ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਿਚ ਰੁਚੀ ਰੱਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਮੀਰੀ-ਪੀਰੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਮੀਰੀ-ਪੀਰੀ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਸਮੁੱਚੀ ਸਿੱਖ ਲਹਿਰ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਅਹਿਮ ਰੋਲ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਮਤਿ ਚਿੰਤਨ ਵਿਚ ਮੀਰੀ-ਪੀਰੀ ਇਕ ਸਿਧਾਂਤ ਜਾਂ ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਕ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਸੋਚ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਕਾਇਮ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮੀਰੀ-ਪੀਰੀ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਰਹੱਸ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿਚ ਕਈ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੰਕਲਪਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵਿਦਮਾਨ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਹਲਤ-ਪਲਤ, ਦੀਨ-ਦੁਨੀ, ਭਗਤੀ-ਸ਼ਕਤੀ, ਸ਼ਸਤਰ-ਸ਼ਾਸਤਰ, ਗ੍ਰੰਥ-ਪੰਥ, ਦੇਗ- ਤੇਗ ਅਤੇ ਜੋਗ-ਭੋਗ ਆਦਿ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਮੀਰੀ-ਪੀਰੀ ਦੀ ਥਾਂ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸ਼ਬਦ ਭਗਤੀ-ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ। ਮੀਰੀ-ਪੀਰੀ ਨੂੰ ਧਰਮ ਤੇ ਸਿਆਸਤ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਮੀਰੀ ਅਤੇ ਪੀਰੀ ਦੋਵੇਂ ਸ਼ਬਦ ਸਾਮੀ ਪਰੰਪਰਾ ਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚੋਂ ਆਏ ਹਨ,ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਅਰਬੀ ਤੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। ‘ਮੀਰੀ’ ਸ਼ਬਦ ਫ਼ਾਰਸੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਮੀਰ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ ਜੋ ਅਰਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ‘ਅਮੀਰ’ ਸ਼ਬਦ ਤੋਂ ਲਿਆ ਜਾਪਦਾ ਹੈ। ਮੀਰ ਜਾਂ ਅਮੀਰ ਦਾ ਸ਼ਬਦੀ ਅਰਥ ਹਾਕਮ, ਸੈਨਾਪਤੀ ਜਾਂ ਆਦੇਸ਼ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਅੰਦਰ ਬਾਬਰ ਦੇ ਲਈ ਮੀਰ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤਿਆ ਹੈ:

ਕੋਟੀ ਹੂ ਪੀਰ ਵਰਜਿ ਰਹਾਏ ਜਾ ਮੀਰੁ ਸੁਣਿਆ ਧਾਇਆ॥ (ਪੰਨਾ 417)

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ‘ਪੀਰੀ’ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਫ਼ਾਰਸੀ ਸ਼ਬਦ ‘ਪੀਰ’ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਭਾਵ ਹੈ ਧਾਰਮਿਕ ਨੇਤਾ, ਧਰਮ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਆਦਿ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਪੀਰ ਲਫ਼ਜ਼ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਈ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਹੋਈ ਹੈ:

ਗੁਰੁ ਪੀਰੁ ਸਦਾਏ ਮੰਗਣ ਜਾਇ॥ (ਪੰਨਾ 1245)

ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਲਈ ਵੀ ਪੀਰ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤਿਆ ਹੈ:

ਪੰਜਿ ਪਿਆਲੇ ਪੰਜਿ ਪੀਰ ਛਠਮੁ ਪੀਰੁ ਬੈਠਾ ਗੁਰੁ ਭਾਰੀ॥ (ਵਾਰ 1:48)

ਗੁਰਮਤਿ ਚਿੰਤਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਮੀਰੀ-ਪੀਰੀ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨਾਲ ਹੀ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਦਾ ਭਾਵ ਇਹ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰਮਤਿ ਸਿਧਾਂਤ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇਹ ਸੰਕਲਪ ਪਹਿਲਾਂ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਾਂ ਫਿਰ ਇਹ ਛੇਵੇਂ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਦੀ ਹੀ ਦੇਣ ਹੈ। ਮੀਰੀ-ਪੀਰੀ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਕਿਸੇ ਵੀ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਲੋੜ ਵਿੱਚੋਂ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਤੇ ਨਾਂ ਹੀ ਇਸ ਨੂੰ ਗੁਰਮਤਿ ਜੀਵਨ ਨਾਲੋਂ ਤੋੜ ਕੇ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਮੀਰੀ- ਪੀਰੀ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਦਾ ਆਧਾਰ ਸਾਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਤੇ ਭਗਤ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਦਾ ਮੂਲ ਸਮੋਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਅੰਦਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਪਾਤਸ਼ਾਹਾਂ ਦਾ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਰਾਜਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਤਖਤ ਅਤੇ ਦਰਬਾਰ ਵਰਗੇ ਰਾਜਸੀ ਲਕਬਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ:

ਵਡਾ ਤੇਰਾ ਦਰਬਾਰੁ ਸਚਾ ਤੁਧੁ ਤਖਤੁ॥ (ਪੰਨਾ 964)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਜਿੱਥੇ ਧਾਰਮਿਕ ਆਗੂ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਡਿਗਦੇ ਆਚਰਣ ਲਈ ਤਾੜਿਆ, ਉੱਥੇ ਨਾਲ ਹੀ ਰਾਜਸੀ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਦੀ ਨਲਾਇਕੀ ਦੀ ਵੀ ਸਖਤ ਨਿਖੇਧੀ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਚਲਾਈ ਗੁਰਤਾਗੱਦੀ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੇ ਰਬਾਬੀ ਭਾਈ ਸੱਤਾ ਅਤੇ ਭਾਈ ਬਲਵੰਡ ਨੇ ਰਾਮਕਲੀ ਕੀ ਵਾਰ ਅੰਦਰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲੋਂ ਚਲਾਇਆ ਰਾਜ ਕਿਹਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਸੱਚ ਦੀਆਂ ਨੀਹਾਂ ’ਤੇ ਉਸਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ:

ਨਾਨਕਿ ਰਾਜੁ ਚਲਾਇਆ ਸਚੁ ਕੋਟੁ ਸਤਾਣੀ ਨੀਵ ਦੈ॥ (ਪੰਨਾ 966)

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦਾ ਧਰਮ ਕੇਵਲ ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ ਸੰਵਾਰਨ ਜਾਂ ਭਗਤੀ ਕਰਨ ਤਕ ਸੀਮਤ ਰਹਿਣ ਦਾ ਧਰਮ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪੱਖਾਂ ਸਮਾਜਿਕ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਤੇ ਆਰਥਿਕ ਆਦਿ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਰਾਹੀਂ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ ਪੰਜ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਤਕ ਅਧਿਆਤਮਕ ਸੁਰ ਦੀ ਪਰਧਾਨਤਾ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਸਾਨੂੰ ਕਿਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸਰੋਕਾਰਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਉਦਾਸੀਨਤਾ ਦਿਖਾਈ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਬਾਬਰਬਾਣੀ ਦੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਮਾਰਨ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਰਾਜਸੀ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਕੇਵਲ ਵਿਰੋਧ ਅਤੇ ਵਿਦਰੋਹ ਤਕ ਹੀ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਹੈ ਬਲਕਿ ਚੇਤੰਨ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪਰਿਵਰਤਨ ਦੇ ਅਧਾਰ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚਲੇ ‘ਬੇਗਮਪੁਰਾ’ ਤੇ ‘ਹਲੀਮੀ ਰਾਜ’ ਸ਼ਬਦ ਇਸ ਚੇਤਨਤਾ ਦੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹਨ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪੰਜਵੇਂ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਤਕ ਸਿਧਾਂਤਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਮੀਰੀ ਤੇ ਪੀਰੀ ਦਾ ਸੁਮੇਲ ਅਦਿੱਖ ਰੂਪ ਵਿਚ ਨਾਲੋਂ ਨਾਲ ਚੱਲਦਾ ਹੈ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇ ਜੀ 1606 ਈ. ਵਿਚ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਣ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਜਦ ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਗੁਰੂ ਜੋਤ ਦੇ ਮਾਲਕ ਬਣੇ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ੁਦ ਨੂੰ ਵੀ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਦੋ ਤਲਵਾਰਾਂ ਧਾਰਨ ਕੀਤੀਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੀਰੀ ਤੇ ਪੀਰੀ ਦੀਆਂ ਤਲਵਾਰਾਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੀ ਮੀਰੀ ਤੇ ਪੀਰੀ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਉੱਭਰ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਸਤਿਗੁਰੂ ਨੇ ਮੀਰਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਲਗੀ ਸਜਾਉਣਾ ਅਰੰਭ ਕੀਤਾ ਮੰਜੀ ਦੀ ਥਾਂ ’ਤੇ ਤਖਤ ਤੇ ਬੈਠਣ ਲੱਗੇ ਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸੰਗਤਾਂ ਨੂੰ ਘੋੜੇ ਤੇ ਸ਼ਸਤਰ ਆਦਿ ਭੇਟਾਂ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ 12 ਫੁੱਟ ਉੱਚਾ ਥੜਾ ਤਿਆਰ ਕਰਾਇਆ ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਅਕਾਲ ਤਖਤ’ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਸਤਿਗੁਰ ਤਖਤ ’ਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਸੈਨਿਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤੱਖ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਅੰਦਰ ਰਾਜਨੀਤੀ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਅਪਰਾਧਿਤ ਅਤੇ ਅਪਵਿੱਤਰ ਅਮਲ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ। ਛੇਵੇਂ ਸਤਿਗੁਰੂ ਦਾ ਸੈਨਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨਾ ਕਈ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਉਂ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਗੁਰਮਤਿ ਪਰੰਪਰਾ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਜਾ ਕੇ ਕੋਈ ਕਾਰਜ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕੇਵਲ ਉਹੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸਿੱਖ ਸਿਧਾਂਤ ਦੇ ਮੂਲ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਕੋਰਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲੋਂ ਮੀਰੀ-ਪੀਰੀ ਸਿਧਾਂਤ ਵਿਵਹਾਰਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨਾ ਪਹਿਲਾ ਯਤਨ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਚ ਰਾਜਨੀਤੀ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਭੁਲੇਖੇ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਗੁਰਮਤਿ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਤੇ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਦਾ ਮੂਲ ਸਰੋਕਾਰ ਜੋਤ ਤੇ ਜੁਗਤਿ ਦੀ ਇਕਸੁਰਤਾ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕੀਮਤ ’ਤੇ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ। ਮੀਰੀ ਤੇ ਪੀਰੀ ਦੀਆਂ ਤਲਵਾਰਾਂ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਜੋਤ-ਜੁਗਤਿ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਦੀ ਕੋਈ ਉਲੰਘਣਾ ਹੁੰਦੀ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੁਆਰਾ ਮੀਰੀ-ਪੀਰੀ ਰਾਹੀਂ ਧਰਮ ਤੇ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦਾ ਇਹ ਰੂਪ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਪੂਰਬੀ ਜਾਂ ਭਾਰਤੀ ਧਰਮਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਲਈ ਕਿਸੇ ਇਨਕਲਾਬ ਤੋਂ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਤੋਂ ਅਰੰਭ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ਸਤਰ ਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਦੋ ਤਲਵਾਰਾਂ ਦਾ ਸਫਰ ਨਿਰੰਤਰ ਚੱਲਦਾ ਹੋਇਆ ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਤਕ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਖਾਲਸਾ ਸਾਜਨਾ ਦੇ ਦੋ ਧਾਰੇ ਖੰਡੇ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਤਿਗੁਰੂ ਖਾਲਸੇ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਸੰਤ-ਸਿਪਾਹੀ ਰੂਪੀ ਸੰਪੂਰਨ ਮਨੱੁਖ ਦੀ ਉਹ ਘਾੜਤ ਪੂਰੀ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੇ ‘ਜਪੁ ਜੀ ਸਾਹਿਬ’ ਅੰਦਰ ‘ਸਚਿਆਰ’ ਕਿਹਾ ਹੈ।

ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੀ ਮੀਰੀ-ਪੀਰੀ ਤੇ ਧਰਮ-ਸਿਆਸਤ ਦੇ ਇਕੱਠ ਨੂੰ ਗਲਤ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਜਾਰੀ ਹਨ। ਆਧੁਨਿਕਵਾਦੀ ਜਾਂ ਪੱਛਮੀ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ ਧਰਮ ਤੇ ਸਿਆਸਤ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੱਖਣ ਦਾ ਮੁੱਦਾ ਬਾਰ-ਬਾਰ ਚੁੱਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਮਤਿ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ ਕਰਨਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। ਮੀਰੀ ਤੇ ਪੀਰੀ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢਿਆਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਜੀਵਨ ਦੀ ਰੌਂਅ ਨਿਰੰਤਰ ਵਗਦੀ ਹੈ। ਭਗਤੀ ਨਾਲੋਂ ਟੁੱਟੀ ਹੋਈ ਸ਼ਕਤੀ ਦਿਸ਼ਾਹੀਣ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਉਸ ਵਿਚ ਨਿੱਜ ਸੁਆਰਥ ਤੇ ਰਾਖਸ਼ੀ ਬਿਰਤੀਆਂ ਜਨਮ ਲੈ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਭਗਤੀ ਵੀ ਸ਼ੂਨਵਾਦੀ ਹੋ ਕੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਲੋੜ ਪੈਣ ’ਤੇ ਆਪਣਾ ਬਚਾਉ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀ, ਇਸੇ ਲਈ ਮੀਰੀ-ਪੀਰੀ ਨੂੰ ਦੇਗ ਤੇਗ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵੀ ਚਿਤਵਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੁਆਰਾ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਤੇ ਦੁਨਿਆਵੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਇਕਰੂਪਤਾ ਦੇਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਸੰਤੁਲਨ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਕਾਇਮ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਨਾ ਕਦੇ ਮੀਰੀ-ਪੀਰੀ ਦੇ ਉੱਪਰ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਪੀਰੀ ਮੀਰੀ ਦੇ ਉੱਪਰ ਭਾਰੂ ਹੋਣ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਮੀਰੀ-ਪੀਰੀ ਦੇ ਸੁਮੇਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਸਾਹਿਬ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਮਾਨ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਇਕ ਰੂਪ ਹਨ। ਉਪਰੋਕਤ ਸਾਰੇ ਵਰਤਾਰੇ ਤੋਂ ਇਹ ਸਮਝ ਲੈਣਾ ਵੀ ਭੁੱਲ ਹੋਵੇਗੀ ਕਿ ਗੁਰਮਤਿ ਚਿੰਤਨ ਵਿਚ ਮੀਰੀ-ਪੀਰੀ ਨੂੰ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਦਖ਼ਲ ਦੇਣ ਦੀ ਖੁੱਲ ਹੈ, ਪਰ ਐਸਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਉੱਘੇ ਸਿੱਖ ਚਿੰਤਕ ਤੇ ਵਿਦਵਾਨ ਡਾ. ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ “ਮੀਰੀ-ਪੀਰੀ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ, ਰਾਜ ਤੇ ਜੋਗ ਦੀ ਸੀਮਾ ਹੈ, ਭਗਤੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ, ਭੋਗ ਨਾਲ ਜੋਗ ਦਾ ਵਰਤਾਰਾ ਹੈ ਤੇ ਸ਼ਸਤਰ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਸ਼ਾਸਤਰਾ ਤੋਂ ਸੇਧ ਗ੍ਰਿਹਣ ਕਰ ਦੇ ਹਨ। ” ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਝੂਲਦੇ ਦੋ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਇਸ ਗੱਲ ਦੇ ਸੂਚਕ ਹਨ ਕਿ ਧਰਮ ਤੇ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿਚ ਧਰਮ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਉਸ ਵਿਚ ਬੇਲੋੜਾ ਦਖ਼ਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ।

ਧਰਮ ਤੇ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦਾ ਨਾਪਾਕ ਗਠਜੋੜ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਤਬਾਹੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਆਇਆ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਮੱਧਕਾਲੀ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਖੱਤਰੀ ਰਾਜੇ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਣੀ ਪ੍ਰੋਹਿਤ ਦਾ ਗਠਜੋੜ ਅਤੇ ਮੁਗ਼ਲ ਹਕੂਮਤਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਸਮਰਾਟਾਂ ਦੇ ਹਰ ਗਲਤ ਕੰਮ ਨੂੰ ਕਾਜ਼ੀ ਦੁਆਰਾ ਧਰਮ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਨਾਲ ਸਹੀ ਠਹਿਰਾਣਾ ਇਸ ਦਾ ਸਬੂਤ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਰਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਉਲਟ ਗੁਰਮਤਿ ਸਿਧਾਂਤ ਵਿਚ ਧਾਰਮਿਕ ਆਗੂ ਉੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦਾ ਕੇਵਲ ਰਾਹ ਦਰਸਾਵਾ ਹੈ। ਰਾਜਨੀਤਕ ਤਾਕਤ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਸਿੱਖ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਵਿਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਰਹਿ ਕੇ ਕਿਸੇ ਦੂਜੇ ਦੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਬਲਕਿ ਨਿਰਪੱਖ ਰਹਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਸਭ ਧਰਮਾਂ ਨੂੰ ਵਿਗਸਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਸਬੂਤ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ ਰਾਜ ਹਨ। ਸੋ ਗੁਰਮਤਿ ਦੇ ਆਸ਼ੇ ਅਨੁਸਾਰ ਮੀਰੀ-ਪੀਰੀ ਸਦਾ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਪੂਰਕ ਹਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਪੱਖਾਂ ਦਾ ਸੰਤੁਲਿਤ ਸੁਮੇਲ ਹੀ ਨਿਰਮਲ ਪੰਥ ਦਾ ਅਸਲੀ ਨਿਆਰਾਪਨ ਹੈ।

ਸਹਾਇਕ ਪੁਸਤਕਾਂ:

1. ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼: ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ
2. ਸਿੱਖ ਇਨਕਲਾਬ: ਸ. ਜਗਜੀਤ ਸਿੰਘ
3. ਸਿੱਖ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ: ਡਾ. ਜਸਬੀਰ ਸਿੰਘ ‘ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ’
4. ਧਰਮ ਅਧਿਐਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਅਧਿਐਨ: ਡਾ. ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ
5. ਗੁਰਮਤਿ ਸ਼ੈਲੀ: ਡਾ. ਮਹਿੰਦਰ ਕੌਰ
6. ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਵਾਸੀ: ਸ. ਸਤਿਬੀਰ ਸਿੰਘ
7. ਨਾਨਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪ੍ਰੱਤਿਕਾ; (ਗੋਲਡਨ ਜੁਬਲੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੰਕ) ਸੰਪਾ: ਡਾ. ਸਰਬਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ
8. ਨਾਨਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪ੍ਰੱਤਿਕਾ; (ਵਿਸ਼ਵ ਧਰਮ ਬਾਨੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੰਕ) ਸੰਪਾ: ਡਾ. ਸਰਬਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ