਲਿਖ ਕੇ ਰੱਖ ਲਵੋ। ਹਰ ਘੋੜਸਵਾਰ ਨੂੰ ਇਕ ਇਕ ਰੁਪੱਈਆ ਤੇ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜ ਪੰਜ ਰੁਜ਼ਾਨਾ ਦੇਣਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਹੁਕਮ ਸੁਣ ਕੇ ਪਠਾਣ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਗਏ। ਦੀਵਾਨ ਨੰਦ ਚੰਦ ਨੇ ਜਿਸ ਪਾਸੇ ਵੱਲ ਜਮਨਾ ਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਉਸ ਪਾਸੇ ਪਠਾਣਾਂ ਦਾ ਡੇਰਾ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤਾ। ਪੀਰ ਬੁੱਧੂ ਸ਼ਾਹ ਕਈ ਦਿਨ ਉੱਥੇ ਗੁਰੁ ਜੀ ਦੇ ਪਾਸ ਰਿਹਾ ਤੇ ਫਿਰ ਵਾਪਸ ਸਢੌਰੇ ਚਲਾ ਗਿਆ।

ਉੱਧਰ ਜਦ ਫਤੇਸ਼ਾਹ ਦੀ ਲੜਕੀ ਦੀ ਸ਼ਾਦੀ ਦਾ ਕੰਮ ਨਿਪਟ ਗਿਆ ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰ ਚੰਬਾ, ਸੁਕੇਤ, ਮੰਡੀ, ਗੁਲੇਰ, ਜਸਵਾਲ, ਢਡਵਾਲ ਅਤੇ ਚੰਦੌਰ ਵਗੈਰਾ ਦੇ ਆਪਣੇ ਸੈਨਿਕਾਂ ਸਮੇਤ ਜੰਗ ਲਈ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਆ ਗਏ। ਉਧਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸੂਰਮੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਡਟੇ ਹੋਏੇ ਸਨ। ਯੁੱਧ ਦੇ ਨਗਾਰੇ ਵੱਜੇ ਤਾਂ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਪੀਰ ਬੁੱਧੂ ਸ਼ਾਹ ਵੱਲੋਂ ਰਖਾਏ ਗਏ ਪੰਜ ਸੌ ਪਠਾਣਾਂ ’ਚੋਂ ਚਾਰ ਸੌ ਪਠਾਣਾਂ ਦੀ ਨੀਅਤ ਬਦਲ ਗਈ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਢਹੇ ਚੜ੍ਹ ਗਏ ਹਨ। ਪਰਖ ਦੀ ਘੜੀ ਵੇਲੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਗੂ ਸਰਦਾਰਾਂ ਸਮੇਤ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸਾਥ ਛੱਡ ਗਏ ਹਨ। ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਪਠਾਣ ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਉਲਟ ਗਏ ਕਿ ਇਹ ਪਹਾੜੀਆਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸੈਨਾ ਅੱਗੇ ਟਿਕ ਨਹੀਂ ਸਕਣਗੇ, ਵੇਖ ਕੇ ਹੀ ਭੱਜ ਜਾਣਗੇ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਾਣ ਦਾ ਝੂਠ-ਮੂਠ ਦਾ ਬਹਾਨਾ ਲਾਇਆ ਕਿ ਸਾਡੇ ਪਠਾਣਾਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਲੜਕੇ–ਲੜਕੀਆਂ ਦੇ ਨਿਕਾਹ ਹਨ ਸਾਡਾ ਜਾਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ‘ਤਵਾਰੀਖ ਗੁਰੂ ਖਾਲਸਾ’ ਦਾ ਰਚੈਤਾ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਾਮਾ ਕਿਰਪਾਲ ਚੰਦ ਨੇ ਪਠਾਣਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀਆਂ ਨੂੰ ਲਾਹਨਤ ਪਾਈ– ਤੁਸੀਂ ਕੰਮ ਦੇ ਵੇਲੇ ਵਿਆਹ ਤੇ ਸੁੰਨਤਾਂ ਦਾ ਬਹਾਨਾ ਬਣਾ ਕੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਾਤ ਨੂੰ ਵੱਟਾ ਲਾਂਦੇ ਹੋ। ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਪੀਰ ਬੁੱਧੂ ਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਲਾਜ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਕਿਉਂ ਗੋਤਾ ਦਿੰਦੇ ਹੋ? ਸ਼ਰਮ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ ਐਸ ਵੇਲੇ ਛੁੱਟੀ ਮੰਗਦੇ ਹੋ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਮਝਾਇਆ ਅਤੇ ਵਧੀਕ ਤਨਖਾਹ ਦੇਣ ਦੀ ਗੱਲ ਆਖੀ ਪਰ ਉਹ ਨਹੀਂ ਮੰਨੇ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਫਤੇਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਭੀਮਚੰਦ ਦੇ ਵਜ਼ੀਰਾਂ ਨੇ ਪਠਾਣਾਂ ਨੂੰ ਪੈਸੇ ਦਾ ਲਾਲਚ ਦੇ ਕੇ ਪਾੜ ਲਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜੇ ਫਤੇਚੰਦ ਨਾਲ ਜਾ ਮਿਲੇ ਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਲੁੱਟਣ ਦੀ ਮਨਸ਼ਾ ਧਾਰ ਕੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ ਲੜਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਏ।

ਫਿਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਪਾਸ ਸੰਦੇਸ਼ਾ ਆ ਗਿਆ ਰਾਜੇ ਫਤੇਸ਼ਾਹ ਨੇ ਜੰਗੀ ਕੂਚ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਉਹ ਭਾਰੀ ਦਲ ਲੈ ਕੇ ਭੰਗਾਣੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸੁਣ ਕੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ- ਰਣਜੀਤ ਨਗਾਰਾ ਵਜਾਇਆ ਜਾਵੇ; ਸਾਰਾ ਦਲ ਤੁਰੰਤ ਜੰਗ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਭੰਗਾਣੀ ਵਾਲੇ ਸਥਾਨ ’ਤੇ ਯੁੱਧ ਦਾ ਝੰਡਾ ਗੱਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਪਠਾਣਾਂ ਦਾ ਦਲ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਨਾਲ ਜਾ ਮਿਿਲਆ ਸੀ। ਲੂਣ-ਹਰਾਮੀ ਕਤਾਰਾਂ ਬੰਨ੍ਹੀ ਮੂਹਰੇ ਹੋਏ ਖੜੇ ਸਨ। ਜਦ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੰਗ ਛਿੜ ਪਿਆ ਤੇ ਕਟਾ- ਵੱਡੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ ਤਾਂ ਅਚਾਨਕ ਇਕ ਪਾਸਿਉਂ ਭਾਰੀ ਲਸ਼ਕਰ ਚੜ੍ਹ ਆਇਆ ਸਭ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਸਤਰ ਹਥਿਆਰ ਨੇਜ਼ੇ ਤੇ ਬੰਦੂਕਾਂ ਸਨ। ਉਹ ਪਹਾੜੀਆਂ ਦੀ ਸੈਨਾਂ ’ਤੇ ਟੁੱਟ ਕੇ ਪੈ ਗਏ। ਬੰਦੂਕਾਂ ਚੱਲੀਆਂ ਨੇਜ਼ੇ ਨਿਕਲੇ, ਤਲਵਾਰਾਂ ਚਮਕੀਆਂ, ਸ਼ਸਤਰਾਂ ਦੇ ਵਾਰ ਹੋਣ ਲੱਗੇ। ਅਲੌਕਿਕ ਜਿਹਾ ਨਜ਼ਾਰਾ ਵੇਖ ਕੇ ਦੀਵਾਨ ਨੰਦ ਚੰਦ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਆਖਿਆ– ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ! ਇਹ ਅਚਾਨਕ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸੂਰਮੇ ਆਪਣੀ ਹਮਾਇਤ ’ਤੇ ਕਿਧਰੋਂ ਆ ਗਏ? ਇਹ ਕੌਣ ਹਨ ਜੋ ਪਹਾੜੀ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਲਹੂ-ਲੁਹਾਣ ਕਰੀ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ? ਇਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਇਲਾਕੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸੈਨਿਕ ਹਨ ਜਾਂ ਕੋਈ ਹੋਰ ਹਨ ਜੋ ਸਾਡੇ ਵਾਲੇ ਪਾਸਿਉਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਕਰੋਧ ਧਾਰ ਕੇ ਅੱਗੇ ਹੋ ਕੇ ਲੜ ਰਹੇ, ਵੈਰੀਆਂ ’ਤੇ ਗੋਲੀਆਂ ਦੀ ਬੁਛਾੜ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲ ਤੱਕਿਆ ਹੀ ਸੀ ਤਾਂ ਇਕ ਸੂਰਬੀਰ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕੋਲ ਆ ਕੇ ਸਲਾਮ ਕੀਤੀ ਤੇ ਦੱਸਿਆ– ਇਹ ਸਾਰੇ ਯੋਧੇ ਸਢੌਰੇ ਵਾਲੇ ਪੀਰ ਬੁੱਧੂ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਹਨ, ਪੀਰ ਆਪਣੇ ਸੱਤ ਸੌ ਮੁਰੀਦਾਂ ਸਮੇਤ ਮੈਦਾਨ-ਏ-ਜੰਗ ਵਿਚ ਆ ਕੁੱਦਿਆ ਹੈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਕੇ ਸੰਬੰਧੀ ਪੁੱਤ ਅਤੇ ਭਰਾ ਵੀ ਹਨ।

ਕਹਯੋ ‘ਸ਼ਾਹਿ ਬੁੱਧੁ ਸੁ ਜੋਧਾ ਤਮਾਮੰ।
ਮੁਰੀਦ ਸਕੇਲੇ ਸਭੈ ਸਾਤ ਸੈਯਾ।
ਅਹੈਂ ਚਾਰ ਪੁੱਤ੍ਰੰ ਨਿਜੰ ਸੰਗ ਭੈਯਾ।2/25/16

ਪੀਰ ਜੀ ਨੇ ਜਦ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਪਠਾਣ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦਾ ਲੂਣ ਖਾ ਕੇ ਹਰਾਮੀ ਹੋ ਗਏ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਹੁਤ ਨਮੋਸ਼ੀ ਮੰਨੀ ਤੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ਰਮਿੰਦਗੀ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਲਈ ਜੰਗ ਵਿਚ ਆ ਪੁੱਜੇ।

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਜੰਗ ਦੇ ਭਿਆਨਕ ਸਮੇਂ ਪੀਰ ਬੁੱਧੂ ਸ਼ਾਹ ਦਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਮਦਾਦ ’ਤੇ ਆਉਣਾ ਸੁਣਿਆ ਤਾਂ ਉਹ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ ਹੋਏ। ਫਿਰ ਭਾਰੀ ਜੰਗ ਮੱਚ ਉੱਠਿਆ ਸੀ। ਦੋਨਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਗੋਲੀਆਂ ਦੀ ਬੁਛਾੜ ਹੋਣ ਲੱਗੀ, ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਲਹੂ ਡੁੱਲਣ ਲੱਗਾ। ਸੂਰਮੇ ਡਿੱਗ ਰਹੇ ਸਨ। ਪੀਰ ਬੁੱਧੂ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਆਪਣੇ ਚਾਰਾਂ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਪਠਾਣਾਂ, ਪਹਾੜੀਆਂ ਦਾ ਹੱਲਾ ਰੋਕਣ ਲਈ “ਕਰੀਮੇ ਅਲਾਹ! ਕਰੀਮੇ ਅਲਾਹ! ਕੂਕਦਿਆਂ ਧਾਵਾ ਬੋਲ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਭਿਆਨਕ ਸ਼ੋਰ ਮੱਚਿਆ। ਪਹਾੜੀਏ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਟਿਕ ਨਾ ਸਕੇ। ਰੂਹ ਦੇ ਜ਼ੋਰ ਅੱਗੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੈਰ ਉੱਖੜ ਗਏ। ਕਾਇਰ ਮੈਦਾਨ ਛੱਡ ਕੇ ਭੱਜਣ ਲੱਗੇ। ਅਚਾਨਕ ਜੰਗ ਵਿਚ ਜੂਝਦਿਆਂ ਪੀਰ ਬੁੱਧੂ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਵੈਰੀ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿਚ ਆ ਗਏ। ਪਠਾਣਾਂ ਦਾ ਸਰਦਾਰ ਹਿਯਾਤ ਖਾਨ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਬੱਸ ਦੁਪਹਿਰ ਪਿੱਛੋਂ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਨਿਪੁੰਨ ਤੀਰਬਾਜ਼ ਰਾਜਾ ਹਰੀ ਚੰਦ ਹੰਢੂਰੀਏ ਦੇ ਮਰਨ ਦੀ ਦੇਰ ਸੀ। ਕਾਇਰ ਪਹਾੜੀਏ ਮੈਦਾਨ ਛੱਡ ਕੇ ਭੱਜ ਗਏ। ਫਤੇਸ਼ਾਹ, ਮਧੁਕਰ ਡਡਵਾਲੀਆ ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਜਸਵਾਲੀਆ ਵੀ ਅੱਡੀ ਲਾ ਕੇ ਮੈਦਾਨੋਂ ਦੌੜ ਗਏ। ਸਤੰਬਰ 1688 ਈ. ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਭੰਗਾਣੀ ਦਾ ਜੰਗ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਸੂਰਮਿਆਂ ਨੇ ਫਤਿਹ ਕਰ ਲਿਆ।

ਰਣੰ ਤਿਆਗ ਭਾਗੇ।ਸਬੈ ਤ੍ਰਾਸ ਪਾਗੇ
ਰਣੰ ਜੀਤਿ ਆਏ।ਜਯੰ ਗੀਤ ਗਾਏ।

‘ਤਵਾਰੀਖ ਗੁਰੂ ਖਾਲਸਾ’ ਦੇ ਰਚੈਤਾ ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਭੰਗਾਣੀ ਦੇ ਜੰਗ ਵਿਚ ਸੈਂਕੜੇ ਮੁਰੀਦਾਂ ਸਮੇਤ ਪੀਰ ਬੁੱਧੂ ਸ਼ਾਹ ਦਾ ਇਕ ਭਰਾ ਅਤੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਸੱਯਦ ਅਸ਼ਰਫ ਤੇ ਸੱਯਦ ਸ਼ਾਹ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ। ਅਗਲੀ ਸਵੇਰ ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਦਰਬਾਰ ਸਜਿਆ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਸਨ। ਭੋਗ ਪਏ ਤੇ ਕੜਾਹ ਪਰਸ਼ਾਦ ਵਰਤਾਇਆ ਗਿਆ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਆਪਣੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਵਿਚ ਜੰਗ ਵਿਚ ਜੂਝਣ ਵਾਲੇ ਸੂਰਮਿਆਂ ਨੂੰ ਯਥਾਯੋਗ ਪੁਸ਼ਾਕੇ, ਦੁਸ਼ਾਲੇ ਅਤੇ ਸਿਰੋਪਾਏ ਦੁਆ ਰਹੇ ਸਨ। ‘ਗੁਰ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰੰਥ’ ਦਾ ਰਚੈਤਾ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦ ਪੀਰ ਬੁੱਧੂ ਸ਼ਾਹ, ਆਪਣੇ ਜੀਵਤ ਦੋਹਾਂ ਪੁੱਤਰਾਂ ਤੇ ਹੋਰ ਮੁਰੀਦਾਂ ਸਹਿਤ ਗੁਰੂ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਉੱਚੀ ਅਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਕਿਹਾ–

ਪੀਰ ਬੁੱਧੂ ਸ਼ਾਹ ਜੀ ਤੁਸੀਂ ਐਧਰ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਆਵੋ! ਤੁਸੀਂ ਸੱਚ ਦੇ ਪੀਰ ਹੋ!
ਢਿਗ ਅਵਹੁ ਬੁੱਧੂ ਸ਼ਾਹਾ। ਤੁਮ ਪੀਰ ਸਾਚ ਕੇ ਆਹਾ-।2.31.24॥

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਫੁਰਮਾਇਆ- ਪੀਰ ਜੀ ਅਸੀਂ ਆਪ ਨੂੰ ਉਹ ਵਸਤਾਂ ਬਖਸ਼ ਰਹੇ ਹਾਂ ਜੋ ਰਹਿੰਦੀ ਦੁਨੀਆ ਤਕ ਹਮੇਸ਼ਾ ਯਾਦ ਰਹਿਣਗੀਆਂ; ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖਣਾ।

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਭੰਗਾਣੀ ਦੇ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਛੇ ਕੁ ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ ਜਦ ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ ਛੱਡਿਆ ਤਾਂ ਉਹ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹੋਏ ਸਢੌਰੇ ਪੀਰ ਬੁੱਧੂ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਘਰ ਬਿਰਾਜੇ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਰਹਿਣ ਲੱਗੇ ਤਾਂ ਪੀਰ ਬੁੱਧੂ ਸ਼ਾਹ ਦਾ ਗੁਰੂ ਜੀ ਪਾਸ ਅਨੰਦਪੁਰ ਆਉਣਾ ਜਾਣਾ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ। ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੂਜਾ ਘਰ ਹੀ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ।

ਭੰਗਾਣੀ ਦੇ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਹਿੰਦੂ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਹੋਈ ਹਾਰ ਦੀ ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਖ਼ਬਰ ਹੋਈ ਤਾਂ ਉਹ ਤਿਲਮਿਲਾ ਉਠਿਆ। ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਸਤਿਬੀਰ ਸਿੰਘ ਪੁਸਤਕ ‘ਪੁਰਖ ਭਗਵੰਤ’ ਵਿਚ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਦ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਪਾਸ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਬਿਲਾ-ਸ਼ੱਕ ਢੇਰ ਕਰ ਲੈਣਾ ਸੀ, ਪਰ ਪੀਰ ਬੁੱਧੂ ਸ਼ਾਹ ਦੁਆਰਾ ਮੌਕੇ ’ਤੇ ਦਿੱਤੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਉਹ ਫਤਿਹ ਪਾ ਗਏ।

ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਪੀਰ ਬੁੱਧੂ ਸ਼ਾਹ ਦਾ ਸਾਲਾ ਭਾਵ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨਸੀਰਾਂ ਬੇਗਮ ਦਾ ਭਰਾ ਸੈਦ ਖਾਨ ਉੱਚੇ ਅਹੁਦੇ ’ਤੇ ਨੌਕਰ ਸੀ। ਜਦ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਿਕਾਇਤਾਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਧਦੀਆਂ ਗਈਆਂ ਤਾਂ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਸੈਦ ਖਾਨ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲ ਲਸ਼ਕਰ ਦੇ ਕੇ ਭੇਜਿਆ। ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਸਢੌਰਾ ਪੈਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਭੈਣ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਸਢੌਰੇ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਪੀਰ ਬੁੱਧੂ ਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਭੈਣ ਨਸੀਰਾਂ ਬੇਗਮ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਅਜ਼ਮਤ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਸੈਦ ਖਾਨ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਾਲ ਟੱਕਰ ਲੈਣ ਤੋਂ ਵਰਜ ਦਿੱਤਾ। ਪਰ ਉਹ ਨਾ ਟਲਿਆ ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਜਦ ਉਹ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਨਮੁਖ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਉਹ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਤੇਜ਼ ਦੀ ਤਾਬ ਨਾ ਝੱਲਦਾ ਹੋਇਆ ਡੋਲ ਗਿਆ। ਉਹ ਘੋੜੇ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਉਤਰਿਆ ਤੇ ਆਤਮ ਸਮਰਪਣ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਅੱਗੇ ਸਿਰ ਝੁਕਾ ਕੇ ਉਹ ਉੱਥੋਂ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਸੈਦ ਖਾਨ ਦੀ ਇਸ ਹਰਕਤ ਦਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਸਢੌਰੇ ਦੇ ਹਾਕਮ ਉਸਮਾਨ ਖਾਨ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਸੈਦ ਖਾਨ ਸਢੌਰੇ ਰਹਿੰਦੇ ਆਪਣੇ ਭਣਵਈਏ ਪੀਰ ਬੁੱਧੂ ਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਦੇਵੇ ਕਿ ਉਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰਵਾਵੇ।

ਪੀਰ ਬੁੱਧੂ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਮੁਗ਼ਲ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਨ ਤੋਂ ਸਾਫ ਇਨਕਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਮੁਗ਼ਲ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦੁਆਰਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਤੰਗ ਕਰਨ ’ਤੇ ਪੀਰ ਜੀ ਘਰੋਂ ਨਿਕਲ ਗਏ ਤੇ ਆਪਣੇ ਪਰਵਾਰ ਨਸੀਰਾਂ ਬੇਗਮ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਨਾਹਨ ਦੇ ਰਾਜੇ ਮੇਦਿਨੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕੋਲ ਭਿਜਵਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਧਰ ਉਸਮਾਨ ਖਾਨ ਦਿੱਲੀ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਹੁਕਮਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਪੀਰ ਬੁੱਧੂ ਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਥਾਂ-ਥਾ ਢੂੰਡਣ ਲੱਗਾ। ਉਸ ਨੇ ਪੀਰ ਬੁੱਧੂ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਹਵੇਲੀ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ। ਢੂੰਡਦੇ-ਢੂੰਡਦੇ ਉਸ ਨੇ ਇਕ ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਪੀਰ ਬੁੱਧੂ ਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਪਕੜ ਲਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਪੀਰ ਬੁੱਧੂ ਸ਼ਾਹ ਉੱਪਰ ਕਾਫਰ ਬਣਨ, ਇਸਲਾਮ ਧਰਮ ਦੀ ਬਰਖਿਲਾਫੀ ਕਰਨ ਅਤੇ ਬਾਗੀ ਹੋ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਭੰਗਾਣੀ ਦੇ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਮਦਦ ਕਰਨ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਲਾ ਕੇ 21 ਮਾਰਚ, 1704 ਈ. ਬਹੁਤ ਹੀ ਤਸੀਹੇ ਦੇ ਕੇ ਮੌਤ ਦੇ ਘਾਟ ਉਤਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਪੀਰ ਬੁੱਧੂ ਸ਼ਾਹ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਖਾਸ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਇਕ ਸੰਦੁਕੜੀ ਵਿਚ ਪਾ ਕੇ ਸਾਂਭ ਕੇ ਰੱਖੀਆਂ ਸਨ। ਜਦ ਉਸ ਉੱਪਰ ਹਮਲੇ ਹੋਣ ਲੱਗੇ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਬਖਸ਼ਿਸਾਂ ਵਾਲੀ ਸੰਦੂਕੜੀ ਇਕ ਦੀਵਾਰ ਵਿਚ ਚਿਣਵਾ ਦਿੱਤੀ। ਫਿਰ ਜਦ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਵੇਲੇ ਖਾਲਸੇ ਦਾ ਰਾਜ ਆਇਆ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਢੌਰੇ ਦੇ ਨਿਰਦਈ ਜ਼ਾਲਮ ਹਾਕਮ ਉਸਮਾਨ ਖਾਨ ਨੂੰ ਸੋਧਣ ਲਈ ਧਾਵਾ ਬੋਲਿਆ ਜੋ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਵਿਚ ਟੈੱਕਸ ਲਏ ਬਗੈਰ ਹਿੰਦੂਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮੁਰਦੇ ਨਹੀਂ ਫੂਕਣ ਦਿੰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਜਿਸ ਨੇ ਪੀਰ ਬੁੱਧੂ ਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਬੇਰਹਿਮੀ ਨਾਲ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਜਦ ਸਢੌਰੇ ’ਤੇ ਹੱਲਾ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਉਸ ਵੇਲੇ ਸੱਯਦ, ਮੁਲਾਣੇ ਅਤੇ ਸ਼ੇਖ ਵਗੈਰਾ ਪੀਰ ਬੁੱਧੂਸ਼ਾਹ ਦੀ ਹਵੇਲੀ ਵਿਚ ਸ਼ਰਨ ਲੈਣ ਲਈ ਇਸ ਲਈ ਵੜ ਗਏ ਕਿ ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰ ਪੀਰ ਜੀ ਦੀ ਹਵੇਲੀ ਜਾਣ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ’ਤੇ ਹਮਲਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨਗੇ। ਪਰੰਤੂ ਤਪੀ ਹੋਈ ਭੀੜ ਨੇ ਰੋਹ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਹਵੇਲੀ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਾ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਉਸਮਾਨ ਖਾਨ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਥੀਆ ਨੂੰ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਹਵੇਲੀ ਦੀ ਕੰਧ ਡਿੱਗੀ ਤਾਂ ਪੀਰ ਬੁੱਧੂ ਸ਼ਾਹ ਦੁਆਰਾ ਲੁਕੋ ਕੇ ਸਾਂਭ ਕੇ ਰੱਖੀਆਂ ਗੁਰੂ ਦੀਆਂ ਬਖਸ਼ਿਸਾਂ ਵਾਲੀ ਉਹ ਸੰਦੂਕੜੀ ਮਿਲ ਗਈ। ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੇ ਉਹ ਬਖਸ਼ਿਸਾਂ ਪੀਰ ਜੀ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮੁੱਚਾ ਸਿੱਖ ਸਮਾਜ ਅੱਜ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਤਿਕਾਰਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਭੰਗਾਣੀ ਦੀ ਜਿੱਤ ਦੀ ਗੱਲ ਚੱਲੇਗੀ ਤਾਂ ਪੀਰ ਬੁੱਧੂ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਪਾਕਿ ਨਾਮ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਅੱਵਲ ਸਥਾਨ ’ਤੇ ਰਹੇਗਾ। ਗੁਰੂ-ਘਰ ਲਈ ਮਹਾਨ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਪੀਰ ਬੁੱਧੂ ਸ਼ਾਹ ਜੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਸਢੌਰਾ ਵਿਖੇ ਸੁੰਦਰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ।

ਸਹਾਇਕ ਪੁਸਤਕਾਂ:

ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸੁਰਜ ਗ੍ਰੰਥ
ਸ. ਹਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਮਹਿਬੂਬ ਸਹਿਜੇ ਰਚਿਓ ਖਾਲਸਾ,
ਪ੍ਰਿੰ. ਸਤਿਬੀਰ ਸਿੰਘ ਪੁਰਖ ਭਗਵੰਤ
ਸ. ਰਘਬੀਰ ਸਿੰਘ ਅਨੰਦਪੁਰੀ ਮਹਾਨ ਸੂਫੀ ਸੰਤ ਪੀਰ ਬੁੱਧੂ ਸ਼ਾਹ
ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਤਵਾਰੀਖ ਗੁਰੂ ਖਾਲਸਾ, ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਚੰਦਨ, ਮਰਦ ਅਗੰਮੜਾ
ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼
ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਕਲਗੀਧਰ ਚਮਤਕਾਰ, ਬਚਿਤ੍ਰ ਨਾਟਕ, ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ