ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਅਤਿਕਥਨੀ ਨਹੀਂ ਕਿ 1947 ਈ. ਦੀ ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵੰਡ ਸਬੰਧੀ ਹੁਣ ਤਕ ਰਾਜਨੀਤਕ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖਿਤ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ’ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਇਤਿਹਾਸ ਹੀ ਉਪਲੱਬਧ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਕਿ 1947 ਈ. ਦੀ ਦੇਸ਼ ਵੰਡ ਦੇ ਸਮੁੱਚੇ ਹਲਾਤ ਤੇ ਵਰਤਾਰੇ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਇਸ ਖੂਨੀ ਵਰਤਾਰੇ ਦਾ ਸੰਤਾਪ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡੇ ’ਤੇ ਹੰਢਾਇਆ ਉਸ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਦੇਸ਼ ਵੰਡ ਸਮੇਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਕੀ ਬੀਤਿਆ? ਫਿਰਕੂ ਜਨੂੰਨ ਨੇ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦਾ ਘਾਣ ਕੀਤਾ?

ਪੰਜਾਬ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਭਾਰਤੀ ਉੱਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਦਾ ‘ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੁਆਰ’ ਅਤੇ ‘ਖੜਗ ਭੁਜਾ’ ਮੰਨਿਆਂ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਵੱਲੋਂ ਭਾਰਤ ਵਰਸ਼ ਉੱਪਰ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਹਰ ਮੁਸੀਬਤ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਅਉਣ ਵਾਲੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਜਿਵੇਂ:- ਹੂਣ, ਸ਼ੱਕ, ਮੰਗੋਲ, ਯੂਨਾਨੀ, ਅਰਬ, ਤੁਰਕ, ਅਫਗ਼ਾਨ, ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਨਿਰਣਾਇਕ ਯੁੱਧ ਲੜਨ ਉਪਰੰਤ ਆਪਣੀ ਸੱਤਾ ਦਾ ਪਸਾਰ ਕੀਤਾ। ਭਾਰਤ ’ਤੇ ਪੱਛਮ ਤੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ, ਸਮਾਜਿਕ, ਰਾਜਨੀਤਕ ਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਮਾਹੌਲ ਨੂੰ ਬੜਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਹਿੰਦੋਸਤਾਨ ’ਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਔਕੜਾਂ ਦੀ ਮਾਰ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਸਹਿਣੀ ਪਈ ਹੈ।

20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੱਧ ਵਿਚ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਖਿੱਤੇ ਵਿਚ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਬਟਵਾਰੇ ਦੇ ਮਹਾਂ ਪਰਲੋ ਵਰਗੇ ਵਰਤਾਰੇ ਨੇ ਪੂਰਬੀ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਤਬਾਹੀ ਦੀ ਕਗਾਰ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਭਾਰਤੀ ਉੱਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਵਿਚ 14 ਅਗਸਤ, 1947 ਈ. ਨੂੰ ਨਵਾਂ ਦੇਸ਼ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਇਆ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਦੋ ਅਤੇ ਫਿਰ ਤਿੰਨ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡ ਹੋਈ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਦੋ ਵੱਡੇ ਤੇ ਮੋਢੀ ਪ੍ਰਾਂਤਾਂ ਬੰਗਾਲ ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਵੰਡ ਕੀਤੀ ਗਈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਲੱਖਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਕਤਲ-ਏ-ਆਮ ਹੋਇਆ ਤੇ ਇੱਕ ਕਰੋੜ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ-ਪੁਰਖੀ ਧਰਤੀ, ਵਤਨ, ਘਰਾਂ, ਜਾਇਦਾਦਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡਣਾ ਪਿਆ। ਇਸ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਵਰਤਾਰੇ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜਿੱਥੇ 14-15 ਅਗਸਤ, 1947 ਈ. ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਵਿਦੇਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦੀ ਮਿਲੀ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਲਈ ਨਵਾਂ ਦੇਸ਼ ਪਾਕਿਸਤਾਨ (ਅਜੋਕਾ ਬੰਗਲਾ ਦੇਸ਼ ਵੀ ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ) ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਇਆ, ਉੱਥੇ ਭਾਰਤ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਤਿੰਨ ਟੁੱਕੜਿਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡ ਵੀ ਹੋਈ। ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਵੰਡ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਤ੍ਰਾਸਦੀ ਦੋਵਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਤਬਾਦਲਾ ਸੀ। 1947 ਈ. ਤਕ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਆਬਾਦੀ ਤਬਾਦਲੇ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਮਿਸਾਲ 1923 ਈ. ’ਚ ਗਰੀਸ (ਯੂਨਾਨ) ਅਤੇ ਤੁਰਕੀ ਦਰਮਿਆਨ ਹੋਈ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਵੀਹ ਲੱਖ ਦੇ ਕਰੀਬ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਦੇਸ਼ ਤਬਦੀਲੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਤਬਦੀਲੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਾਲ ਦੇ ਲੱਗਭਗ ਸਮਾਂ ਲੱਗਾ। ਇਸ ਦੇ ਬਿਲਕੁੱਲ ਉਲਟ 1947 ਈ. ਨੂੰ ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਰਮਿਆਨ ਲੱਗਭਗ ਚਾਰ-ਪੰਜ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿਚ ਲੱਗਭਗ ਵੀਹ ਲੱਖ ਲੋਕ ਮਾਰੇ ਗਏ ਅਤੇ ਡੇੜ ਕਰੋੜ ਦੇ ਕਰੀਬ ਹਿੰਦੂ, ਮੁਸਲਿਮ, ਸਿੱਖ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਦੋਵਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਤਬਾਦਲਾ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਪੁਰਖਿਆਂ ਦੀ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਰਹਿ ਰਹੇ ਬਸ਼ਿੰਦਿਆਂ ਲਈ ਕਿਸੇ ਭਿਆਨਕ ਮੁਸੀਬਤ ਤੋਂ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਭਾਰਤੀ ਉੱਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਹੋਈ ਭਾਰੀ ਤਬਾਹੀ ਦਾ ਅਰੰਭ 16 ਅਗਸਤ, 1946 ਈ. ਨੂੰ ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ ਦੇ ‘ਡਾਇਰੈਕਟ ਐਕਸ਼ਨ’ ਦੇ ਸੱਦੇ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਬੰਗਾਲ ਪ੍ਰਾਂਤ ਦੇ ਕਲਕੱਤਾ ਅਤੇ ਨਵਾਖਲੀ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਹਿੰਦੂ-ਮੁਸਲਿਮ ਦੰਗਿਆਂ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ਜਿਸ ਦੀ ਅੱਗ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਬਿਹਾਰ ਪ੍ਰਾਂਤ ਦੇ ਗੜ੍ਹ ਮੁਕਤੇਸ਼ਵਰ ਤਕ ਫੈਲ ਗਈ। ਇਸ ਫਿਰਕਾਪ੍ਰਸਤੀ ਦੀ ਜਵਾਲਾ ਦਾ ਅਸਰ ਸਾਰੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿਚ ਪੈਣਾ ਸੁਭਾਵਕ ਹੀ ਸੀ। ਹਿੰਦੂ-ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਕਈ ਅਫਵਾਹਾਂ ਮੁਸਲਿਮ ਬਹੁ-ਗਿਣਤੀ ਵਾਲੇ ਇਲਾਕੇ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਸੀਮਾ ਪ੍ਰਾਂਤ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਵੀ ਫੈਲਾਈਆਂ ਗਈਆਂ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ਾਵਰ, ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ, ਹਜ਼ਾਰਾ, ਮੁਲਤਾਨ ਅਤੇ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਸੀਮਾ ਪ੍ਰਾਂਤ ਦੇ ਹੋਰ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਦਸੰਬਰ 1946 ’ਚ ਹਿੰਦੂ-ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਕਤਲ-ਏ- ਆਮ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਕਈ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤ ਮਹੌਲ ਨੂੰ ਵਿਗਾੜਨ ਲਈ ਬਲਦੀ ’ਤੇ ਤੇਲ ਪਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਰਹੱਦੀ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਇਕ ਸਕੂਲ ਦੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਮਾਸਟਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗ਼ਲ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖੀ ਖੋਪੜੀ ਪਾ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਇਹ ਇੱਕ ਮੁਸਲਮਾਨ ਦੀ ਖੋਪੜੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਹਿੰਦੂਆਂ ਨੇ ਗੜ੍ਹ ਮੁਕਤੇਸ਼ਵਰ ਵਿਚ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੁਰਾਨ ਦੇ ਪਾੜੇ ਹੋਏ ਵਰਕੇ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਦਿਖਾਏ ਗਏ। ਇਸ ਨਾਲ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬ ਤੇ ਮੁਲਤਾਨ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦਾ ਗੁੱਸਾ ਹਿੰਦੂ, ਸਿੱਖਾਂ ਖਿਲਾਫ਼ ਭੜਕ ਉੱਠਿਆ। ਹਾਲਾਂ ਕਿ ਬੰਗਾਲ, ਬਿਹਾਰ ਵਿਚ ਹੋਏ ਦੰਗਿਆਂ ਵਿਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਕਿਸੇ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਵੀ ਕੋਈ ਹੱਥ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਗੋਂ ਕਲਕੱਤੇ ਵਿਚ ਹੋਏ ਹਿੰਦੂ-ਮੁਸਲਿਮ ਦੰਗਿਆਂ ਸਮੇਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਜਾਨਾਂ ਉੱਪਰ ਹੀਲ ਕੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਹਿੰਦੂ, ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੀ ਜਾਨ ਬਚਾਈ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਵਿਚ ਰਾਹਤ ਕੈਂਪ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਮਦਦ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਸਿੱਖਾਂ ਖਿਲਾਫ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਨਫਰਤ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਦਾ ਦੂਜਾ ਕਾਰਨ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਲੀਡਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਬਣਨ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ ਤੇ ਹੋਰ ਕੱਟੜ ਮੁਸਲਮਾਨ ਆਗੂਆਂ ਨੇ ਇਸ ਘਟਨਾਕ੍ਰਮ ਕਰਕੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਬਰਾਬਰ ਦੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਸਮਝਿਆ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਬਣਨ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨਾ ਬਿਨਾ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਹੀ ਇੱਕ ਐਸਾ ਪ੍ਰਾਂਤ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਵਸੋਂ, ਜ਼ਮੀਨਾਂ- ਜਾਇਦਾਦਾਂ, ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਧਾਰਮਿਕ ਅਸਥਾਨ ਆਦਿ 90% ਦੇ ਲੱਗਭਗ ਸਨ ਤੇ ਬਾਕੀ ਸਮੁੱਚੇ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਵਸੋਂ, ਜਾਇਦਾਦਾਂ, ਧਾਰਮਿਕ ਅਸਥਾਨ ਆਦਿ 10% ਦੇ ਲੱਗਭਗ ਸਨ। ਪੰਜਾਬ ਨਾਲ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਨਹੁੰ-ਮਾਸ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਸੀ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਬਣਨ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਦੋ ਟੋਟੇ ਹੋਣਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸੀ। ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਵੰਡ ਨਾਲ ਸਿੱਖਾਂ ’ਤੇ ਕੀ ਅਸਰ ਪਵੇਗਾ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕੋਈ ਵੀ ਧਿਰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਮਝ ਸਕਦੀ। ਇਸ ਲਈ ਸਿੱਖ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਬਣਨ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਮੁਸਲਮਾਨ ਲੀਡਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕੀਮਤ ’ਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਤੇ ਇਸ ਲਈ ਰਸਤੇ ’ਚ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਹਰ ਰੁਕਾਵਟ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਲਈ ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹੱਦ ਤਕ ਜਾ ਸਕਦੇ ਸਨ। ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬ ਤੇ ਪੱਛਮੀ ਸੀਮਾ ਪ੍ਰਾਂਤ ਵਿਚ ਪਹਿਲਾਂ ਦਸੰਬਰ 1946 ’ਚ ਬਲੀ ਫਿਰਕਾਪ੍ਰਸਤੀ ਦੀ ਚਿੰਗਾੜੀ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਬੁਝ ਗਈ। ਪਰ ਇਹ ਅੰਦਰੋਂ-ਅੰਦਰੀ ਮੁਸਲਿਮ ਫਿਰਕਾਪ੍ਰਸਤਾਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ਵਿਚ ਧੁਖ ਰਹੀ ਸੀ।

ਮਾਰਚ, 1947 ਈ. ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਹੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਬਹੁਤ ਵਿਗੜ ਗਏ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਤਤਕਾਲੀ ਕਾਰਨ ਇਹ ਬਣਿਆ ਕਿ 3 ਮਾਰਚ, 1947 ਈ. ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚਲੀ ਹਿੰਦੂ-ਸਿੱਖ-ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਯੂਨੀਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਖ਼ਿਜਰ ਹਿਆਤ ਖਾਂ ਟਿਵਾਣਾ ਨੇ ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ ਦੇ ਦਬਾਅ ਅੱਗੇ ਝੁਕਦੇ ਹੋਏ ਆਪਣੀ ਵਜ਼ਾਰਤ ਸਮੇਤ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਤੋਂ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝੀ ਸਰਕਾਰ ’ਚੋਂ ਬਾਹਰ ਆਉਣ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕਰਮ ਵਜੋਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਿੰਦੂ-ਸਿੱਖ ਲੀਡਰਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਅਸੈਂਬਲੀ ਲਾਹੌਰ ਵਿਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਅਗਲੇ ਦਿਨ 4 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਗੌਰਮਿੰਟ ਕਾਲਜ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਹਿੰਦੂ-ਸਿੱਖ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੇ ਗੋਲ ਬਾਗ ਲਾਹੌਰ ਵਿਚ ਇਕ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਜਲਸਾ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਜਲਸੇ ਵਿਚ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਉੱਪਰ ਲਾਠੀਚਾਰਜ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਪੁਲਿਸ ਦਾ ਸਾਥ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਜਲਸਾ ਕਰ ਰਹੇ ਵਿਿਦਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੁੱਟਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਨਾਲ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਕਈ ਥਾਈਂ ਫਿਰਕੂ ਲੜਾਈਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਗਵਰਨਰ ਪੰਜਾਬ ਸਰ ਜੈਕਿਨਜ ਨੇ 5 ਮਾਰਚ, 1947 ਈ. ਨੂੰ ਦਫ਼ਾ-94 ਅਧੀਨ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਗਵਰਨਰ ਰਾਜ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਲਾਹੌਰ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਜਲੰਧਰ ਤੇ ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ, ਹਜ਼ਾਰਾ, ਅਟਕ, ਬੰਨੂ, ਕਹੂਟਾ, ਮੁਲਤਾਨ ਆਦਿ ਵਿਚ ਮੁਸਲਿਮ ਬਹੁ-ਗਿਣਤੀ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਹਿੰਦੂ-ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਕਤਲ-ਏ-ਆਮ, ਲੁੱਟ-ਮਾਰ ਤੇ ੳਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਜਾਇਦਾਦਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗਾਂ ਲਾਉਣ ਦਾ ਸਿਲਸਿਲਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕਰਮ ਵਜੋਂ ਸਿੱਖਾਂ ਤੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਨੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਦੰਗਾਈਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਆਪਣੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਰੱਖਿਆਤਮਕ ਤੇ ਤਾਕਤਵਰ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਹਮਲਾਵਰ ਨੀਤੀ ਅਪਣਾਈ। ਇਸ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਸਥਿਤੀ ਬਹੁਤ ਖਰਾਬ ਹੋਣ ਲੱਗੀ। ਪਰ ਇਸ ਸਮੇਂ ਤਕ ਸ਼ਹਿਰੀ ਖੇਤਰਾਂ ਤੇ ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਸਮੁੱਚੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਸਥਿਤੀ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਸੀ। ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ, ਹਜ਼ਾਰਾ, ਅਟਕ, ਮੁਲਤਾਨ ਆਦਿ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਮੁਸਲਮਾਨ ਦੰਗਈਆਂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਤੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਪਿੰਡ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਤੇ ਕਈ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਤੇ ਹਿੰਦੂ ਮਾਰ ਦਿੱਤੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਇਸਤਰੀਆਂ/ਲੜਕੀਆਂ ਨਾਲ ਜ਼ਬਰੀ ਕੁਕਰਮ ਕੀਤੇ ਗਏ ਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਤੇ ਜਵਾਨ ਲੜਕੀਆਂ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰਨ ਉਧਾਲ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਾਲਾਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਬਦਤਰ ਹੋ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਿੰਦੂ-ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਚ, 1947 ਈ. ਵਿਚ ਹੀ ਉੱਥੋਂ ਹਿਜ਼ਰਤ ਕਰਨੀ ਪਈ ਜਾਂ ਕੈਂਪਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿਣਾ ਪਿਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਤਕ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਮੰਗ ਬਹੁਤ ਜ਼ੋਰ ਫੜ੍ਹ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਪਰ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਚਾਹੇ ਕੋਈ ਮੁਸਲਮਾਨ ਵੀ ਸੀ ਇਹ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਕੀ ਤੇ ਕਿੱਥੇ ਹੋਵੇਗਾ ਜਾਂ ਬਣੇਗਾ? ਸਗੋਂ ਲੋਕ ਤਾਂ ਇਹ ਸਮਝਦੇ ਸਨ ਕਿ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਇੱਕ ਵੱਖਰਾ ਮੁਲਕ ਤਾਂ ਬਣੇਗਾ ਪਰ ਆਬਾਦੀ ਉਵੇਂ ਦੀ ਉਵੇਂ ਹੀ ਦੋਵਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਵੱਸਦੀ ਰਹੇਗੀ। ਇੱਥੇ ਇਕ ਚਸ਼ਮਦੀਦ ਸ੍ਰੀ ਅਮਰਨਾਥ ਕੌਸ਼ਤਬ (ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ) ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ, “ਲੋਕ ਸਮਝਦੇ ਸਨ ਕਿ ਹਕੂਮਤਾਂ ਜਾਂ ਰਾਜੇ ਬਦਲਦੇ ਨੇ ਕਦੇ ਰਾਇਆ (ਪਰਜਾ) ਥੋੜ੍ਹਾ ਬਦਲਦੀਆਂ ਨੇ”? ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਕ ਹੋਰ ਚਸ਼ਮਦੀਦ ਕੈਪਟਨ ਹਰਦੀਪ ਸਿੰਘ (ਪਿੰਡ ਨੇਸ਼ਟਾ) ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਸ. ਜਗਤ ਸਿੰਘ 18 ਅਗਸਤ, 1947 ਈ. ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਦੇ ਸਿੱਖ, ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਦੀ ਸੱਥ ਵਿਚ ਕਹਿ ਰਹੇ ਸਨ ਕਿ, “ਕਦੇ ਏਦਾਂ ਵੀ ਹੋਇਆ, ਕਿ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਘਰ-ਘਾਟ ਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਛੱਡ ਕੇ ਚਲੇ ਜਾਣ? ਇਹ ਤਾਂ ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਗੁਮਾਸ਼ਤਾ (ਰੌਲਾ-ਗੌਲਾ) ਏ”। ਬਹੁਤੇ ਲੋਕ ਤਾਂ ਸਮਝਦੇ ਸਨ ਕਿ ‘ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪਤਾਲ ਵਿਚ ਜੜ੍ਹਾਂ ਨੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿੱਥੇ ਜਾਣਾ’? ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਬਣਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਲੋਕ ਇਸ ਵਰਤਾਰੇ ਨੂੰ ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਖੇਡ ਸਮਝਦੇ ਰਹੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਆਪਣੇ ਜੱਦੀ ਘਰਾਂ ’ਚ ਮੁੜ ਚਲੇ ਜਾਣ ਦਾ ਭੁਲੇਖਾ ਬਹੁਤ ਦੇਰ ਤਕ ਰਿਹਾ।

ਭਾਰਤ ਛੱਡ ਕੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਜਾ ਰਹੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਹਿੰਦੂ–ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਲੁੱਟ-ਮਾਰ ਤੇ ਕਤਲ- ਏ-ਆਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਜਿਸ ਦੇ ਵੇਖਾ-ਵੇਖੀ ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਸਥਾਨਕ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੇ ਵੀ ਇਹ ਕੁਝ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਕਈ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ- ਜਾਇਦਾਦਾਂ ਹੜੱਪਣ ਲਈ ਦੂਜੇ ਧਰਮ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਉੱਪਰ ਹਮਲੇ ਕੀਤੇ/ਕਰਵਾਏ। ਇੱਥੇ ਇਹ ਗੱਲ ਖਾਸ ਤੌਰ ਤੇ ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਚਸ਼ਮਦੀਦ ਇਹ ਗੱਲ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਜਾਂ ਮੁਹੱਲੇ ਦੇ ਜਾਣੂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਉੱਥੋਂ ਕੱਢਣ, ਲੁੱਟਣ ਜਾਂ ਮਾਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਹੀ ਕੀਤੀ। ਹਰੇਕ ਪਿੰਡ ਜਾਂ ਮੁਹੱਲੇ ਦੇ ਲੋਕ ਦੂਜੇ ਪਿੰਡਾਂ ਜਾਂ ਮੁਹੱਲਿਆਂ ਉੱਪਰ ਹਮਲੇ ਕਰਕੇ ਅਜਿਹਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਜਦ ਕਿ ਪਿੰਡਾਂ ਜਾਂ ਮੁਹੱਲਿਆਂ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉੱਥੋਂ ਹਿਜ਼ਰਤ ਨਾ ਕਰਨ ਲਈ ਮਨਾਉਂਦੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਪਰ ਆਪਣੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਸਮੇਂ ਆਪ ਅੱਗੇ ਹੋ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੁਆਉਦੇ ਰਹੇ। ਜਿਵੇਂ ਚਸ਼ਮਦੀਦ ਕੈਪਟਨ ਹਰਦੀਪ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦੱਸਣ ਮੁਤਾਬਿਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਤੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਸਿੱਖ, ਮੁਸਲਮਾਨ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਲੋਕ ਇਹ ਤਜਵੀਜ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਕਿ ਜੇ ਹਮਲਾ ਮੁਸਲਮਾਨ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਲੋਕ ਕਰਨ ਤਾਂ ਮੁਸਲਮਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨ ਤੇ ਜੇ ਸਿੱਖ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਤਾਂ ਸਿੱਖ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਜਾਂ ਰੋਕਣ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਚਸ਼ਮਦੀਦ ਸ੍ਰੀ ਖੇੜਾ ਰਾਮ (ਪਿੰਡ ਭੰਡਾਲ ਨੇੜੇ ਕਲਾਨੌਰ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ) ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੇ ਬਾਹਰੋਂ ਆਏ ਮੁਸਲਮਾਨ ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਹੋ ਪਿੰਡ ਦੇ ਹਿੰਦੂ-ਸਿੱਖਾਂ ਉੱਪਰ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਰੋਕਿਆ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਸ਼ਮਦੀਦ ਇੰਜ. ਕੇਵਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ (ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ) ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ “ਜਦੋਂ ਮੁਸਲਮਾਨ ਦਗੰਈਆਂ ਦਾ ਹਜ਼ੂਮ ਹਿੰਦੂ-ਸਿੱਖਾਂ ’ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਸਾਡੇ ਮੁਹੱਲੇ ਚੀਲ੍ਹ ਮੰਡੀ ਆਇਆ ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਦੋਸਤ ਗਾਮੇ ਪਹਿਲਵਾਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੱਗੇ ਲੰਮੇ ਪਾ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨਾ ਹੀ ਹੈ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲ ਹੋਇਉ”। ਇਹੋ ਜਿਹੀਆਂ ਕਈ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਚਸ਼ਮਦੀਦਾਂ ਨੇ ਸਾਂਝੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ।

ਹਾਲਾਤ ਜਿਆਦਾ ਵਿਗੜਨ ਕਰਕੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਚਲੇ ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬ ’ਚੋਂ ਹਿਜ਼ਰਤ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਸੀਮਾ ਪ੍ਰਾਂਤ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ (ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ, ਪਿਸ਼ਾਵਰ,ਹਜ਼ਾਰਾ, ਬੰਨੂ, ਕੋਹਾਟ ਆਦਿ) ਵਿੱਚੋਂ ਹਿਜ਼ਰਤ ਮਾਰਚ 1947 ਈ. ’ਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਦਸੰਬਰ 1946 ਈ. ਵਿਚ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਹਿੰਦੂ-ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਕਤਲ-ਏ-ਆਮ ਕਰਕੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਘਰ, ਕਾਰੋਬਾਰ ਛੱਡ ਕੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਥਾਵਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕੈਂਪ ਵਿਚ ਜਾਂ ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਕੋਲ ਜਾਣਾ ਪਿਆ। ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਮਹੌਲ ਥੋੜ੍ਹਾ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਪੂਰਬੀ ਪੰਜਾਬ ਵੱਲ ਹਿਜ਼ਰਤ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਲੋਕ ਆਪਣਾ ਪਰਵਾਰ ਤੇ ਥੋੜੇ-ਬਹੁਤੇ ਸਾਮਾਨ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਘਰ, ਜਾਇਦਾਦ, ਦੁਕਾਨਾਂ, ਕਾਰੋਬਾਰ ਆਦਿ ਛੱਡ ਕੇ ਬੱਸਾਂ, ਟਰੱਕਾਂ, ਰੇਲਾਂ ਆਦਿ ਰਾਹੀਂ ਪੂਰਬੀ ਪੰਜਾਬ (ਅਜੋਕਾ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ) ਵੱਲ ਨਿਕਲ ਆਏ। ਪੱਛਮੀ ਸੀਮਾ ਪ੍ਰਾਂਤ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਚੋਂ ਹਿਜ਼ਰਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਰੇਲ-ਗੱਡੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਲਾਹੌਰ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਪਟਿਆਲਾ, ਫਰੀਦਕੋਟ ਆਦਿ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚੇ। ਇਸੇ ਤਰਾਂ ਗੁਜ਼ਰਾਂਵਾਲਾ, ਲਾਹੌਰ-ਕਸੂਰ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ, ਫਰੀਦਕੋਟ, ਪਟਿਆਲਾ ਆਦਿ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਪੁੱਜੇ।

ਇਸ ਸਮੇਂ ਪੱਛਮੀਂ-ਸੀਮਾ ਪ੍ਰਾਂਤ ਤੋਂ ਹਿਜ਼ਰਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਲੁੱਟਿਆ, ਕੱਟਿਆ-ਵੱਢਿਆ ਗਿਆ। ਲੋਕ ਕਈ-ਕਈ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਭੁੱਖ-ਤੇਹ ਝੱਲ ਕੇ ਲਗਾਤਾਰ ਸਫ਼ਰ ਕਰ ਕੇ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚੇ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਰਿਫ਼ਿਊਜ਼ੀਆਂ ਲਈ ਪਟਿਆਲਾ, ਫਰੀਦਕੋਟ ਆਦਿ ਵਿਚ ਕੈਂਪ ਬਣਾਏ ਗਏ। ਪਰ ਹਿਜ਼ਰਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਾਰੀ ਗਿਣਤੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵੀ ਨਾਕਾਫ਼ੀ ਹੋ ਗਏ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਆਪਣੀਆਂ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰੀਆਂ ਵਿਚ ਚਲੇ ਗਏ। ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਬਦਕਿਸਮਤੀ ਨਾਲ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਆਸਮਾਨ ਹੇਠਾਂ ਹੀ ਲਾਚਾਰ ਹਾਲਤ ’ਚ ਸਮੇਂ ਦੀ ਮਾਰ ਝੱਲਣੀ ਪਈ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭੁੱਖੇ, ਨੰਗੇ, ਬੇਸਹਾਰਾ ਰਹਿ ਕੇ ਆਪਣਾ ਸਮਾਂ ਕੱਢਿਆ। 1947 ਈ. ਦੀ ਵੰਡ ਸਮੇਂ ਹੋਈ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਤਬਾਹੀ ਦੀ ਮਾਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਇਸਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਤਾਰਨੀ ਪਈ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੀ ਜੋ ਦੁਰਦਸ਼ਾ ਹੋਈ ਉਸ ਨੂੰ ਕਹਿਣ, ਸੁਣਨ ਵਾਲੇ ਦੀ ਰੂਹ ਕੰਬ ਉੱਠਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਵਿਚ 74% ਮੁਸਲਮਾਨ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਮਨ-ਕਨੂੰਨ ਬਹਾਲ ਰੱਖਣ ਦੀ ਥਾਂ ਬੇਹੱਦ ਪੱਖਪਾਤੀ ਰਵੱਈਆ ਅਪਣਾਉਦਿਆਂ ਮੁਸਲਮਾਨ ਦੰਗਈਆਂ ਦਾ ਸ਼ਰ-ਏ-ਆਮ ਪੱਖ ਪੂਰਿਆ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸਿਵਲ ਤੇ ਨਿਆਂਇਕ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਫਰਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਭੁਲਾ ਕੇ ਕੱਟੜਪੰਥੀ ਦਗੰਈਆਂ ਦਾ ਸਾਥ ਦਿੱਤਾ। ਲਾਹੌਰ ਦਾ ਸੈਸ਼ਨ ਜੱਜ ਅਬਦੁਲ ਗ਼ਨੀ ਚੀਮਾ ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਬਦਨਾਮ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਕਤਲ-ਏ-ਆਮ ਕਰਵਾਇਆ ਸੀ ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਕਈ ਚਸ਼ਮਦੀਦਾਂ ਨੇ ਸੁਣਾਈਆਂ ਹਨ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਚਸ਼ਮਦੀਦਾਂ ਨੇ ਇਸ ਸਮੇਂ ਮਾਹੌਲ ਨੂੰ ਖਰਾਬ ਕਰਨ ਲਈ ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗੀਆਂ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਦੱਸਿਆ ਹੈ।

ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਹਿਜ਼ਰਤ ਦਾ ਦੂਜਾ ਸਮਾਂ 15 ਅਗਸਤ, 1947 ਈ. ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਹਿਜ਼ਰਤ 15 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਜਾਂ 14 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਬਣਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਸਤੰਬਰ 1947 ਈ. ਤਕ ਜਾਰੀ ਰਹੀ। ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਜੋ ਕਾਫੀ ਸਮਝਦਾਰ ਸਨ ਜਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਪਤਾ ਲੱਗ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਹੁਣ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਬਣਨਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ ਤੇ ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਚ ਚਲੇ ਜਾਣ ਦੇ ਬੜੀ ਪੱਕੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਬਣਨ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਐਲਾਨ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਪੂਰਬੀ ਪੰਜਾਬ, ਖਾਸ ਕਰ ਮਾਲਵਾ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਟਾਂਵੇਂ-ਟਾਂਵੇਂ ਆਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਜਿਸ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਸਾਡੇ ਕਈ ਚਸ਼ਮਦੀਦਾਂ ਦੇ ਬਿਆਨ ਵਿੱਚੋਂ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਬਹੁਤੇ ਲੋਕ ਜਦ ਤਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚੋਂ ਚਲੇ ਜਾਣ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਉਦੋਂ ਤਕ ਆਪਣੇ ਜੱਦੀ ਟਿਕਾਣਿਆਂ ’ਤੇ ਵੱਸਦੇ ਰਹੇ।ਸਿੱਖ ਲੀਡਰਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਆਸ ਸੀ ਕਿ ਲਾਹੌਰ, ਮਿੰਟਗੁਮਰੀ ਤੇ ਸ਼ੇਖੂਪੁਰਾ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਚ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਚ ਜਾਣਗੇ। ਇਸ ਲਈ ਸਿੱਖ ਲੀਡਰ ਆਖਰੀ ਸਮੇਂ ਤਕ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਵਾਇਸਰਾਏ ਅਤੇ ਹੱਦਬੰਦੀ ਕਮਿਸ਼ਨ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਲਈ ਮੇਜਰ ਸ਼ਾਰਟ ਨੂੰ ਇੰਗਲੈਂਡ ਤੋਂ ਉਚੇਚੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਬੁਲਾਇਆ (ਮੇਜਰ ਸ਼ਾਰਟ ਦੂਸਰੇ ਸੰਸਾਰ ਯੁੱਧ ਸਮੇਂ ਸਿੱਖ ਫੌਜ ਦਾ ਜਨਰਲ ਰਹਿ ਚੁੱਕਾ ਸੀ ਤੇ ਉਹ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਦਾ ਸੀ) ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਾਇਸਰਾਏ ਤੇ ਹੱਦਬੰਦੀ ਕਮਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਦੇ ਵੀ ਮਿਲਣ ਦੀ ਮਨਾਹੀ ਸੀ। ਮੇਜਰ ਸ਼ਾਰਟ ਜੁਲਾਈ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿਚ ਭਾਰਤ ਆਇਆ ਪਰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਤਕ ਬਹੁਤ ਦੇਰ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ ਤੇ ਹੱਦਬੰਦੀ ਸਬੰਧੀ ਕਮਿਸ਼ਨ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮੁੱਢਲੀ ਰਿਪੋਰਟ ਦੀ ਕਾਪੀ ਗਵਰਨਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੰਗਣ ’ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਭੇਜ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿਚ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਤੇ ਜ਼ੀਰਾ ਤਹਿਸੀਲਾਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਗਿਆਨੀ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ, ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਆਦਿ ਸਿੱਖ ਲੀਡਰਾਂ ਨੇ ਉਪਰੋਕਤ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਨੂੰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਚ ਜਾਣ ਤੋਂ ਰੋਕਣ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਮਾਲਕੀ, ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਹਿੱਸੇ, ਮਾਲੀਆ ਆਦਿ ਵਿਚ ਹਿੰਦੂ-ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਵੱਧ ਯੋਗਦਾਨ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਆਦਿ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਇਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾ ਕੇ ਵਾਇਸਰਾਇ ਕੋਲ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਦਾ ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ ਨੇ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ। ਸਿੱਖ ਲੀਡਰਾਂ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਇਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਤਾਂ ਭਾਵੇਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਕੋਲ ਚਲੇ ਗਏ ਪਰ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਤੇ ਜ਼ੀਰਾ ਦੋ ਤਹਿਸੀਲਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਲਾਹੌਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਚਾਰ ਥਾਣੇ-- ਪੱਟੀ, ਵਲਟੋਹਾ, ਭਿੱਖੀਵਿੰਡ ਅਤੇ ਖਾਲੜਾ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਚ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਚ ਗਏ। ਇਸ ਸਾਰੇ ਘਟਨਾਕ੍ਰਮ ਕਰਕੇ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਹੱਦਬੰਦੀ ਸਬੰਧੀ ਫੈਸਲਾ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਬਣਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 17 ਜਾਂ 18 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਲੋਕ ਹੱਦਬੰਦੀ ਸਬੰਧੀ ਕਾਫੀ ਦੇਰ ਤਕ ਦੁਚਿੱਤੀ ’ਚ ਹੀ ਰਹੇ। ਇਸ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਇਕ ਚਸ਼ਮਦੀਦ ਸੂਬੇਦਰ ਮੇਜਰ ਹਰਦੀਪ ਸਿੰਘ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਸਰਹੱਦ ਨੇੜਲਾ ਲਾਹੌਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਪਿੰਡ ਚੱਠਿਆਂਵਾਲਾ, 19 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਐਸਾ ਸਥਾਨ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਤੇ ਸਿੱਖ ਕੋਈ ਵੀ ਪਿੰਡ ਨਿਵਾਸੀ ਉੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਦੋਵੇ ਫਿਰਕੇ ਇਸ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਦੂਸਰੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਚਲਾ ਗਿਆ ਸਮਝਦੇ ਸਨ ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਪਿੰਡ ਛੱਡ ਕੇ ਪਿੱਛੇ ਚਲੇ ਗਏ ਸਨ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਸਿੱਖ ਲੀਡਰ ਇਸ ਗੱਲ ਲਈ ਵੀ ਕੋਸ਼ਿਸ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਕਿ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਬਾਰ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚਲੇ ਸ਼ੇਖੂਪੁਰਾ, ਲਾਇਲਪੁਰ, ਗੁੱਜ਼ਰਾਂਵਾਲਾ ਜ਼ਿਿਲ੍ਹਆਂ ਨੂੰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਚ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਸਟੇਟ ਜਾਂ ਰਿਆਸਤ ਵਾਂਗ ਜਾਂ ਤਾਂ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜ ਅਧੀਨ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਆਜ਼ਾਦ ਸਟੇਟ ਵਾਂਗ ਮਹਿਫੂਜ਼ ਰੱਖਿਆ ਜਾ ਸਕੇ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਜਿੱਥੇ ਸਿੱਖ ਬਹੁ-ਗਿਣਤੀ ਵਾਲੇ ਸਨ ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਦੀਆਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ਤੇ ਸਿੱਖ ਸਨ, ਉੱਥੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਬਾਨੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਅਸਥਾਨ ਤੇ ਹੋਰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਵੀ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਆਉਂਦੇ ਸਨ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਬਾਰ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਹਿੰਦੂ-ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਅਖੀਰ ਵਿਚ ਉੱਥੋਂ ਹਿਜ਼ਰਤ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਸ਼ੇਖੂਪੁਰਾ, ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਆਦਿ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫੌਜ ਤੇ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਹਿੰਦੂ- ਸਿੱਖਾਂ ਉੱਪਰ ਵੱਡੇ ਹਮਲੇ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉੱਥੋਂ ਨਿਕਲਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉੱਥੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਹਿੰਦੂ-ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਤੇ ਹੋਰ ਜਾਇਦਾਦਾਂ ਨੂੰ ਲੁੱਟ ਲਿਆ ਤੇ ਅੱਗਾਂ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸ਼ੇਖੂਪੁਰੇ ਤੇ ਲਾਇਲਪੁਰ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਪਿੰਡ ਲਹੁਕੇ ਵਿਚ ਕਈ ਦਿਨ ਤਾਂ ਇੱਕਠੇ ਹੁੰਦੇ ਰਹੇ ਇਹ ਕਾਫਲਾ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਸਤੰਬਰ ਮਹੀਨੇ ਵਿਚ ਉੱਥੋਂ ਤੁਰਿਆ।

ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਬਾਰ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਮੁਲਤਾਨ, ਮੰਡੀ ਬੂਰੇਵਾਲਾ, ਪਾਕਪਟਨ ਆਦਿ ਦੇ ਲੋਕ ਬੀਕਾਨੇਰ ਤੇ ਸੁਲੇਮਾਨਕੀ ਰਾਹੀਂ ਵੀ ਭਾਰਤ ਪੁੱਜੇ। ਇਹ ਕਾਫਲੇ ਕਾਫੀ ਵੱਡੇ ਸਨ ਜੋ ਕਈ-ਕਈ ਮੀਲ ਲੰਬੇ ਫੈਲੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਮੁਲਤਾਨ ਤੋਂ ਕਸੂਰ ਦੇ ਰਸਤੇ ਰਾਹੀਂ ਵੀ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚੇ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਘੱਟ ਤੋਂ ਘੱਟ ਸਾਮਾਨ ਜੋ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੀ ਨਾਲ ਲਿਆਂਦਾ। ਲੋਕ ਗੱਡਿਆਂ, ਘੋੜੀਆਂ ਆਦਿ ਸਵਾਰੀ ਦੇ ਸਾਧਨਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਪੈਦਲ ਤੁਰ ਕੇ ਸੈਕੜੇ ਮੀਲਾਂ ਦੇ ਸਫਰ ਨੂੰ ਕਈ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਤੈਅ ਕਰ ਕੇ ਆਏ। ਮੁਲਤਾਨ, ਬਹਾਵਲਪੁਰ ਆਦਿ ਇਲਾਕੇ ਚੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਪਾਸੇ ਖੁਸ਼ਕ ਇਲਾਕਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਬਹੁਤ ਕਿੱਲਤ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਬਰਸਾਤਾਂ ਵੀ ਕਾਫ਼ੀ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਸਨ ਇਸ ਲਈ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਮੀਂਹ, ਹੜ੍ਹਾਂ ਆਦਿ ਦੀ ਮਾਰ ਝੱਲਦੇ ਹੋਏ ਭੁੱਖੇ-ਤਿਹਾਏ, ਚਿੱਕੜ, ਮਿੱਟੀ-ਘੱਟੇ ਆਦਿ ਮੁਸ਼ਕਿਲਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭੁੱਖ, ਉਲਟੀਆਂ-ਟੱਟੀਆਂ, ਬੁਖਾਰ ਆਦਿ ਨਾਲ ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਹੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤੇ ਮ੍ਰਿਤਕ ਸਰੀਰਾਂ ਨੂੰ ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਅੰਤਮ ਸੰਸਕਾਰ ਆਦਿ ਮੌਤ ਸੰਬੰਧੀ ਹੋਰ ਰਸਮਾਂ ਵੀ ਨਸੀਬ ਨਾ ਹੋਈਆਂ ਤੇ ਪਰਵਾਰਿਕ ਮੈਂਬਰ ਲਾਸ਼ ਨੂੰ ਰਸਤੇ ਤੋਂ ਪਾਸੇ ਕਰਕੇ ਉੱਪਰ ਕੱਪੜਾ ਪਾ ਕੇ ਅੱਗੇ ਚੱਲ ਪੈਂਦੇ ਸਨ।

ਬਾਰ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਜਾਂ ਹੋਰ ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਤੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਕਾਫਲਿਆਂ ਨਾਲ ਭਾਰਤੀ ਮਿਲਟਰੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਲਗਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਜੇ ਕਿਤੇ ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਕਾਫਲੇ ਉੱਪਰ ਹਮਲਾ ਹੁੰਦਾ ਜਾਂ ਕਈ ਵਾਰ ਲੁਟੇਰੇ ਆਦਿ ਲੋਕੀਂ ਲੁੱਟ ਦੀ ਨੀਅਤ ਜਾਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਚੁੱਕਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦੇ ਤਾਂ ਭਾਰਤੀ ਮਿਲਟਰੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਾਂ ਤਾਂ ਪਿੱਛੇ ਭਜਾ ਦਿੰਦੀ ਜਾਂ ਮਾਰ ਦਿੰਦੀ ਸੀ। ਕਈ ਵਾਰ ਜਦੋਂ ਲੁਟੇਰਿਆਂ ਆਦਿ ਦਾ ਜ਼ੋਰ ਪੈਂਦਾ ਖਾਸ ਕਰ ਜਿੱਥੇ ਮਿਲਟਰੀ ਵਾਲੇ ਕਾਫਲੇ ਦੇ ਕਿਸੇ ਹਿੱਸੇ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੁਦੇ ਤਾਂ ਉਹ ਸਾਮਾਨ ਲੁੱਟ ਲੈਂਦੇ ਜਾਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਅਜਿਹੀ ਹੀ ਇੱਕ ਘਟਨਾ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਚਸ਼ਮਦੀਦ ਸ. ਸਵਰਨ ਸਿੰਘ (ਪਿੰਡ ਭੰਡਾਲ ਨੇੜੇ ਕਲਾਨੌਰ) ਨੇ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਕਿ ਜਦ ਬਾਰ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਲਹੁਕੇ ਤੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਕਾਫ਼ਲਾ ਕਸੂਰ ਤੋਂ ਪਿੱਛੇ ਸੀ ਤਾਂ ਮੁਸਲਮਾਨ ਹਮਲਾਵਰ ਕੁਝ ਬੀਬੀਆਂ ਨੂੰ ਜੋ ਸਰੀਰਕ ਕਿਰਿਆ ਕਾਰਨ ਕਾਫਲੇ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਓਹਲੇ ਹੋਈਆਂ ਸਨ, ਜਬਰੀ ਚੁੱਕ ਕੇ ਲੈ ਗਏ ਤਾਂ ਇਸ ਕਾਫਲੇ ਦੀ ਹਿਫ਼ਾਜ਼ਤ ਕਰ ਰਹੀ ਮਿਲਟਰੀ ਨੇ ਸਾਰਾ ਕਾਫ਼ਲਾ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਲਾਗਲੇ ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਮੁਸਲਮਾਨ ਇਸਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਅਗਵਾ ਕਰਕੇ ਕਾਫ਼ਲੇ ’ਚ ਲੈ ਆਂਦਾ ਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਸ ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕਹਿ ਆਏ ਕਿ ਜੇਕਰ ਉਹ ਲੋਕ ਆਪਣੀਆਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੀ ਸਹੀ-ਸਲਾਮਤ ਵਾਪਸੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਾਫ਼ਲੇ ’ਚੋਂ ਜਬਰੀ ਚੁੱਕ ਕੇ ਖੜੀਆਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਵਾਪਸ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਣ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਉਹ ਲੋਕ ਕਾਫ਼ਲੇ ’ਚੋਂ ਖੜੀਆਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਛੱਡ ਗਏ ਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲੈ ਗਏ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਤੋਂ ਆਉਣ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਕਾਫ਼ਲਿਆਂ ਦਾ ਰੂਟ ਅਲੱਗ-ਅਲੱਗ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਣ ਤੇ ਦੰਗੇ ਹੋਣ ਦਾ ਡਰ ਸੀ। ਸੋ ਅਹਿਤਿਆਤ ਵਜੋਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਤੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਕਾਫ਼ਲਿਆਂ ਦਾ ਰੂਟ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਮੁਸਲਿਮ ਬਹੁ-ਗਿਣਤੀ ਵਾਲੇ ਪਿੰਡਾਂ, ਕਸਬਿਆਂ ਆਦਿ ਤੋਂ ਲਾਂਭੇ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਕੋਲੋਂ ਕਾਫ਼ਲਿਆਂ ਦੇ ਗੁਜ਼ਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਮਿਲਟਰੀ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਕਾਫ਼ਲੇ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਾ ਆਉਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੰਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਖਾਸ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸ਼ੇਖੂਪੁਰਾ, ਲਾਇਲਪੁਰ, ਗੁਜ਼ਰਾਂਵਾਲਾ ਆਦਿ ਤੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਕਾਫ਼ਲਿਆਂ ਨੂੰ ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਪੈਂਦੇ ਕਸੂਰ ਸ਼ਹਿਰ ਕੋਲੋਂ ਬਹੁਤ ਅਹਿਤਿਆਤ ਨਾਲ ਲੰਘਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਾਫ਼ਲਿਆਂ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਪਾਸੇ-ਪਾਸੇ ਕੱਢਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਨ ਨਾਲ ਬਾਰ ’ਚੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ ਜ਼ਿਆਦਾ ਲੰਮਾ ਸਫ਼ਰ ਤੈਅ ਕਰਨਾ ਪਿਆ।

ਕਾਫ਼ਲਾ ਕਦੋਂ ਤੇ ਕਿੱਥੋਂ ਤੁਰਨਾ ਹੈ, ਕਿਸ ਰਸਤੇ ਰਾਹੀਂ ਜਾਣਾ ਹੈ ਤੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਤੁਰਨ, ਰੁਕਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਸਥਾਨ ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਆਦਿ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵੀ ਭਾਰਤੀ ਮਿਲਟਰੀ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਫਰੀਦਕੋਟ, ਪਟਿਆਲਾ ਅਤੇ ਨਾਭਾ ਰਿਆਸਤ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਸਮੇਂ ਕਾਫਲਿਆਂ ਦੀ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਮਦਦ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਫੈਲੇ ਹੈਜ਼ੇ ਕਾਰਨ ਬਹੁਤ ਲੋਕ ਮਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਪਟਿਆਲਾ ਰਿਆਸਤ ਨੇ ਪਿਆਜ਼ ਦਾ ਜੂਸ ਬਣਾ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਭੇਜਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕਈ ਵਾਰੀ ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਨਹਿਰਾਂ ਦਰਿਆਵਾਂ ਆਦਿ ਉੱਪਰ ਪੁਲ ਟੁੱਟੇ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਜਾਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਮਿਲਟਰੀ ਦੁਆਰਾ ਆਪਣੇ ਆਰਜ਼ੀ ਲੋਹੇ ਦੇ ਪੁਲ ਉਧੇੜ ਲੈਣ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਆਈ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਨਾਭਾ ਰਿਆਸਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵੱਲੋਂ ਆਰਜ਼ੀ ਲੋਹੇ ਦੇ ਪੁਲ ਵੀ ਕਾਫ਼ਲਿਆਂ ਦੇ ਲਾਂਘੇ ਲਈ ਬਣਾਏ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਹੈਜ਼ਾ ਵੀ ਫੈਲ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਬਿਮਾਰ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਕਈਆਂ ਦੀ ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਮੌਤ ਵੀ ਹੋ ਗਈ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਤੋਂ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਖੇਮਕਰਨ ਸਰਹੱਦ ਪਾਰ ਕਰਦਿਆਂ ਡਾਕਟਰੀ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਕੈਂਪ ਵੀ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਲਗਾਏ ਗਏ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮੁੱਢਲੀ ਸਹਾਇਤਾ ਖਾਣ ਪੀਣ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵੀ ਇਸ ਥਾਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਹੋਰ ਵੀ ਕਈ ਥਾਂਈਂ ਡਾਕਟਰੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕੈਂਪ ਲਗਾਏ ਗਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਤੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਚੈੱਕ-ਅੱਪ ਕਰਕੇ ਬਿਮਾਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਹਸਪਤਾਲਾਂ ਅਤੇ ਆਰਜ਼ੀ ਹਸਪਤਾਲਾਂ ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਲ ਕਰ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਰ ਕੇ ਭੇਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।

ਸੰਯੁਕਤ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਜ਼ਿਿਲ੍ਹਆਂ ਦੇ ਅਗਸਤ, 1947 ਈ. ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵੱਲੋਂ ਹਿਜ਼ਰਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਲੋਕ ਡੇਰਾ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਦੇ ਰਸਤੇ ਰਾਹੀਂ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਵੀ ਦੂਸਰੇ ਹਿਜ਼ਰਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਸਨ। ਇਸ ਰਸਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਕਾਫਲਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕ ਚਸ਼ਮਦੀਦ ਬਜ਼ੁਰਗ ਸ. ਸੰਪੂਰਨ ਸਿੰਘ (ਪਿੰਡ ਭੰਡਾਲ ਨੇੜੇ ਕਲਾਨੌਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ) ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ, “ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਮੀਂਹ ਬਹੁਤ ਪੈ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਲੋਕ ਪੈਦਲ ਸਨ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਬੱਚਿਆਂ ਤੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਨੂੰ ਮੋਢਿਆਂ ’ਤੇ ਚੁੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਕਈ ਥਾਂਈ ਉੱਚਾ ਥਾਂ ਦੇਖ ਕੇ ਕਾਫ਼ਲਾ ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਰਸਤੇ ਚਿੱਕੜ ਨਾਲ ਭਰੇ ਪਏ ਸਨ ਤੇ ਰਾਹਾਂ ਵਿਚ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੇ ਕੱਚ ਸੁੱਟਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਜਿਸ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਵਿਚ ਕੱਚ ਵੱਜ-ਵੱਜ ਕੇ ਲਹੂ ਨਿਕਲ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉੱਪਰੋਂ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੇ ਹਜ਼ੂਮ ਕਾਫ਼ਲੇ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਬਰਛੇ, ਕਿਰਪਾਨਾਂ, ਟਕੂਏ ਆਦਿ ਲਈ ਫਿਰਦੇ ਸਨ। ਕਈ ਵਾਰ ਉਹ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕਾਫਲੇ ਦੇ ਕਿਸੇ ਹਿੱਸੇ ਉੱਤੇ ਪੈਂਦੇ ਜਿਸ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਨਿਹੱਥੇ, ਲਾਚਾਰ, ਥੱਕੇ-ਟੁੱਟੇ, ਭੁੱਖੇ-ਤਿਹਾਏ ਲੋਕ ਮਾਰੇ ਜਾਂਦੇ ਜਾਂ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ। ਪਰ ਸਾਡੇ ਕਾਫਲੇ ਵਿਚ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਾਲੇ ਬਾਬੇ ਨਾਲ ਸਨ (ਕਿਲ੍ਹਾ ਸੋਭਾ ਸਿੰਘ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਡੇਰਾ ਅੱਜ ਕੱਲ੍ਹ ਨੌਸ਼ਹਿਰਾ ਮੱਝਾ ਸਿੰਘ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਵਿਚ ਹੈ) ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਕੁਝ ਬੰਦੂਕਾਂ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਵੀ ਹਜ਼ੂਮ ਕਾਫ਼ਲੇ ਉੱਪਰ ਹਮਲਾ ਕਰਦਾ ਜਾਂ ਲਾਗੇ ਅਉਂਦਾ ਤਾਂ ਉਹ ਬੰਦੂਕਾਂ ਨਾਲ ਫਾਇਰ ਕਰਦੇ ਜਿਸ ਨਾਲ ਧਾੜਵੀ ਹਜ਼ੂਮ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਜਾਂਦਾ”। ਕੁਝ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਹੋਰਨਾਂ ਕਾਫ਼ਲਿਆਂ ਦੀ ਹੋਈ ਜੋ ਗੁਜਰਾਤ, ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ, ਪੇਸ਼ਾਵਰ, ਸਰਗੋਧਾ, ਸਿਆਲਕੋਟ, ਨਾਰੋਵਾਲ ਆਦਿ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਡੇਰਾ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਦੇ ਰਸਤੇ ਆਏ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਇਲਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਜੰੰਮੂ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਰਾਹੀਂ ਵੀ ਭਾਰਤੀ ਪੰੰਜਾਬ ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਏ। ਇਹ ਹਿਜ਼ਰਤ ਇਕ ਦਮ ਨਹੀਂ ਹੋਈ, ਸਗੋਂ ਕੁਝ ਮਹੀਨਿਆਂ ਤਕ ਇਹ ਸਿਲਸਿਲਾ ਚੱਲਦਾ ਰਿਹਾ। ਦੂਰ ਤੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਕਾਫਲਿਆਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਭਾਰਤ– ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਸਰਹੱਦੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦੇ ਲੋਕ ਜਿੱਥੋਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਸਰਹੱਦ ਨੇੜੇ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਲੱਗੀ, ਉਹ ਉੱਥੋਂ ਲੰਘ ਕੇ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਸਰਹੱਦ ਨਜ਼ਦੀਕ ਤੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰੀਆਂ ਨਵੀਂ ਬਣੀ ਸਰਹੱਦ ਤੋਂ ਉਰਲੇ ਪਾਸੇ ਭਾਵ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਔਖੇ ਸਮੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉੱਥੋਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕੱਢਣ ਅਤੇ ਲੱਗਦੇ ਚਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਾਮਾਨ ਲਿਆਉਣ ਵਿਚ ਵੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ।

ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਸ਼ੱਕਰਗੜ੍ਹ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਖਾਲੜਾ, ਪੱਟੀ, ਵਲਟੋਹਾ ਤੇ ਖੇਮਕਰਨ ਥਾਣਿਆਂ (ਅਜੋਕੇ ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਪੱਟੀ ਤਹਿਸੀਲ ਦਾ ਇਲਾਕਾ) ਦੇ ਭਾਰਤ ਜਾਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਚ ਹੋਣ ਬਾਰੇ ਦੁਚਿੱਤੀ ਸੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਲਾਹੌਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਚ ਚਲਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਦੁਚਿੱਤੀ ਬਣੀ ਹੋਈ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਕਿਧਰ ਜਾਣ ਜਾਂ ਨਾ ਜਾਣ। ਇਸ ਦੀ ਇਕ ਮਿਸਾਲ ਚਸ਼ਮਦੀਦ ਗਿਆਨੀ ਰਘਬੀਰ ਸਿੰਘ (ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ) ਤੋਂ ਪਤਾ ਚੱਲਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਹੁਰਾ ਪਰਵਾਰ ਖਾਸਾ ਨੇੜੇ ਪਿੰਡ ਚੱਕ ਮੁਕੰਦ ਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਸੀ ਜੋ ਵੰਡ ਸਮੇਂ ਗਿਆਨੀ ਰਘਬੀਰ ਸਿੰਘ ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਪਿੰਡ ਹੁਡਿਆਰਾ (ਬਰਕੀ ਕੋਲ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲਾਹੌਰ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਇਕ ਪਿੰਡ) ਚਲਾ ਗਿਆ ਕਿ ਸ਼ਾਇਦ ਖਾਸੇ ਦੇ ਕੋਲ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਚ ਚਲਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਰਹੱਦ ਉੱਪਰ ਵੱਸੇ ਪਿੰਡ ਚੱਠਿਆਂ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਬਰਕੀ (ਹੁਣ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲਾਹੌਰ) ਖਾਲੜਾ ਥਾਣੇ ਅਧੀਨ ਭਾਰਤ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸਨ ਤੇ ਦੇਸ਼ ਵੰਡ ਪਿੱਛੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਿੰਡਾਂ ਉੱਪਰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਕਈ ਮਿਸਾਲਾਂ ਹਨ ਜਿਸ ਤੋਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਸਰਹੱਦ ਬਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਭੰਬਲਭੂਸਾ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਦਾ ਪਤਾ ਚੱਲਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਕ ਚਸ਼ਮਦੀਦ ਸ. ਹਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਸ. ਜੋਧ ਸਿੰਘ (ਪਿੰਡ ਲੱਧੇਵਾਲੀ) ਉਸ ਸਮੇਂ ਥਾਣਾ ਖਾਲੜਾ ਵਿਖੇ ਮੁੱਖ ਥਾਣਾ ਅਫਸਰ ਸਨ, ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਲਾਹੌਰ ਦਾ ਸ਼ੈਸ਼ਨ ਜੱਜ ‘ਚੀਮਾ’ ਖਾਲੜੇ ਥਾਣੇ ਆ ਕੇ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੂੰ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ ਕਿ “ਇਹ ਥਾਣਾ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਪੁਲਿਸ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਚ ਆ ਚੁੱਕਾ ਹੈ”। ਸ. ਜੋਧ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਖਾਲੜੇ ਤੋਂ ਇਕ ਸ਼ਾਹੂਕਾਰ ਦੀ ਕਾਰ ਲੈ ਕੇ ਐੱਸ.ਐੱਸ.ਪੀ. ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ, ਇਸ ਸਬੰਧੀ ਸਥਿਤੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਨ ਲਈ ਪੁੱਛਿਆ ਤਾਂ ਐੱਸ.ਐੱਸ.ਪੀ. ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ “ਖਾਲੜਾ ਥਾਣਾ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਹੈ”। ਸ. ਜੋਧ ਸਿੰਘ ਨੇ ਖਾਲੜੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਸ਼ੈਸਨ ਜੱਜ ‘ਚੀਮਾ’ ਨੂੰ ਸਥਿਤੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕੀਤੀ। ਪਰ ਚੀਮਾ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੱਦ ਉੱਪਰ ਕਾਫੀ ਦੇਰ ਤਕ ਅੜਿਆ ਰਿਹਾ ਪਰ ਸ. ਜੋਧ ਸਿੰਘ ਨੇ ਥਾਣੇ ਦਾ ਚਾਰਜ ਉਸ ਨੂੰ ਨਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਇਹ ਫੈਸਲਾ ਕਰਨਾ ਕਾਫੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਹਨ ਜਾਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਚ ਅਤੇ ਬਾਰਡਰ ਲਾਈਨ ਕਿੱਥੇ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਅਫਵਾਹਾਂ ਦਾ ਕਾਫੀ ਜ਼ੋਰ ਸੀ। ਚਸ਼ਮਦੀਦ ਕੈਪਟਨ ਸ. ਹਰਦੀਪ ਸਿੰਘ (ਪਿੰਡ ਨੇਸ਼ਟਾ) ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਸਥਿਤੀ 18 ਅਗਸਤ, 1947 ਨੂੰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋਈ ਤੇ “ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ 18 ਅਗਸਤ ਕਿਆਮਤ ਦੀ ਰਾਤ ਸੀ”। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਦੀ ਤਹਿਸੀਲ ਸ਼ੱਕਰਗੜ੍ਹ ਦੇ ਲੋਕ ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਸਮਝਦੇ ਸਨ ਨੂੰ ਕਾਫੀ ਉਲਝਣ ਪਿੱਛੋਂ ਸ਼ੱਕਰਗੜ੍ਹ ਤਹਿਸੀਲ ਦੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਚ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਆਉਣਾ ਪਿਆ।

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਿਜ਼ਰਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਆਪਣੇ ਘਰ ਛੱਡਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਿਹਾ ਤੇ ਇਹ ਕਾਰਵਾਈ ਕੁਝ ਮਹੀਨਿਆਂ ਤਕ ਚੱਲਦੀ ਰਹੀ। ਸਰਹੱਦ ਨਜ਼ਦੀਕ ਵਸਨੀਕਾਂ ਨੂੰ ਹਿਜ਼ਰਤ ਕਰ ਕੇ ਭਾਰਤ ਆਉਣ ਵਿਚ ਸਮਾਂ ਵੀ ਘੱਟ ਲੱਗਾ ਅਤੇ ਉਹ ਰਸਤੇ ਦੀ ਖੱਜਲ-ਖੁਆਰੀ ਤੋਂ ਵੀ ਕਾਫੀ ਬਚੇ ਰਹੇ। ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਵੱਸਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਾਫੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ ਪਰ ਦੂਰੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਿਲਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਦੂਰੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਜਿੱਥੇ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਉੱਥੇ ਸਰਹੱਦੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ’ਚੋਂ ਹਿਜ਼ਰਤ ਕਰ ਕੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਰਹੱਦੀ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਵੀ ਲੰਗਰ ਪਕਾਉਣ ਤੇ ਠਹਿਰਣ ਲਈ ਪ੍ਰਬੰਧ ਆਦਿ ਕਰ ਕੇ ਕਾਫੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ।

ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਿੱਖਾਂ-ਹਿੰਦੂਆਂ ਉੱਪਰ ਜਿੱਥੇ ਲੁਟੇਰਿਆਂ, ਕਾਤਲਾਂ, ਉਚੱਕਿਆਂ ਤੇ ਤੁਅੱਸਬੀ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੇ ਜ਼ੁਲਮ ਕੀਤੇ ਤੇ ਲੁੱਟ-ਮਾਰ ਕੀਤੀ ਉੱਥੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਮਿਲਟਰੀ, ਪੁਲਿਸ, ਰੇਲਵੇ, ਨਿਆਂਇਕ ਅਤੇ ਸਿਵਲ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਵੀ ਇਸ ਕੰਮ ਵਿਚ ਪਿੱਛੇ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ। ਬਦਲੇ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਤੇ ਫਿਰਕੂ ਜਨੂੰਨ ਨੇ ਮਨੁੱਖੀ ਫਰਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾੜ ਦਿੱਤਾ। ਬਟਵਾਰੇ ਕਾਰਨ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸਮੁੱਚਾ ਸਿਵਲ ਤੇ ਪੁਲਿਸ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਹਿਸ-ਨਹਿਸ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਇੱਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਤਹਿਸੀਲਦਾਰ, ਜੱਜ ਆਦਿ ਕਈ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਦਗੰਈਆਂ ਨੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਜੱਜਾਂ, ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਆਦਿ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਫੌਜ ਨੂੰ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਫੌਜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੁਕਮ ਤਕ ਮੰਨਣ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਮਿਲਟਰੀ ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਦੁਆਰਾ ਉੱਥੋਂ ਹਿਜ਼ਰਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਿੰਦੂ- ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹਿਕ ਜਾਂ ਇਕੱਲੇ-ਦੁਕੱਲੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਕਤਲ-ਏ-ਆਮ ਦੀਆਂ ਕਈ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਚਸ਼ਮਦੀਦ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਮਿਲਟਰੀ, ਪੁਲਿਸ ਤੇ ਸਿਵਲ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ ਦੇ ਵਰਕਰ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸੈਨਾ ਨੈਸ਼ਨਲ ਗਾਰਡਜ਼, ਹਿੰਦੂ ਜਥੇਬੰਦੀ ਜਨ ਸੰਘ ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਜਥਿਆਂ ਆਦਿ ਨੇ ਵੀ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਦੇ ਮਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਉੱਪਰ ਜ਼ੁਲਮ ਕਰ ਕੇ ਮਾਹੌਲ ਨੂੰ ਵਿਗਾੜਨ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਨੂੰ ਵਧਾਇਆ।

ਦੇਸ਼ ਵੰਡ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਭਿਆਨਕ ਹਾਲਾਤਾਂ ਬਾਰੇ ਦੋਵਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਜਾਂ ਕੌਮਾਂ ਦੇ ਲੀਡਰਾਂ ਨੇ ਕਦੀ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਸੋਚਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਦੇਸ਼ ਵੰਡ ਪਿੱਛੋਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਦੋਵਾਂ ਪਾਸਿਆਂ (ਪੂਰਬੀ ਤੇ ਪੱਛਮੀ) ਤੋਂ ਉੱਜੜ ਕੇ ਜਾਣ ਜਾਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਕੋਈ ਖਾਸ ਪ੍ਰਬੰਧ ਨਹੀ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਸਰ ਪੈਡਰਲ ਮੂਨ ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਰਿਆਸਤ ਬਹਾਵਲਪੁਰ ਦਾ ਮੰਤਰੀ ਸੀ, ਨੇ ਲਾਰਡ ਇਸਮੇ ਨੂੰ ਇੱਕ ਚਿੱਠੀ ਰਾਹੀਂ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਇਸ ਸਮੱਸਿਆ ਦੀ ਹਕੀਕਤ ਬਾਰੇ ਇਸ਼ਾਰਾ ਵੀ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਲਾਰਡ ਮਾਊਂਟਬੇਟਨ ਨੇ 11 ਮਈ, 1947 ਈ. ਨੂੰ ਸ਼ਿਮਲੇ ਵਿਚ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨੇਤਾਵਾਂ ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਅਤੇ ਮਿਸਟਰ ਜਿਨਾਹ ਨਾਲ ਸਾਂਝੀ ਬੈਠਕ ਵਿਚ ਜ਼ਿਕਰ ਵੀ ਕੀਤਾ। ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਅਣ- ਸੁਣਿਆ ਕਰ ਕੇ ਅਬਾਦੀ ਦੀ ਤਬਦੀਲੀ ਸਬੰਧੀ ਕੌੜੀ ਹਕੀਕਤ ਨੂੰ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੇ ਅੱਖੋਂ ਪਰੋਖੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਇਸ ਲਈ ਕੋਈ ਅਗਾਊਂ ਪ੍ਰਬੰਧ ਨਾ ਕੀਤੇ। ਕਾਂਗਰਸ ਅਤੇ ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ ਅਬਾਦੀ ਦੇ ਤਬਾਦਲੇ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਭਾਵੇਂ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਦੋਵਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਇਸ ਸਬੰਧੀ ਇਕ ਸਾਂਝ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਵੀ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਪਰ ਉਹ ਵੀ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੀ ਅਣਗਹਿਲੀ, ਤੁਅੱਸਬ, ਕੱਟੜਤਾ, ਆਪਸੀ ਤਾਲਮੇਲ ਦੀ ਘਾਟ ਅਤੇ ਅਸਹਿਯੋਗ ਆਦਿ ਕਰਕੇੇ ਸਹਾਇਕ ਸਿੱਧ ਨਾ ਹੋ ਸਕਿਆ। ਉਂਝ ਵੀ ਇਹ ਦੇਰ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਕਾਰਵਾਈ ਸੀ ਜਿਸ ਦੇ ਕੋਈ ਸਾਰਥਕ ਸਿੱਟੇ ਨਾ ਨਿਕਲੇ।

ਭਾਰਤ ਆਉਣ ’ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਭਾਰੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉੱਜੜ ਕੇ ਆਏ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਅਤੇ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਨਾ ਦੋਵੇਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਨਵੀਆਂ ਹਕੂਮਤਾਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਚੁਣੌਤੀ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਅਤੇ ਬਟਵਾਰਾ ਦੋਵੇਂ ਕੰਮ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਸਨ ਇਸ ਲਈ ਸਰਕਾਰ ਕੋਲ ਸਾਧਨ ਵੀ ਘੱਟ ਸਨ। ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਆਉਣ ’ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ-ਆਪਣੀ ਸਾਂਝ ਜਾਂ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰੀ ਵਾਲੇ ਪਿੰਡਾਂ, ਸ਼ਹਿਰਾਂ, ਕਸਬਿਆਂ ਆਦਿ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਵਾਸ ਕੀਤਾ ਤੇ ਇੱਧਰੋਂ ਪਿੰਡ, ਸ਼ਹਿਰ ਆਦਿ ਛੱਡ ਕੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੇ ਖਾਲੀ ਹੋਏ ਘਰ, ਹਵੇਲੀਆਂ ਆਦਿ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਲਈ ਥਾਂ ਬਣਾਈ। ਇੱਧਰ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੇ ਖਾਲੀ ਹੋਏ ਘਰਾਂ, ਮਕਾਨਾਂ, ਜ਼ਮੀਨਾਂ, ਪਸ਼ੂਆਂ ਤੇ ਹੋਰ ਵਰਤੋਂਯੋਗ ਸਾਮਾਨ ਉੱਪਰ ਸਥਾਨਕ ਵਸਨੀਕਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ ਕਰ ਲਏ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਤੋਂ ਉੱਜੜ ਕੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਕਈ ਲੋਕ ਇਸ ਪੱਖੋਂ ਵੀ ਖੁੰਝ ਗਏ। ਫਿਰ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਤੋਂ ਆਏ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇੱਥੋਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਗਏ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੇ ਘਰ, ਫਸਲਾਂ ਆਦਿ ਦੀ ਕੱਚੀ ਅਲਾਟਮੈਂਟ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਰਿਿਫ਼ਊਜ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਕੁਝ ਰਾਹਤ ਮਿਲੀ। ਦੋਹਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਛੱਡ ਕੇ ਗਏ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਖਾਲੀ ਹੋਈਆਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ, ਜਾਇਦਾਦਾਂ, ਘਰਾਂ ਦੀ ਪੈਮਾਇਸ਼ ਕਰਵਾਈ। ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਤੋਂ ਆਏ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਅਲਾਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਤੋਂ ਆਏ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਦੇ ਮਾਲਕਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ 30% ਕੱਟ ਲਗਾ ਕੇ ਜ਼ਮੀਨ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਤੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਮਾਲਕਾਂ ਜਾਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਏਕੜ ਦੇ ਮਾਲਕਾਂ ਲਈ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ 400 ਏਕੜ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਹੱਦ ਤੈਅ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਤੋਂ ਉੱਜੜ ਕੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦੇਣ ਲਈ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਘਾਟ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚੋਂ ਗਏ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਲੋਕ ਬੇ-ਜ਼ਮੀਨੇ ਤੇ ਗਰੀਬ ਸਨ। ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਤੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ, ਖਾਸ ਕਰ ਸਿੱਖ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਖੁੱਲ੍ਹੀਆਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਸਨ। ਇਹ ਸਮੱਸਿਆ ਕਾਫੀ ਵੱਡੀ ਸੀ ਜੋ ਕਿ ਕਾਫੀ ਲੰਮਾ ਤੇ ਵੱਖਰਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਸੂਝਵਾਨ ਅਫਸਰਾਂ ਤੇ ਸਿੱਖ ਲੀਡਰਾਂ ਨੇ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਇਸ ਗੱਲ ’ਤੇ ਖਾਸ ਧਿਆਨ ਦਿਵਾਇਆ ਕਿ ਜਿਸ ਪਿੰਡ, ਇਲਾਕੇ, ਤਹਿਸੀਲ ਆਦਿ ’ਚੋਂ ਲੋਕ ਬਾਰ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ ਵੱਸੇ ਸਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਪਿਛੋਕੜ ਵਾਲੇ ਜਾਂ ਜੱਦੀ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਜ਼ਮੀਨਾਂ-ਜਾਇਦਾਦਾਂ ਆਦਿ ਅਲਾਟ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਣ ਤਾਂ ਜੋ ਉੱਜੜ ਕੇ ਆਏ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਦਰਦ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਲਈ ਤੇ ਸਹਿਯੋਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਸਥਾਨਕ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਇਕ-ਮਿਕ ਹੋ ਸਕਣ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉੱਜੜ ਕੇ ਆਏ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਮੁੱਚੇ ਪੰਜਾਬ (ਸਮੇਤ ਅਜੋਕਾ ਹਰਿਆਣਾ) ਵਿਚ ਜਾਇਦਾਦਾਂ, ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ।

ਵੰਡ ਪਿੱਛੋਂ ਭਾਰਤ ਆ ਕੇ ਵੱਸਣਾ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚੋਂ ਉੱਜੜ ਕੇ ਆਉਣ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਔਖਾ ਤੇ ਲੰਮਾ ਕੰਮ ਸੀ। ਇਸ ਵੱਡੀ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਨਾਲ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਸਰਦਾਰ, ਸ਼ਾਹੂਕਾਰ ਤੇ ਅਮੀਰ ਲੋਕ ਵੀ ਕੱਖੋਂ ਹੌਲੇ ਹੋ ਕੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਇਸ ਕੌੜੇ ਅਨੁਭਵ ਨਾਲ ਜੂਝ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਸ ਤ੍ਰਾਸਦੀ ਦਾ ਅਸਰ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ–ਚਰਿੱਤਰ ਉੱਪਰ ਵੀ ਪਿਆ। ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਨਿਰਬਾਹ ਲਈ ਬਹੁਤ ਮੰਦੇ ਹਾਲੀਂ ਦਿਹਾੜੀਆਂ, ਮਜ਼ਦੂਰੀਆਂ, ਆਦਿ ਕਰਨੀਆਂ ਪਈਆਂ। ‘ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜੰਮਿਆ ਨੂੰ ਨਿੱਤ ਮੁਹਿੰਮਾਂ’ ਦੀ ਕਹਾਵਤ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਲੈਂਦਿਆਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੋਹਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਲਹੂ ਨਾਲ ਰੰਗ ਕੇ ਤੇ ਆਪਣਾ ਸਭ ਕੁਝ ਲੁਟਾ ਕੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਤੇ ਨਵੇਂ ਬਣੇ ਮੁਲਕ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਮੁੱਲ ਤਾਰਿਆ, ਬੜੀ ਸਖਤ ਮਿਹਨਤ ਤੇ ਸ਼ਿੱਦਤ ਨਾਲ ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਪੈਰਾਂ ਸਿਰ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਏ।