ਧਾਰਮਿਕ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰਨਾ ਆਦਰਸ਼ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਨੇ ਸਦਾ ਜਨ ਮਾਨਵ ਨੂੰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰੀ ਬਣਨ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ ਅਧਿਆਤਮਿਕਤਾ ਦੀ ਉਹ ਮਣੀ ਹੈ, ਜੋ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ, ਸਰਵੋਤਮ ਮਨੁੱਖ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਮਾਰਗ ਦਰਸ਼ਨ ਬਖ਼ਸ਼ਦੀ ਹੈ। ਵਿਆਖਿਆਮਈ ਸ਼ੈਲੀ ਤੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਰਲ ਤੇ ਸਧਾਰਨ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਰਚੀ ਹੋਈ ਪੰਚਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੀ ਬਾਣੀ ਜਿਸ ਦੀ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਤੁਕ ਜਾਪ ਕਰਤਾ ਦੇ ਮਨ ’ਤੇ ਸਿੱਧਾ ਅਸਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਇਹ ਬਾਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀਆਂ ਗੁੰਝਲਾਂ ਨੂੰ ਖੋਲਣ ਵਾਲੀ, ਕਰਮਕਾਂਡਾਂ ਤੇ ਭੇਖਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਸ਼ਾਲ ਰਚਨਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਪੰਨਾ 262 ਤੋਂ 296 ਤਕ ਅੰਕਤ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਸ ਲੰਮੇਰੀ ਸਿਰਜਣਾ ਨੂੰ 24 ਸਲੋਕਾਂ ਤੇ 24 ਅਸਟਪਦੀਆਂ ਵਿਚ ਕਥਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਹਰ ਅਸਟਪਦੀ ਵਿਚ ਅੱਠ-ਅੱਠ ਪਉੜੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਸੂਤਰਬੱਧ ਰਚਨਾ ਵਿਚ ਸ਼ੁਰੂ ’ਚ ਦਿੱਤੇ ਸਲੋਕ ਵਿਚ ਸਮੁੱਚੀ ਅਸਟਪਦੀ ਦਾ ਤੱਤਸਾਰ ਹੈ, ਜਾਣੋ ਉਸ ਸਲੋਕ ਦਾ ਭਾਵ ਵਰਣਨ ਹੈ: ਅਸਟਪਦੀ ਵਿਚ ਸਲੋਕ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਹੈ। ਹਰ ਸਲੋਕ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਵੱਖਰਾ-ਵੱਖਰਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦਾ ਵਿਖਿਆਨ ਵੀ ਭਲੀ-ਭਾਂਤ ਪੂਰੀ ਗਹਿਰਾਈ ਨਾਲ ਓਤਪੋਤ ਹੈ।

ਪ੍ਰੋ. ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਰੂਹਾਨੀ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਸੰਗਿਆ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਪ੍ਰੋ. ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਦੁੱਖਾਂ ਦੇ ਤੜਪਾਏ ਤਪਤ ਦਿਲਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਸੁਖਮਨੀ ਵਿੱਚੋਂ ਪਾਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ; ਦੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਅੱਕੇ ਹੋਏ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਇਤਨੀ ਮਧੁਰ ਤੇ ਅਨੰਦਮਈ ਹੋਰ ਕੋਈ ਵਸਤੂ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕਦੀ ਜਿੰਨੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ। ਡਾ. ਤਾਰਨ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਲਈ ਥੰਮ੍ਹ ਹੈ।

ਵਿਦਵਾਨ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ‘ਸੁਖਮਨੀ ’ ਸ਼ਬਦ (ਨਾਂ) ਦੇ ਅਰਥ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ : ਸੁਖ+ਮਨ+ਈ=ਮਨ ਨੂੰ ਸੁਖ ਦੇਣ ਵਾਲੀ। ਪ੍ਰੋ. ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸੁਖਾਂ ਦੀ ਮਣੀ ਭਾਵ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਸੁੱਖ ਹੈ। ਮੈਕਾਲਫ ਨੇ ਸੁਖਮਨੀ ਦਾ ਅਰਥ - ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਫਰੀਦਕੋਟੀ ਟੀਕੇ ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਮਨ ਕੋ ਸੁਖ ਦੇਨੇ ਵਾਲੀ ਵਾ ਸੁਖੋਂ ਕੀ ਮਣੀ - ਅਰਥ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਪਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਖੁਦ ਹੀ ‘ਸੁਖਮਨੀ’ ਦੇ ਭਾਵ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ।

ਸੁਖਮਨੀ ਸੁਖ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪ੍ਰਭ ਨਾਮੁ॥
ਭਗਤ ਜਨਾ ਕੈ ਮਨਿ ਬਿਸ੍ਰਾਮ॥ (ਪੰਨਾ 262)

ਸੁਖਮਨੀ ਸਹਜ ਗੋਬਿੰਦ ਗੁਨ ਨਾਮ॥
ਜਿਸੁ ਮਨਿ ਬਸੈ ਸੁ ਹੋਤ ਨਿਧਾਨ॥
ਸਭ ਤੇ ਊਚ ਤਾ ਕੀ ਸੋਭਾ ਬਨੀ॥
ਨਾਨਕ ਇਹ ਗੁਣਿ ਨਾਮੁ ਸੁਖਮਨੀ॥8॥24॥ (ਪੰਨਾ 296)

ਜਿਸ ਦਾ ਸਪਸ਼ਟ ਭਾਵ ਹੈ ਕਿ ਜਗਿਆਸੂ ਲਈ ਨਾਮ ਬਾਣੀ ਹੀ ਸੁਖਮਨੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਭੂ ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਹੀ ਸੁਖਦਾਇਕ ਪਰਮ ਅਨੰਦ ਹੈ।

ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ ਬਾਣੀ ਦਾ ਸਮੁੱਚਾ ਵਿਖਿਆਨ ਇਹ ਹੀ ਪਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਸਭ ਸੁਖਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ। ਇਹ ਗੁਰਮੁਖ ਜਨਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦਿਆਂ ਵਿਚ ਵਸੀ ਰਮੀ ਅਣਮੁੱਲੀ ਰਾਸ਼ੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਗੁਰਮੁਖਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ’ਚੋਂ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਣੀ ਦਾ ਮੂਲ ਤੱਤਸਾਰ ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਦਾ ਮਹਤੱਵ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਦਾ ਸੁੰਦਰਮਈ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿਚ ਹੀ ‘ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ” ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤਾ ਹੈ :

ਸਿਮਰਉ ਸਿਮਰਿ ਸਿਮਰਿ ਸੁਖੁ ਪਾਵਉ॥ ...

ਪ੍ਰਭ ਕੈ ਸਿਮਰਨਿ ਗਰਭਿ ਨ ਬਸੈ॥
ਪ੍ਰਭ ਕੈ ਸਿਮਰਨਿ ਦੂਖੁ ਜਮੁ ਨਸੈ॥
ਪ੍ਰਭ ਕੈ ਸਿਮਰਨਿ ਕਾਲੁ ਪਰਹਰੈ॥
ਪ੍ਰਭ ਕੈ ਸਿਮਰਨਿ ਦੁਸਮਨੁ ਟਰੈ॥
ਪ੍ਰਭ ਸਿਮਰਤ ਕਛੁ ਬਿਘਨੁ ਨ ਲਾਗੈ॥
ਪ੍ਰਭ ਕੈ ਸਿਮਰਨਿ ਅਨਦਿਨੁ ਜਾਗੈ॥
ਪ੍ਰਭ ਕੈ ਸਿਮਰਨਿ ਭਉ ਨ ਬਿਆਪੈ॥
ਪ੍ਰਭ ਕੈ ਸਿਮਰਨਿ ਦੁਖੁ ਨ ਸੰਤਾਪੈ॥...
ਪ੍ਰਭ ਕਉ ਸਿਮਰਹਿ ਸੇ ਮੁਖ ਸੁਹਾਵੇ॥
ਪ੍ਰਭ ਕਉ ਸਿਮਰਹਿ ਤਿਨ ਸੂਖਿ ਬਿਹਾਵੈ॥ (ਪੰਨਾ 262)

ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ ਬਾਣੀ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਰਾਹੀਂ ਭਟਕੀ ਮਲੀਨ ਮਾਨਵੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਵਿਚ ਨਿਰਮਲਤਾ ਲਿਆਉਣੀ ਤੇ ਸ਼ੁੱਧੀਕਰਨ ਕਰਨਾ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਮੁੱਖ ਆਸ਼ਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਮਨੋਰਥ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰੀ, ਪਦਾਰਥਵਾਦੀ ਮੋਹਾਂ ਨਾਲੋਂ ਤੋੜ ਕੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕਤਾ ਨਾਲ ਜੋੜਨਾ ਹੈ। ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਕੀ ਹੈ, ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਦੀ ਵਡਮੁੱਲਤਾ ਕੀ ਹੈ, ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਤੋਂ ਦੂਰ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਲੋਕ ਦੁੱਖਾਂ ’ਚ ਪੈ ਕੇ ਕਿਸ ਤਰਾਂ ਜੀਵਨ ਨਿਰਬਾਹ ਕਰਦੇ ਹਨ? ਸੁਖਮਨੀ ਬਾਣੀ ਇੰਨਾ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟਾਅ ਹੈ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੈ। ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਨੂੰ ਮਾਨਵੀ ਹਿਰਦਿਆਂ ਵਿਚ ਵਸਾਉਣ ਸਦਕਾ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਵਿਚ ਵਿਲੱਖਣ ਨਿਖਾਰ ਆਉਂਦਾ ਤੇ ਨਿਰਮਲਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਇਹ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸਭ ਧਰਮਾਂ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਧਰਮ ਹਰਿ ਕਾ ਸਿਮਰਨ ਹੈ:

ਸਰਬ ਧਰਮ ਮਹਿ ਸ੍ਰੇਸਟ ਧਰਮੁ॥
ਹਰਿ ਕੋ ਨਾਮੁ ਜਪਿ ਨਿਰਮਲ ਕਰਮੁ॥
ਸਗਲ ਕ੍ਰਿਆ ਮਹਿ ਊਤਮ ਕਿਰਿਆ॥
ਸਾਧਸੰਗਿ ਦੁਰਮਤਿ ਮਲੁ ਹਿਰਿਆ॥ (ਪੰਨਾ 266)

ਰਚਨਾ ਕਾਲ ਬਾਰੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵਿਚ ਇਕ-ਸਹਿਮਤੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ ਬਾਣੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੰਪਾਦਨਾ ਵੇਲੇ ਹੀ ਹੋਈ ਜਾਂ ਇਹ ਬਾਣੀ ਸੰਪਾਦਨਾ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਉਚਾਰੀ ਗਈ ਸੀ ਇਸ ਬਾਰੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਾਵਾਂ ਹਨ। ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਲਿਖਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਸੰਪਾਦਨਾ ਦਾ ਕਾਰਜ 1601 ਈ: ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ 1604 ਈ: ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਰਚੈਤਾ ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਜੀ ਮੁਤਾਬਕ ਜਦ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਸੰਪਾਦਨਾ ਦਾ ਕਾਰਜ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਤਾਂ ਦੇਰ ਰਾਤ ਤਕ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉੱਥੇ (ਰਾਮਸਰ ਵਾਲੇ ਸਥਾਨ ’ਤੇ) ਹੀ ਰਹਿ ਪਏ ਸਨ ਘਰ ਨਹੀਂ ਗਏ ਸਨ। ਸਵੇਰ ਹੋਈ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਫੁਰਮਾਨ ਹੋਇਆ ‘ਸਮਾਂ ਘੋਰ ਕਲਿਯੁਗ ਕੋ ਆਯੋ। ਕਟਕ ਬਿਕਾਰਨ ਕੋ ਜਗ ਛਾਯੋ’। ਤਾਂ ਸੁਣ ਕੇ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ ਗੁਰੂ ਜੀ ਇਸ ਦਾ ਫਿਰ ਉਪਾਅ ਕੀ ਹੋਵੇਗਾ? ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਉਸ ਸਮੇਂ ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ ਤੇ ਉਸ ਰਾਮਸਰ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਬੈਠਿਆਂ ਹੀ ਸੁਖਮਨੀ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਆਖਿਆ:

ਯਾਂਤੇ ਰਚਹਿਂ ਏਕ ਅਸ ਬਾਨੀ।
ਨਿਤ ਜਿਸ ਪਠਤਿ ਹੋਹਿਂ ਅਘ ਹਾਨੀ।
ਰਿਦੇ ਬਸਾਇ ਕਮਾਵੈ ਜੋਈ।
ਬਹੁਰ ਨ ਜਨਮ ਮਰਨ ਜਿਸ ਹੋਈ। (ਰਾਸ 3, ਅੰਸੂ 42)

ਇਸੇ ਸਬੰਧ ਵਿਚ ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਰਚੈਤਾ ਰਾਮ ਸਰੂਪ (ਭੱਲਾ) ਨੇ ਅੰਕਤ ਕੀਤਾ ਹੈ:

ਸਤਿਗੁਰ ਕ੍ਰਿਪਾ ਨਿਧਾਨ ਸਹਜਭਾਇ ਬਾਹਰ ਗਏ।
ਦੇਖ ਇਕੰਤ ਅਸਥਾਨ ਤਹ ਨਾਮ ਬ੍ਰਿਸਟਿ ਬਾਨੀ ਕਰੀ।1।

ਦੋਹਰਾ:
ਸਤਿਗੁਰ ਸ੍ਰੀ ਬਰ ਮੁਖ ਦੀਆ ਇਹ ਪੋਥੀ ਨਾਮ ਨਿਧਾਨ।
ਲੋਕ ਪਰਲੋਕ ਦੋਨੋ ਸਫਲ ਪੜ੍ਹ ਪਾਵੇ ਪੂਰਨ ਗਿਆਨ।6।
ਪ੍ਰਭ ਸੁਖਮਨੀ ਨਾਮ ਪੋਥੀ ਕਾ ਧਰਾ।
ਸਭ ਜਗ ਮੋ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਤਿਨ ਕਰਾ।
ਦੇਸ ਦੇਸ ਜੱਗਆਸੀ ਪੜੇ।
ਸਗਲ ਪਦਾਰਥ ਤਿਸ ਹਥ ਚੜੇ।7। (ਸਾਖੀ 5 ਸਫ਼ਾ 326)

ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸਮਾਂ ਸਥਾਨ ਬਾਰੇ ਲਿਖਦੇ ਹਨ -

ਰਾਮ ਤਾਲ ਈਸਾਨ ਦਿਸ਼ ਬੈਠੇ ਗੁਰ ਕ੍ਰਿਪਾਲ।
ਰਚਨ ਲਗੇ ਤਬ ਸੁਖਮਨੀ ਦੇ ਸੁਕ ਕਰਤ ਨਿਹਾਲ।

ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਰਚਨਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੰਪਾਦਨਾ ਵੇਲੇ ਹੀ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਡਾ. ਸੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਕੋਹਲੀ ਦਾ ਖਿਆਲ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਸੰਪਾਦਨਾ ਦੇ ਸਮੇਂ ਹੀ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਉਚਾਰਦੇ ਤੇ ਲਿਖਵਾਈ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।

ਤਵਾਰੀਖ ਗੁਰੂ ਖਾਲਸਾ ਦੇ ਕਰਤਾ ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਮੁਤਾਬਕ ਇਹ ਸੁਖਮਨੀ ਬਾਣੀ ਸੰਪਾਦਨਾ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਰਚੀ ਹੋਈ ਸੀ ।

ਲੋਕਾਈ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਇਸ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ; ਨਾਮ ਰੂਪੀ ਇਸ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰੋ, ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਲਈ ਸੁਖ-ਅਰਾਮ ਦਾ ਖਜ਼ਾਨਾ ਹੋਵੇਗੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸੰਸਾਰੀ ਸੁਖਾਂ ਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਸੁਖਾਂ ਵਿਚ ਫਰਕ ਦੱਸਦੇ ਹੋਏ ਫੁਰਮਾਇਆ ਹੈ; ਸੰਸਾਰਕ ਸੁਖ ਛਿਨ ਪਲ ਲਈ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਦ ਕਿ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਸੁਖ ਸਥਿਰ ਤੇ ਸਦੀਵੀਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸੁਖਾਂ-ਦੁਖਾਂ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਅਨੰਦ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਹੈ। ਆਤਮਿਕ ਅਨੰਦ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਾਲਾ ਅਨੰਦ ਹੀ ਪਰਮ ਅਨੰਦ ਹੁੰਦਾ ਜੋ ਹੋਰ ਸਭ ਸੁਆਦਾਂ ਨਾਲੋਂ ਉੱਪਰ ਹੁੰਦਾ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਪਰਮ ਅਨੰਦ ਦਾ ਮੂਲ ‘ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਸਿਮਰਨ’ ਹੈ। ਹਰੀ ਦੇ ਨਾਮ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਸਭ ਰਿਧੀਆਂ ਸਿਧੀਆਂ ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਉੱਪਰ ਹੈ। ਪ੍ਰਭੂ ਸਿਮਰਨ ਦੇ ਆਸਰੇ ਮਨੁੱਖ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੋਇਆ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਇਕਮਿਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਤਾਂ ਉਸ ਵੇਲੇ ਸੰਸਾਰਕ ਸੁਖ ਬਹੁਤ ਹੀ ਛੋਟੇ ਨਿਗੂਣੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਦੀ ਕਮਾਈ ਉਸ ਸੱਚੇ ਦੀ ਸੱਚੀ ਦਰਗਾਹ ਵਿਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਸਥਾਨ ਦਾ ਹੱਕਦਾਰ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ।

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸੁਖ ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ ਬੜੇ ਲੜੀਬੱਧ ਸਿਧਾਂਤ ਰਾਹੀਂ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਖਿਆਲਾਂ ਨੂੰ ਬੜੀ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਤਰਤੀਬ ਦੁਆਰਾ ਮਹਾਨ ਸ਼ਾਹਕਾਰ ਬਾਣੀ ‘ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ’ ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਕੀਤਾ ਹੈ:

ਪਹਿਲੀ, ਦੂਜੀ ਤੇ ਤੀਜੀ ਅਸਟਪਦੀ ਵਿਚ ਦਰਸਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਕਲਿ-ਕਲੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਨਵਿਰਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਅਣਮੁੱਲੇ ਖਜ਼ਾਨਿਆਂ ਦੀ ਦਾਤ ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਵਿਚ ਹੈ। ਜਦ ਬਿਪਤਾਵਾਂ ਆ ਘੇਰਦੀਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਸੁਖ ਦਾ ਮਾਰਗ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਸਦਕਾ ਹੀ ਖੁੱਲਦਾ ਹੈ। ਢੇਰਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਧਨ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਤੇ ਭੁੱਖ ਮਿਟਦੀ ਨਹੀਂ ਇਕ ਹਰੀ ਦੇ ਨਾਮ ਸਹਾਰੇ ਹੀ ਮਨ ਦੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਫੁਰਮਾਨ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਤੇ ਸੱਚਾ ਕਰਮ ਕਰਨਾ ਹੈ।

ਸਰਬ ਧਰਮ ਮਹਿ ਸ੍ਰੇਸਟ ਧਰਮੁ॥
ਹਰਿ ਕੋ ਨਾਮੁ ਜਪਿ ਨਿਰਮਲ ਕਰਮੁ॥ (ਪੰਨਾ 266)

ਚੌਥੀ ਤੇ ਪੰਜਵੀਂ ਅਸਟਪਦੀ ਵਿਚ ਕਥਨ ਹੈ; ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਚੇਤੇ ਰੱਖ ਜੋ ਸੁਖਾਂ ਦਾ ਦਾਤਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਇਸ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਸੁਖ ਸਹਿਤ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈਂ। ਇਹ ਜਾਣ ਲੈ ਉਸ ਦੀ ਮਿਹਰ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਹੀ ਨਾਮ ਦੀ ਦਾਤ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਝੂਠੇ ਸੁਆਦਾਂ ਰਾਹੀਂ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਇਕ ਭਰਮ ਭੁਲੇਖੇ ਦੇ ਸਾਮਾਨ ਹਨ ਪ੍ਰਾਣੀ ਅਸਲ ਸੁਖ ਦੇ ਸ੍ਰੋਤ ਨੂੰ ਢੂੰਡਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰ :

ਬਿਨੁ ਬੂਝੇ ਮਿਥਿਆ ਸਭ ਭਏ॥
ਸਫਲ ਦੇਹ ਨਾਨਕ ਹਰਿ ਹਰਿ ਨਾਮ ਲਏ॥5॥ (ਪੰਨਾ 269)

ਛੇਵੀਂ ਅਸਟਪਦੀ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹੇ ਮਨੁੱਖ ਤੂੰ ਉਸ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਹੀ ਸੁਖਮਈ ਜੀਵਨ ਤੇ ਭਾਂਤ-ਭਾਂਤ ਦੇ ਭੋਜਨ, ਛੱਤੀ ਪਦਾਰਥ ਸੇਵਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਸਾਰਨਾ ਨਾ ਕਰ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਸਦਾ ਚੇਤੇ ਰੱਖ।ਸਤਵੀਂ, ਅੱਠਵੀਂ ਤੇ ਨੌਵੀਂ ਅਸਟਪਦੀ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਫੁਰਮਾਨ ਹੈ: ਹੇ ਮਾਨਵ! ਸਾਧ ਜਨਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਬਹੁਤ ਹੀ ਅਸਚਰਜ ਹੈ ਜਿਸ ਸਦਕਾ ਹੰਕਾਰ ਦੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉੱਤਮ ਗਿਆਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਤੇ ਮਨੁੱਖ ਉਸ ਅਗਮ ਅਗਾਧ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨੀ ਜੋ ਨਾਮ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਨਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਕਰ। ਬ੍ਰਹਮਗਿਆਨੀ ਪੁਰਖ ਮੁਕਤੀ ਜੁਗਤੀ ਅਸਲ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਦਾਤਾ ਹੈ:

ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨੀ ਮੁਕਤਿ ਜੁਗਤਿ ਜੀਅ ਕਾ ਦਾਤਾ॥
ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨੀ ਪੂਰਨ ਪੁਰਖੁ ਬਿਧਾਤਾ॥ (ਪੰਨਾ 273)

ਸਭ ਦੁੱਖਾਂ ਦੀ ਦਵਾਈ ‘ਨਾਮ’ ਹੈ ਉਸ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦੇ ਗੁਣ ਗਾਉਣ ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ ਰੂਪ ਅਨੰਦ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

ਸਰਬ ਰੋਗ ਕਾ ਅਉਖਦੁ ਨਾਮੁ॥
ਕਲਿਆਣ ਰੂਪ ਮੰਗਲ ਗੁਣ ਗਾਮ॥ (ਪੰਨਾ 274)

ਦਸਵੀਂ, ਗਿਆਰ੍ਹਵੀਂ ਅਸਟਪਦੀ ਵਿਚ ਅੰਕਤ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਉਪਮਾ, ਉਸਤਤ ਜਗਤ ਦੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਹੀ ਕਰਨ ਕਰਾਵਨਹਾਰ ਹੈ, ਉਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਕਰਤਾ ਹੈ, ਪਾਲਨ ਵਾਲਾ ਹੈ ਉਹ ਸਰਬ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਣੀ! ਸਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਉਸ ਪਾਸੋਂ ਹੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਜੀਵ ਉਸ ਦੇ ਹੁਕਮ ਵਿਚ ਹੈ, ਜੋ ਉਸ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਨੂੰ ਭਾਉਂਦਾ ਉਹੋ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ:

ਜੀਉ ਪਿੰਡੁ ਸਭ ਤਿਸ ਕੀ ਰਾਸਿ॥
ਘਟਿ ਘਟਿ ਪੂਰਨ ਬ੍ਰਹਮ ਪ੍ਰਗਾਸ॥
ਅਪਨੀ ਬਣਤ ਆਪਿ ਬਨਾਈ॥
ਨਾਨਕ ਜੀਵੈ ਦੇਖਿ ਬਡਾਈ॥4॥ (ਪੰਨਾ 277)

ਬਾਰ੍ਹਵੀਂ ਅਸਟਪਦੀ ਵਿਚ ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਗਾਇਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਦੇਸ਼ ਹੈ, ਜੇ ਸੁਖ ਸ਼ਾਂਤੀ ਹਾਸਲ ਕਰਨੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਸਦਾ ਮਿੱਤਰਤਾ ਤੇ ਗਰੀਬੀ ਵਿਚ ਜੀਵਨ ਬਤੀਤ ਕਰੇ ਨਹੀਂ ਤਾਂ:

ਜਬ ਲਗੁ ਜਾਨੈ ਮੁਝ ਤੇ ਕਛੁ ਹੋਇ॥
ਤਬ ਇਸ ਕਉ ਸੁਖੁ ਨਾਹੀ ਕੋਇ॥
ਜਬ ਇਹ ਜਾਨੈ ਮੈ ਕਿਛੁ ਕਰਤਾ॥
ਤਬ ਲਗੁ ਗਰਭ ਜੋਨਿ ਮਹਿ ਫਿਰਤਾ॥ (ਪੰਨਾ 278)

ਅਸਟਪਦੀ ਤੇਰ੍ਹਵੀਂ ਵਿਚ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ : ਭਲੇ ਸੰਤ ਰੂਪੀ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਸੁਖਾਂ ਤੋਂ ਵੰਚਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਿੰਦਕ ਨੂੰ ਫਿਰ ਕੋਈ ਢੋਈ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ।

ਸੰਤ ਕੇ ਨਿੰਦਕ ਕਉ ਸਰਬ ਰੋਗ॥
ਸੰਤ ਕੇ ਨਿੰਦਕ ਕਉ ਸਦਾ ਬਿਜੋਗ॥ (ਪੰਨਾ 280)

ਅਸਟਪਦੀ ਚੌਦ੍ਹਵੀਂ ਅਤੇ ਪੰਦਰ੍ਹਵੀਂ ਵਿਚ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਕਿ ਮਾਰਨ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਇਕ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਹੀ ਹੈ ਉਸੇ ਦੀ ਹੀ ਓਟ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਸਿਮਰਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਘਰ ਵਿਚ ਬਰਕਤਾਂ ਦੀ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਕੋਈ ਵਿਘਨ ਨਹੀਂ ਵਿਆਪਦਾ। ਸਭ ਚੱਲ-ਅਚੱਲ ਦਾ ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਹੀ ਫਿਕਰ ਹੈ ਹੋਰ ਸਭ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਉਸੇ ਨੂੰ ਹੀ ਯਾਦ ਕਰ।

ਮਾਰੈ ਰਾਖੈ ਏਕੋ ਆਪਿ॥
ਮਾਨੁਖ ਕੈ ਕਿਛੁ ਨਾਹੀ ਹਾਥਿ॥ (ਪੰਨਾ 281)

ਅਸਟਪਦੀ ਸੋਲ੍ਹਵੀਂ ਵਿਚ ਦਰਸਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਉੁਸ ਦੀ ਅਨੰਦਤਾ ਦਾ ਅੰਤ ਨਹੀਂ ਪਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ; ਸਾਰੀਆਂ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਉਹ ਮਾਲਕ ਹੈ। ਭਗਤ ਜਨਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰ ਕੇ ਸੁਖ ਪਾਇਆ ਹੈ।

ਉਸ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਨੇ ਸਾਰੀ ਰਚਨਾ ਇਕ ਸੂਤਰ ਵਿਚ ਪ੍ਰੋ ਕੇ ਨੇਮ-ਬੱਧ ਕੀਤੀ ਹੈ ਅਸਟਪਦੀ ਸਤਾਰ੍ਹਵੀਂ ਵਿਚ ਫੁਰਮਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਸਦਾ ਕਾਇਮ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ, ਆਪਣੇ ਸੇਵਕਾਂ ਦਾ ਪਰਦਾ ਢੱਕਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਸਰਬ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਹੀ ਧਨ ਹੈ ਤੇ ਨਾਮ ਹੀ ਸਾਰਾ ਰੂਪ ਰੰਗ ਹੈ। ਉਹ ਇਕ ਨਿੱਕੀ ਕੀੜੀ ਵਿਚ ਵੀ ਤਾਕਤ ਬਖ਼ਸ਼ਣ ਵਾਲਾ ਹੈ ਤੇ ਜੋ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਲਸ਼ਕਰਾਂ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ:

ਨੀਕੀ ਕੀਰੀ ਮਹਿ ਕਲ ਰਾਖੈ॥
ਭਸਮ ਕਰੈ ਲਸਕਰ ਕੋਟਿ ਲਾਖੈ॥ (ਪੰਨਾ 285)

ਅਠਾਰ੍ਹਵੀਂ ਅਸਟਪਦੀ ਵਿਚ ਸਤਿਗੁਰੂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਦਾ ਦੀਦਾਰ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ। ਗੁਰੂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਸਦਕੇ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਉਨ੍ਹੀਵੀਂ ਅਸਟਪਦੀ ਵਿਚ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਨਾਮ ਇਕ ਵੱਡਾ ਖਜ਼ਾਨਾ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਗੁਣ ਗਾਇਨ ਕੀਤਿਆਂ ਸਾਰੇ ਵਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਮੈਲ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਹਉਮੈ ਹੰਕਾਰ ਦਾ ਖਿਲਾਰਾ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ। ਹੇ ਮਨੁੱਖ! ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਨਾਮ ਦੀ ਪੂੰਜੀ ਇਕੱਠੀ ਕਰ ਜਿਸ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਸੁਖ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਦਰਗਾਹ ਵਿਚ ਆਦਰ ਮਿਲੇਗਾ।

ਗੁਨ ਗਾਵਤ ਤੇਰੀ ਉਤਰਸਿ ਮੈਲੁ॥
ਬਿਨਸਿ ਜਾਇ ਹਉਮੈ ਬਿਖੁ ਫੈਲੁ॥ (ਪੰਨਾ 289)

ਵੀਹਵੀਂ ਅਸਟਪਦੀ ਵਿਚ ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿਚ ਆਉਣ ਦੇ ਮਹੱਤਵ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਪਿਆਂ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਗਿਆਨ ਰੂਪੀ ਚਾਨਣ ਹੋ ਜਾਂਦਾ। ਸੋ ਉਸ ਦੇ ਨਾਮ ਨੂੰ ਜਪੋ ਸਿਮਰੋ ਤੇ ਸੁਖ ਹਾਸਲ ਕਰੋ। ਹਰੀ ਦਾ ਨਾਮ ਚੰਗੇ ਭਾਗਾਂ ਤੇ ਸੁਖਾਂ ਦਾ ਖਜ਼ਾਨਾ ਹੈ। ਜੋਦੜੀ ਕਰ ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿਚ ਆ ਗਿਆ ਹਾਂ।

ਹਮ ਨਿਰਗੁਨੀਆਰ ਨੀਚ ਅਜਾਨ॥
ਨਾਨਕ ਤੁਮਰੀ ਸਰਨਿ ਪੁਰਖ ਭਗਵਾਨ॥7॥ (ਪੰਨਾ 290)

ਇੱਕੀਵੀਂ ਅਸਟਪਦੀ ਵਿਚ ਇਹ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਵਾਇਆ ਹੈ, ਨਿਰਗੁਣ ਰੂਪ ਵਿਚ ਆਪ ਹੀ ਸਰਬ ਵਿਆਪਕ ਹੋ ਕੇ ਆਪ ਨੇ ਹੀ ਸਰਗੁਣ ਰੂਪ ਬਣਾਇਆ ਹੈ। ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰਚਨਾ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾ ਜੀਵ ਸੀ ਨਾ ਮਾਇਆ ਸੀ ਨਾ ਕੋਈ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਖੇਡ ਸੀ; ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਸਦਕਾ ਹੀ ਜਗਤ ਰਚਨਾ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਈ ਤੇ ਫਿਰ ਹੀ ਸਾਰਾ ਸਿਲਸਿਲਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ।

ਬਾਈਵੀਂ ਅਸਟਪਦੀ ਵਿਚ ਸਰਬ ਵਿਆਪਕ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਕਾਰਜਾਂ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਹੈ, ਅੰਤਰਜਾਮੀ ਹੈ; ਸਭ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਦੀਆਂ ਜਾਣਨਹਾਰਾ ਹੈ ਤੇ ਸਭ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਤਾ ਹੈ। ਉਹ ਇੱਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਅਸਲੀਅਤ ਨੂੰ ਜਾਣਨਹਾਰਾ ਹੈ।

ਸੋ ਸਮਦਰਸੀ ਤਤ ਕਾ ਬੇਤਾ॥
ਨਾਨਕ ਸਗਲ ਸ੍ਰਿਸਟਿ ਕਾ ਜੇਤਾ॥1॥ (ਪੰਨਾ 292)

ਤੇਈਵੀਂ ਅਸਟਪਦੀ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਫੁਰਮਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਜਦ ਉਸ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦੁਆਰਾ ਗਿਆਨ ਰੂਪੀ ਸੁਰਮੇ ਦੀ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਮਾਨਵ ਦਾ ਅਗਿਆਨ ਰੂਪੀ ਹਨ੍ਹੇਰਾ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ। ਉਸ ਦੀ ਵਿਆਪਕਤਾ ਦਾ ਗਿਆਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਤੇ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਉਸ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋਈ ਦਿੱਸਦੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਸ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਉਹ ਹੀ ਵੇਖ ਰਿਹਾ, ਉਹ ਹੀ ਵਰਤ ਰਿਹਾ ਤੇ ਉਹ ਹੀ ਸੁਣ ਰਿਹਾ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ:

ਸਰਬ ਭੂਤ ਆਪਿ ਵਰਤਾਰਾ॥
ਸਰਬ ਨੈਨ ਆਪਿ ਪੇਖਨਹਾਰਾ॥ (ਪੰਨਾ 294)

ਚੌਵ੍ਹੀਵੀਂ ਅਸਟਪਦੀ ਵਿਚ ਪੰਚਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਭ ਸੁਖਾਂ ਤੇ ਪਰਮ ਅਨੰਦਾਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਦਾ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਉਪਾਅ, ਹੱਲ, ਸਾਧਨ ਉਸ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦਾ ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਹੈ। ਉਸ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਸਿਫਤ-ਸਲਾਹ ਕਰੋ। ਉਸ ਦਾ ਗੁਣ ਗਾਇਨ ਕਰੋ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਨਾਮ ਹੀ ਸੁਖਾਂ ਦੀ ਮਣੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦਾ ਨਾਮ ਵੱਸ ਜਾਂਦਾ ਤਾਂ ਉਨਾਂ ਨੂੰ ਸੁਖਾਂ ਦਾ ਖਜ਼ਾਨਾ ਹਾਸਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ ਬਾਣੀ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਪੰਚਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਉਸ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦਾ ਨਾਮ ਜਪਣ ਵਾਲਿਆਂ, ਉਸ ਦੇ ਨਾਮ ਨੂੰ ਸਿਮਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਮਹਾਨ ਮਹਿਮਾ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ:

ਜਿਸੁ ਮਨਿ ਬਸੈ ਸੁਨੈ ਲਾਇ ਪ੍ਰੀਤਿ॥
ਤਿਸੁ ਜਨ ਆਵੈ ਹਰਿ ਪ੍ਰਭੁ ਚੀਤਿ॥
ਜਨਮ ਮਰਨ ਤਾ ਕਾ ਦੂਖੁ ਨਿਵਾਰੈ॥
ਦੁਲਭ ਦੇਹ ਤਤਕਾਲ ਉਧਾਰੈ॥
ਨਿਰਮਲ ਸੋਭਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਤਾ ਕੀ ਬਾਨੀ॥
ਏਕੁ ਨਾਮੁ ਮਨ ਮਾਹਿ ਸਮਾਨੀ॥
ਦੂਖ ਰੋਗ ਬਿਨਸੇ ਭੈ ਭਰਮ॥
ਸਾਧ ਨਾਮ ਨਿਰਮਲ ਤਾ ਕੇ ਕਰਮ॥
ਸਭ ਤੇ ਊਚ ਤਾ ਕੀ ਸੋਭਾ ਬਨੀ॥
ਨਾਨਕ ਇਹ ਗੁਣਿ ਨਾਮੁ ਸੁਖਮਨੀ॥8॥24॥ (ਪੰਨਾ 296)

ਹਵਾਲਾ ਪੁਸਤਕਾਂ :

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰੰਥ (ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ)
ਸੁਖਮਨੀ ਦਰਸ਼ਨ (ਸ. ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਪਦਮ)
ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਅਧਾਰ (ਡਾ. ਜੋਗਿੰਦਰ ਸਿੰਘ)