ਚੌਦਵੀਂ ਤੇ ਪੰਦਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਅਰੰਭ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਭਗਤੀ ਲਹਿਰ ਸਿਖ਼ਰ ’ਤੇ ਸੀ। ਇਸ ਲਹਿਰ ਨੇ ਧਾਰਮਿਕ ਤੇ ਆਚਰਣ ਗਿਰਾਵਟ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਚਲਾਏ ਹੋਏ ਧਾਰਮਿਕ ਸਮਾਜਿਕ ਅੰਦੋਲਨ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਛੋਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਅੰਤਿਮ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਥਮ ਗੁਰੂ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਤਕ ਸਾਰੇ ਹੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਪ੍ਰਭੂ-ਭਗਤੀ ਵਿਚ ਲਿਵਲੀਨ ਅਧਿਆਤਮ ਮਾਰਗੀ ਸਨ, ਪਰ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਰਾਜਨੀਤਕ ਸਥਿਤੀਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਗਤੀ ਦੇ ਨਾਲ ਸ਼ਕਤੀ, ਮੀਰੀ ਦੇ ਨਾਲ ਪੀਰੀ, ਦੇਗ ਦੇ ਨਾਲ ਤੇਗ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਨਾਲ- ਨਾਲ ਸ਼ਸਤਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੀ ਕਰਨੀ ਪਈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਪੀਰੀ ਤੇ ਮੀਰੀ ਦੀਆਂ ਦੋ ਕਿਰਪਾਨਾਂ ਧਾਰਨ ਕਰ ਕੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਭਗਤੀ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀ, ਸ਼ਾਸਤਰ ਤੇ ਸ਼ਸਤਰ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਪ੍ਰਤੱਖ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਚ ਇਕ ਨਵੀਂ ਜਾਨ, ਜਾਗ੍ਰਿਤੀ ਤੇ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਜ਼ੁਲਮ ਦਾ ਟਾਕਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਹਿੰਮਤ, ਨਿਡਰਤਾ ਅਤੇ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਪੈਦਾ ਹੋਈ। ਇਸੇ ਭਾਵਨਾ ਅਧੀਨ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਅੱਗੇ ਚੱਲ ਕੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਸੂਰਬੀਰਤਾ ਨਾਲ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਦਿਆਂ ਆਤਮ ਬਲੀਦਾਨ ਦੇ ਕੇ ਭਗਤੀ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਆਦਰਸ਼ ਨੂੰ ਇਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਤੇ ਠੋਸ ਆਧਾਰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਕਿਸੇ ਜਾਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼, ਧਰਮ ਜਾਂ ਵਰਗ ਲਈ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਬਲਕਿ ਉਹ ਤਾਂ ਅਨਿਆਂ, ਅੱਤਿਆਚਾਰ, ਧਾਰਮਿਕ ਕੱਟੜਤਾ, ਸੰਪਰਦਾਇਕਤਾ ਆਦਿ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿਚ ਸੱਚ, ਨਿਆਂ ਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਪ੍ਰਦਾਇਕ ਸਦਭਾਵਨਾ ਵਰਗੇ ਮਹਾਨ ਮਾਨਵੀ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਲਈ ਸੀ।1 ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਏਸੇ ਪੂਰਵ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਅਨੁਯਾਈ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੇ ਵਿਲੱਖਣ ਵਿਅਕਤੀਤਵ ਵਾਲੇ, ਮਾਨਵ ਭਲਾਈ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਭੂ ਭਗਤੀ ਰਾਹੀਂ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਦਿਸ਼ਾ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਿੱਤੀ ਜਿਸ ਦੀ ਸਾਰਥਿਕਤਾ ਤੇ ਪ੍ਰਸੰਗਿਕਤਾ ਅੱਜ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਰਕਰਾਰ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਸਤਰ ਫੜਾ ਦਿੱਤੇ ਸਨ ਤੇ ਛਪਰੀਆਂ ਨੂੰ ਛਾਉਣੀਆਂ ਵਿਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਭਗਤੀ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਸੰਤ-ਸਿਪਾਹੀ ਵਾਲੀ ਲਹਿਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਤੇ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿਚ ਵਿਆਪਕ ਕਰਨ ਲਈ ਬੀਰ ਰਸੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਰਾਗ ਪਹਿਲਾਂ ਬੰਸਰੀ ਦੀ ਧੁਨ ਤੇ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਕਿਰਪਾਨ ਦੀ ਝੁਣਕਾਰ ਤੇ ਨਗਾਰਿਆਂ ਦੀ ਗੁੰਜਾਰ ਵਿਚ ਇਸ ਤਾਨ ਨੂੰ ਛੇੜਿਆ ਅਰਥਾਤ ਭਗਤੀ ਨੂੰ ਬੀਰ ਰਸੀ ਪਾਣ ਦੇ ਕੇ ਸਿੰਘ ਸਜਾ ਦਿੱਤਾ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਪਣੀ ਰਚਨਾ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੀਤਮ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਖੜਗ ਕੇਤੂ, ਅਸਿਧੁਜ ਤੋਂ ਕਾਲ ਆਦਿ ਬਲਵਾਨ ਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਹੈ।2 ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਸ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਦਿਆਲੂ, ਕਿਰਪਾਲੂ ਬਿਆਨਦਿਆਂ ਸ਼ਸਤਰਧਾਰੀ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ: ਨਮੋ ਸਸਤ੍ਰ ਪਾਣੇ॥ ਨਮੋ ਅਸਤ੍ਰ ਮਾਣੇ॥ (ਜਾਪੁ ਸਾਹਿਬ) ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਆਦਰਸ਼ ਅਹਿੰਸਾਵਾਦ ਨਹੀਂ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਹਿੰਸਾਵਾਦ ਹੈ। ਹਿੰਸਾ ਕਿਸੇ ਵੇਲੇ ਅਹਿੰਸਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਅਹਿੰਸਾ ਹਿੰਸਾ। ਲੋੜ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣੇ ਫ਼ਰਜ਼ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਧਰਮ ਨੂੰ ਨਿਭਾ ਸਕਣਾ ਹੀ ਸੱਚਾ ਆਦਰਸ਼ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਸੁਭ ਕਰਮਨ ਲਈ ਹਿੰਸਾ ਵੀ ਕਰਨੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਹਿੰਸਾ ਭਗਤੀ ਦਾ ਹੀ ਇਕ ਅੰਗ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਆਦਰਸ਼ ਉੱਚਾ ਹੈ, ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬੇਗ਼ਰਜ਼ ਹੈ। ਇੰਜ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੀ ਭਗਤੀ ਹੋ ਨਿੱਬੜਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਦੋਂ, ਕਿਵੇਂ ਤੇ ਕਿੱਥੇ ਕਰਨੀ ਹੈ? ਇਹ ਜਾਣਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਇਸ ਲੋੜ ਦਾ ਗਿਆਨ ਸੱਚੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਭਗਤੀ ਦੇ ਰਾਹ ’ਤੇ ਚੱਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਆਖ਼ਰੀ ਹਥਿਆਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ ਭਾਵ ਫ਼ਤਿਹ ਦੀ ਚਿੱਠੀ ਲਿਖੀ। ਉਸ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਬਿਲਕੁਲ ਸਪਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਤਲਵਾਰ ਭਾਵ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਜਾਇਜ਼ ਹੈ ਜਦ ਝਗੜਾ ਜਾਂ ਸਮੱਸਿਆ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਹੱਲ ਨਾ ਹੋਵੇ: ਚੁ ਕਾਰ ਅਜ਼ ਹਮਹ ਹੀਲਤੇ ਦਰ ਗੁਜ਼ਸ਼ਤ॥
ਹਲਾਲੱਸਤ ਬੁਰਦਨ ਬ ਸ਼ਮਸ਼ੀਰ ਦਸਤ॥ (ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ) ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਭਗਤੀ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕਰਨ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਆਪਣੀ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ ਬਚਿਤ੍ਰ ਨਾਟਕ ਵਿਚ ਇੰਜ ਲਿਖਿਆ ਹੈ: ਹਮ ਇਹ ਕਾਜ ਜਗਤ ਮੋ ਆਏ॥ਧਰਮ ਹੇਤ ਗੁਰਦੇਵ ਪਠਾਏ॥
ਜਹਾਂ ਤਹਾਂ ਤੁਮ ਧਰਮ ਬਿਥਾਰੋ॥ਦੁਸਟ ਦੋਖੀਅਨਿ ਪਕਰਿ ਪਛਾਰੋ॥42॥
ਯਾਹੀ ਕਾਜ ਧਰਾ ਹਮ ਜਨਮੰ॥ ਸਮਝ ਲੇਹੁ ਸਾਧੂ ਸਭ ਮਨ ਮੰ॥
ਧਰਮ ਚਲਾਵਨ ਸੰਤ ਉਬਾਰਨ॥ਦੁਸਟ ਸਭਨ ਕੋ ਮੂਲ ਉਪਾਰਨ॥ ਪਹਿਲੇ ਕੰਮ ਲਈ ਭਗਤੀ ਤੇ ਦੂਜੇ ਕੰਮ ਲਈ ਸ਼ਕਤੀ ਚਾਹੀਦੀ ਸੀ। ਜੇਕਰ ਗਹਿਰਾਈ ਨਾਲ ਦੇਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਗੱਲ ਸਾਹਮਣੇ ਆਵੇਗੀ ਕਿ ਭਗਤੀ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਕਿੰਨੇ ਨੇੜੇ ਹਨ। ਭਗਤੀ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਇਕ ਦੂਜੇ ’ਤੇ ਇੰਨੀਆਂ ਨਿਰਭਰ ਹਨ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਭਗਤੀ ਬਿਨਾ ਉਸ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਜਿਸ ਨਾਲ ਸੱਚ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖ ਸਕੇ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਬਿਨਾ ਭਗਤੀ ਕਾਇਮ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦੀ। ਭਗਤੀ ਤਾਂ ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਰਾਖੇ ਲਈ, ਸੰਤਾਂ ਨੂੰ ਉਬਾਰਨਾ ਲਈ, ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਜਾਇਜ਼ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਮੰਗ ਭਗਤੀ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਆਪ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਕੋ ਦਾਸਾ ਕਿਹਾ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਤੇ ਬੀਰਤਾ ਲਈ ਹਮੇਸ਼ਾ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਅੱਗੇ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ। ਆਪ ਜੀ ਚੌਪਈ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: ਤੁਮਹਿ ਛਾਡਿ ਕੋਈ ਅਵਰ ਨ ਧਿਯਾਊਂ॥ ਜੋ ਬਰ ਚਹੋਂ ਸੁ ਤੁਮ ਤੇ ਪਾਊਂ॥ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਉਸ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦਿਆਂ ਉਸ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰਨ ਵਾਲੇ ਹੀ ਸਤਿਗੁਰੂ ਦੇ ਸਿੱਖ ਹਨ, ਜੋ ਕਾਲ ਦੇ ਭੈਅ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਗਏ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਅਕਾਲ ਦੇ ਉਪਾਸ਼ਕ ਨੂੰ ‘ਅਕਾਲੀ’ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲੱਗਾ ਜਿਵੇਂ ਨਿਰੰਕਾਰ ਦੇ ਉਪਾਸ਼ਕ ਨੂੰ ‘ਨਿਰੰਕਾਰੀ’। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਅਜਿਹੇ ਨਿਰਭੈਅ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਜੀਉਣ ਦੀ, ਸਗੋਂ ਮਰਨ ਦੀ ਵੀ ਜਾਚ ਸਿਖਾਈ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਸ਼ੁਭ ਅਮਲਾਂ, ਉੱਚੀ ਕੀਰਤੀ ਤੇ ਨਿਡਰ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸਾਹਿਤ ਅਜਿਹੇ ਗੁਣ ਉਪਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚੋਂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਇਕ ਪਾਸੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਬੀਰ ਰਸ ਭਰ ਕੇ ਇਕ ਨਵਾਂ ਜੀਵਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ ਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਸ਼ਸਤਰ ਫੜ ਕੇ ਜੰਗ-ਏ-ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਜੂਝਣ ਦੀ ਜਾਚ ਵੀ ਸਿਖਾਈ। ਅਜਿਹੀ ਤਿਆਰੀ ਲਈ ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਨਿਰਭੈਅ ਯੋਧੇ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਸੀ। ਇਸ ਲੋੜ ਨੂੰ ਪੂਰਿਆਂ ਕਰਨ ਲਈ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਐਸੀ ਬਾਣੀ ਰਚੀ: . . . ਸੁਭ ਕਰਮਨ ਤੇ ਕਬਹੂੰ ਨ ਟਰੋਂ॥
ਨ ਡਰੋਂ ਅਰਿ ਸੋ ਜਬ ਜਾਇ ਲਰੋਂ॥
ਨਿਸਚੈ ਕਰ ਅਪਨੀ ਜੀਤ ਕਰੋਂ॥
ਅਰੁ ਸਿਖ ਹੋਂ ਆਪਨੇ ਹੀ ਮਨ ਕੌ
ਇਹ ਲਾਲਚ ਹਉ ਗੁਨ ਤਉ ਉਚਰੋਂ॥
ਜਬ ਆਵ ਕੀ ਅਉਧ ਨਿਦਾਨ ਬਨੈ
ਅਤ ਹੀ ਰਨ ਮੈ ਤਬ ਜੂਝ ਮਰੋਂ॥ (ਚੰਡੀ ਚਰਿਤ੍ਰ)
ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸਰੀਰਕ ਬਲ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਆਤਮਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਜਾਗ੍ਰਿਤੀ ਵੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿੱਖ ਕੂੜ, ਜ਼ਬਰ, ਅਨਿਆਂ ਤੇ ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਵਿਰੁੱਧ ਅੰਦੋਲਨ ਕਰ ਸਕਣ। ਸੱਚੇ ਆਚਰਨ ਸਦਕਾ ਸਮਾਜਿਕ ਕੁਰੀਤੀਆਂ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਵੀ ਡਟ ਸਕਣ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਅਜਿਹੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਧੰਨਤਾ-ਯੋਗ ਸਮਝਿਆ ਜੋ ਹਰ ਵੇਲੇ ਹਰੀ ਸਿਮਰਨ ਵਿਚ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਪਰ ਕੁਰਬਾਨੀ ਲਈ ਵੀ ਤਿਆਰ ਹਨ, ਭਾਵ ਜੋ ਭਗਤੀ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪੱਖਾਂ ਵਿਚ ਆਪ ਨਿਪੁੰਨ ਸਨ, ਇਸ ਲਈ ਆਪ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਥਾਂ-ਥਾਂ ਸਚਾਈ, ਉਤਸ਼ਾਹ, ਅਟੱਲ ਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ, ਵਿਸਮਾਦ ਪ੍ਰੇਮ ਤੇ ਬੀਰਤਾ ਦੀ ਮੋਹਰ ਲੱਗੀ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।ਉਂਜ ਤਾਂ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਅੰਗ ਨੂੰ ਨਿਰੂਪਣ ਕਰਨਾ ਬੜਾ ਕਠਿਨ ਹੈ, ਪਰ ਬੀਰ ਰਸੀ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਉਪਜਣ ਵੇਲੇ ਇਹ ਘਾਲਣਾ ਹੋਰ ਵੀ ਔਖੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਇਕ ਲੇਖਕ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਬੀਰ ਰਸੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਭਗਤੀ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਸੁਮੇਲ ਰੱਖ ਕੇ ਬੀਰ ਰਸੀ ਸਾਹਿਤ ਉਪਜਾਉਣਾ ਤਾਂ ਹੋਰ ਵੀ ਔਖਾ ਹੈ, ਪਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਅਜਿਹਾ ਸਾਹਿਤ ਉਪਜਣ ਵਿਚ ਕਮਾਲ ਕਰ ਵਿਖਾਇਆ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਉੱਤਮ ਸਾਹਿਤ ਲਈ ਜਾਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ੀਲ ਬੀਰ ਰਸੀ ਕਾਵਿ ਲਈ ਜੋ ਗੁਣ ਜਾਂ ਉਪ ਗੁਣ ਲੋੜੀਂਦੇ ਹਨ ਉਹ ਸਾਰੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵਿਚ ਬੜੇ ਵਿਸ਼ਾਲ, ਘਣੇ, ਡੂੰਘੇ ਤੇ ਜਮਾਲੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਜਿੱਥੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚੋਂ ਇਹ ਬੀਰ ਰਸੀ ਅਨੁਭਵ ਉੱਘੜਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਆਪ ਦੀ ਹਰ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚੋਂ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ, ਉਸ ਦੀ ਉਸਤਤ ਤੇ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ‘ਜਾਗਤ ਜੋਤ’ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਵਾਨ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਆਪ ਨੇ ਖ਼ਾਲਸੇ ਨੂੰ ਹੀ ਇਸੇ ਇਕ ‘ਜਾਗਤ ਜੋਤ’ ਦਾ ਉਪਾਸਕ ਬਣਾਇਆ ਹੈ:
ਤੀਰਥ ਦਾਨ ਦਯਾ ਤਪ ਸੰਜਮ ਏਕੁ ਬਿਨਾ ਨਹਿ ਏਕ ਪਛਾਨੈ॥
ਪੂਰਨ ਜੋਤਿ ਜਗੈ ਘਟ ਮੈਂ ਤਬ ਖਾਲਿਸ ਤਾਹਿਂ ਨ ਖਾਲਿਸ ਜਾਨੈ॥ (ਸਵੈਯੇ) ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਅਕਾਲ ਦੀ ਉਸਤਤ ਲਈ ਕਈ ਥਾਂਈਂ ਬੀਰ ਰਸੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਵਰਤੀ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿਚ ‘ਧਰਮ ਚਲਾਵਨ’ ਲਈ ਭਗਤੀ ਭਾਵ ਦੀ ਲੋੜ ਸੀ, ਪਰ ਦੁਸਟ ਸਭਨ ਕੋ ਮੂਲ ਉਪਾਰਨ ਲਈ ਬੀਰ ਰਸ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਚ ਭਗਤੀ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਸੁਮੇਲ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਵਿਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪਹਿਲਾ ਦਰਜਾ ਭਗਤੀ ਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਸ਼ਕਤੀ ਦੂਜੇ ਦਰਜੇ ’ਤੇ ਗਿਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।ਭਗਤੀ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਆਤਮਿਕ, ਮਾਨਸਿਕ, ਸਦਾਚਾਰਕ ਤੇ ਸਰੀਰਕ ਸ਼ਕਤੀਆਂ। ਭਗਤੀ ਕਰ ਕੇ ਸ਼ਕਤੀ ਤਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਭਗਤੀ ਨਹੀਂ। ਸ਼ਕਤੀ ਭਗਤੀ ਵਿਚ ਸਹਾਇਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਭਗਤੀ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਭਗਤੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਰਾਜਸੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸਾਰੇ ਭਗਤੀ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਸ਼ਕਤੀ ਵਿਚ ਬਦਲਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ, ਇਸ ਸਬੰਧੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ‘ਜਾਪੁ ਸਾਹਿਬ, ‘ਅਕਾਲ ਉਸਤਤ’, ‘ਸਵੈਯੇ’ ਤੇ ‘ਸ਼ਬਦ ਹਜ਼ਾਰੇ’ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ’ਤੇ ਪੜ੍ਹਨਯੋਗ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਰੱਬੀ ਏਕਤਾ ’ਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਏਕਤਾ ਤੇ ਪੂਰਾ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਚਲਾਈ ਇਨਕਲਾਬ ਲਹਿਰ ਦਾ ਸੰਗਠਨ ਪੱਕੀਆਂ ਨੀਂਹਾਂ ’ਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਵੇ ਤੇ ਇਸ ਵਿਚ ਕਦੀ ਕੋਈ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਨਾ ਆਵੇ। ਵਕਤੀ ਜੰਗ ਜਿੱਤਣ ਨਾਲੋਂ ਮਨੁੱਖੀ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਧਿਆਨ ਸੀ। ਇਸੇ ਲਈ ਆਖਿਆ ਹੈ: ਸਾਚੁ ਕਹੋਂ ਸੁਨ ਲੇਹੁ ਸਭੈ ਜਿਨ ਪ੍ਰੇਮ ਕੀਓ ਤਿਨ ਹੀ ਪ੍ਰਭ ਪਾਇਓ॥ (ਤ੍ਵ ਪ੍ਰਸਾਦਿ ਸਵੈਯੇ) ਸਿੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਭਗਤੀ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਇਕ ਸਿੱਕੇ ਦੇ ਦੋ ਪਾਸੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਲੱਗ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਇਕ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦਾ ਅਸਰ ਉਸ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚੋਂ ਝਲਕਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਆਪਾ ਉਸ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚੋਂ ਪਿਆ ਉੱਘੜਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਰਚਨਾ ਦੁਆਰਾ ਆਪਣੇ ਆਪੇ ਦਾ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟਾਅ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਭਾਰਤੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਹੀ ਸਾਕਾਰ ਰੂਪ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਹਾਨ, ਤੇਜਸਵੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦੀ ਜੋਤ ਦਾ ਹੀ ਤਾਂ ਨੂਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਅੱਖਰ ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਵਾਨ ਹੈ, ਲੋੜ ਕੇਵਲ ਪਾਰਖੂ ਅੱਖ ਦੀ ਹੈ। ਸੱਚ, ਧਰਮ, ਇਖ਼ਲਾਕ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਆਦਿ ਜੀਵਨ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਅਸੂਲ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨੀਂਹ ਹੈ: ਭਗਤੀ, ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਫਲ ਹੈ। ਇਹ ਗੱਲ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹਰੇਕ ਬੁਰਾਈ ਦਾ ਟਾਕਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ ਤੇ ਇਹ ਸ਼ਕਤੀ ਭਗਤੀ ਤੋਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹਵਾਲੇ ਟਿੱਪਣੀਆਂ
1. ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਚ ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ, ਪ੍ਰੋ. ਦੀਵਾਨ ਸਿੰਘ, ਰੂਹੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਾਹਿਬ 2007, ਪੰਨਾ20.
2. ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦਰਸ਼ਨ, ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਪਦਮ, ਸਿੰਘ ਬ੍ਰਦਰਜ਼, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਾਹਿਬ 2008, ਪੰਨਾ 19. |
