ਨਾਨਕ ਜਿਸ ਨੋ ਇਹੁ ਮਨੁ ਦੀਆ ਮਰਣੁ ਜੀਵਣੁ ਪ੍ਰਭ ਨਾਲੇ॥ (ਪੰਨਾ 1108)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਇਖ਼ਲਾਕੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਦੱਸਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੇ ਇਕ ਵਾਰੀ ਮਨ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੀਤਮ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰ ਦੇਈਏ ਤਾਂ ਫਿਰ ਜੀਵਨ-ਮਰਨ ਹਰ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਅਡੋਲਤਾ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਮਨ ਕਿਸੇ ਹਾਲ ਵਿਚ ਵੀ ਆਪਣੇ ਮੁਰਸ਼ਦ ਤੋਂ ਅੱਡ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਜੀਵਨ ਦੀ ਹਰ ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਉਸੇ ਲਈ ਹੈ ਤੇ ਮੌਤ ਵੀ ਉਸੇ ਰਾਹ ਦਾ ਇਕ ਪ੍ਰਸਾਦ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਧਾਂਤ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਮੂੰਹ ਬੋਲਦੀ ਤਸਵੀਰ ਹੈ। ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਇਕ ਬੇਜੋੜ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਹਨ।

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੀਵਨ ਘਾਲਣਾ ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕਰਨ ਲਈ ਸੱਚਮੁੱਚ ਇਕ ਡੂੰਘੀ ਪਾਰਖੂ ਨਜ਼ਰ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਅੱਜ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਾਕਈ ਮਾਣਮੱਤਾ ਮਰਤਬਾ ਹਾਸਲ ਹੈ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਹਾਲੇ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਰਹਿੰਦ ਫਤਿਹ, ਖਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖਣਾ, ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਨਾਂ ਦੇ ਸਿੱਕੇ ਜਾਰੀ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗਾਂ ’ਤੇ ਹੀ ਬਹੁਤੀ ਵਿਚਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਾਕਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਬੇਜੋੜ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਥੋੜਾ ਗਹੁ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ ਕਰੀਏ ਕਿ 1710 ਈ. ਵਿਚ ਸਰਹਿੰਦ ਫਤਿਹ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 1716 ਈ. ਵਿਚ ਸ਼ਹਾਦਤ ਤਕ ਛੇ ਸਾਲ ਇਸ ਹਸਤੀ ਨੇ ਕੀ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇਗਾ? ਜਦੋਂ ਕਿ ਕਲਗੀਧਰ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿਰਫ ਡੇਢ ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਸਰਹਿੰਦ ਫਤਿਹ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਮੁਰਸ਼ਦ ਅਤੇ ਮਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਇਹ ਹਸਤੀ ਚੁੱਪ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦੀ ਸੀ। ਸਾਫ ਤੌਰ ’ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਛੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਜੋ ਹੋਇਆ ਉਸ ਨੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਉਹ ਤਰਥੱਲੀ ਮਚਾਈ ਕਿ ਇਸ ਹਸਤੀ ਨੂੰ ਮਿਟਾ ਦੇਣ ਲਈ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਤਖਤ ਦੇ ਨਾਲ ਪੂਰੇ ਉੱਤਰੀ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਇਕਜੁੱਟ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਸਰਹਿੰਦ ਫਤਿਹ ਤਾਂ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਇਕ ਮੀਲ-ਪੱਥਰ ਸੀ ਪਰ ਮੁਗ਼ਲ ਸਲਤਨਤ ਨੇ ਐਸੀਆਂ ਸ਼ਿਕਸਤਾਂ ਕਈ ਵਾਰੀ ਵੇਖੀਆਂ ਸਨ, ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਸਹਾਰ ਗਏ ਸਨ ਪਰ ਖਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖਣਾ ਉਹ ਸਹਾਰ ਨਾ ਸਕੇ ਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਅਗਾਂਹ ਛੇ ਸਾਲ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਜ਼ਿਮੀਦਾਰੀ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਮੁਹਿੰਮ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਹੇਠੋਂ ਜ਼ਮੀਨ ਖਿਸਕਾ ਦਿੱਤੀ।

ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸਰਹਿੰਦ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਨੂੰ ਮੁੜ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਵਿਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਫਲ ਹੋਏ ਸਨ। ਸਿਰਫ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਵਿਚ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰੀ ਸਿੱਖ ਫੌਜ ਲਾਮਬੰਦ ਹੋਈ ਸੀ, ਪਹਿਲੀ ਵਾਰੀ ਆਪਣੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਫੌਜ ਨੇ ਗੋਲਾ-ਬਾਰੂਦ ਤੇ ਸ਼ਸਤਰ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਸਨ ਤੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰੀ ਹੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਤੋਪਖਾਨਾ ਬਣਿਆ ਸੀ। ਪਰ ਇੱਥੇ ਹੀ ਬਸ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦਾ ਮਿਸ਼ਨ ਸਿਰਫ ਰਾਜਨੀਤਕ ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਣਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ‘ਹਲੇਮੀ ਰਾਜ’ ਦੀ ਨੀਹ ਰੱਖੀ ਤੇ ਇਸੇ ਬੇਗਮਪੁਰੇ ਨੂੰ ਹਕੀਕਤ ਬਣਾਉਣਾ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਮਿਸ਼ਨ ਸੀ।

ਬੇਸ਼ਕ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੂੰ ਕਲਗੀਧਰ ਪਿਤਾ ਦਾ ਸਾਥ ਬਹੁਤ ਥੋੜੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਮਿਲਿਆ। ਸਿਰਫ ਸਾਥ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਚ ਆਏ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਥੋੜਾ ਹੀ ਸਮਾਂ ਹੋਇਆ ਸੀ ਪਰ ਉਹ ਇਕ ਜਮਾਂਦਰੂ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਦੇ ਮਾਲਕ ਸਨ। ਥੋੜੇ ਜਿਹੇ ਮਿਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਰਹੁ-ਰੀਤਾਂ, ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਡੂੰਘੀ ਸਮਝ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਦੀ ਗਹਿਰਾਈ ਵਿਚ ਵਸਦੇ ਜਜ਼ਬੇ ਨੂੰ ਸਮਝ ਲਿਆ ਸੀ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਮਹਾਂਵਾਕ ਹੈ:

ਸਤਿਗੁਰ ਕੀ ਜਿਸ ਨੋ ਮਤਿ ਆਵੈ ਸੋ ਸਤਿਗੁਰ ਮਾਹਿ ਸਮਾਨਾ॥ (ਪੰਨਾ 797)

ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਸੀ ਕਿ ਦਸਮੇਸ਼ ਪਿਤਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਾਰਖੂ ਨਜ਼ਰ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚੁਣਿਆ ਸੀ। ਹੁਣ ਸਰਹਿੰਦ ਫਤਿਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਸੁਪਨੇ ਨੂੰ ਸੱਚ ਕਰਨਾ ਹੀ ਆਪਣਾ ਮਿਸ਼ਨ ਬਣਾ ਲਿਆ।

ਜਿੱਥੇ ਇਕ ਪਾਸੇ ਧਾਰਮਿਕ ਪੱਖੋਂ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਹਾਲਤ ਬੁਰੀ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਆਰਥਿਕ ਪੱਖੋਂ ਵੀ ਬਦਹਾਲੀ ਸੀ। ਕਿਰਤੀ-ਕਾਮੇ ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਮੁਸ਼ੱਕਤ ਕਰ ਕੇ ਵੀ ਢਿੱਡ ਭਰਨ ਜਿੰਨਾ ਨਹੀਂ ਕਮਾ ਪਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਉੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਦਾ ਫ਼ਲ ਜ਼ਿੰਮੀਦਾਰ ਤੇ ਹੋਰ ਪੁੰਜੀਪਤੀ ਆਪਣੀਆਂ ਤਿਜੋਰੀਆਂ ਵਿਚ ਜਮਾ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ।

ਅਸਲ ਵਿਚ ਜ਼ਿੰਮੀਦਾਰੀ ਪ੍ਰਥਾ ਮੱਧਕਾਲ ਤਕ ਦੇਸ਼ ਲਈ ਇਕ ਕਲੰਕ ਬਣ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਸਿਰਫ ਇਸ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਯੂਰਪ ਦੇ ਵੀ ਕਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਇਹ ਪ੍ਰਥਾ ‘ਫਿਉਡਲਿਜ਼ਮ’ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਅਤਿ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਸੀ। ਇਹ ਸਾਮੰਤਸ਼ਾਹੀ ਦਾ ਹੀ ਪੇਂਡੂ ਰੂਪ ਸੀ। ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਮੰਤਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਜ਼ਿੰਮੀਦਾਰ, ਸ਼ਾਹੂਕਾਰ ਤੇ ਮਹਾਜਨ ਬੈਠੇ ਸਨ। ਇਹ ਇਕ ਮੱਕੜਜਾਲ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿਚ ਫਸਣ ਵਾਲਾ ਕਦੇ ਮੁਕਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਸੀ।

ਇਹ ਜ਼ਿੰਮੀਦਾਰੀ ਪ੍ਰਥਾ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਮੋਢੇ ਉੱਤੇ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਬੜਾ ਔਖਾ ਸੀ। ਮੁਲਕ ਵਿਚ ਇਕ ਔਸਤ ਕਿਸਾਨ ਕੋਲ ਆਪਣੇ ਗੁਜ਼ਾਰੇ ਲਈ ਹੀ ਜ਼ਮੀਨ ਬੜੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਕੁਝ ਕੁ ਵੱਡੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੁੱਖ ਅਬਾਦੀ ਦਰਮਿਆਨੀ ਖੇਤੀ-ਬਾੜੀ ਹੀ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਕਿਸਾਨਾਂ ਕੋਲ ਅਕਸਰ ਨਕਦ ਰਕਮ ਦੀ ਘਾਟ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਬੀਜ, ਖਾਦ, ਪਾਣੀ, ਬਲਦ ਆਦਿ ਕਈ ਖਰਚੇ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਉੱਠਦੇ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ ਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਘਰ ਦਾ ਰਾਸ਼ਨ ਪਾਣੀ ਤੇ ਹੋਰ ਖਰਚੇ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਅਕਸਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਕਦ ਰਕਮ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੀਦਾਰਾਂ ਜਾਂ ਸ਼ਾਹੂਕਾਰਾਂ ਅੱਗੇ ਮਦਦ ਲਈ ਗੁਹਾਰ ਕਰਨੀ ਪੈਂਦੀ ਸੀ। ਇਹ ਜ਼ਿੰਮੀਦਾਰ ਜਾਂ ਸ਼ਾਹੂਕਾਰ ਕੁਝ ਨਕਦ ਰਕਮ ਦੇਣ ਦੇ ਬਦਲੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦਾ ਘਰ, ਬਲਦ ਜਾਂ ਜ਼ਮੀਨ ਗਹਿਣੇ ਰੱਖ ਲੈਂਦੇ ਸਨ। ਫਿਰ ਤਾਂ ਸਾਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਕਿਸਾਨ ਸੂਦ (ਵਿਆਜ਼) ਹੀ ਚੁਕਾਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ, ਅਸਲ ਜਾਂ ਮੂਲ ਰਕਮ ਤਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਬਾਕੀ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ।

ਜਦੋਂ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਕਿਸਾਨ ਰਕਮ ਵਾਪਸ ਨਾ ਮੋੜ ਸਕਦੇ ਤਾਂ ਇਹ ਜ਼ਿੰਮੀਦਾਰ ਜਾਂ ਸ਼ਾਹੂਕਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਲਦ, ਘਰ ਤੇ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਤੇ ਇਸ ਕੰਮ ਵਿਚ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੇ ਰਾਜੇ-ਮਹਾਰਾਜੇ ਕੋਈ ਦਖ਼ਲ-ਅੰਦਾਜ਼ੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਆਪਣੀ ਮਾਲਗੁਜ਼ਾਰੀ ਨਾਲ ਮਤਲਬ ਹੁੰਦਾ ਜੋ ਜ਼ਿੰਮੀਦਾਰ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ। ਕੁਛੇਕ ਵਾਰੀ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਕੁਝ ਹਾਕਮਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸੁਧਾਰ ਲਈ ਕਦਮ ਚੁੱਕੇ ਵੀ ਗਏ, ਥੋੜਾ ਚਿਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਸਰ ਵੀ ਹੋਇਆ ਪਰ ਇਹ ਜ਼ਿੰਮੀਦਾਰੀ ਪ੍ਰਥਾ ਮੁੜ ਆਪਣੇ ਪੁਰਾਣੇ ਰਾਹੇ ਤੁਰ ਪਈ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਤਾਂ ਆਪ ਹਾਕਮ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਜ਼ਿੰਮੀਦਾਰਾਂ ਤੇ ਸ਼ਾਹੂਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਲੁੱਟ-ਖਸੁਟ ਕਰਨ ਦੀ ਖੁੱਲੀ ਛੂਟ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਵਿਚਾਰਾ ਕਿਸਾਨ ਆਪਣੀ ਜ਼ਮੀਨ ਗੁਆ ਕੇ ਆਪਣੀ ਹੀ ਜ਼ਮੀਨ ’ਤੇ ਖੇਤੀਹੀਣ ਮਜ਼ਦੂਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਪਰ ਇੱਥੇ ਹੀ ਬਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਉਸ ਦਾ ਕਰਜ਼ਾ ਬਰਕਰਾਰ ਰਹਿੰਦਾ। ਬਚੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਉਹ ਆਪਣਾ ਪਰਵਾਰ ਪਾਲਣ ਲਈ ਤੇ ਕਰਜ਼ਾ ਚੁਕਾਣ ਲਈ ਦੁਗਣੀ ਮਿਹਨਤ ਕਰਦਾ ਤੇ ਇਸੇ ਜਾਲ ਵਿਚ ਫਸਿਆ ਇਕ ਦਿਨ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਦਮ ਤੋੜ ਜਾਂਦਾ ਤੇ ਇਸ ਕਰਜ਼ੇ ਦਾ ਭਾਰ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਸਿਰ ’ਤੇ ਆ ਜਾਂਦਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਕ ਮਿਹਨਤਕਸ਼ ਕਿਸਾਨ ਇਕ ਬੰਧੂਆ ਮਜ਼ਦੂਰ ਬਣ ਕੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਜੋ ਪੀੜ੍ਹੀ-ਦਰ-ਪੀੜ੍ਹੀ ਚਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ। ਪਿਛਲੇ ਕਈ ਸੋ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਇਹੀ ਨਿਜ਼ਾਮ ਚੱਲਿਆ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਜਿੱਥੇ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਦੀ ਅਣ-ਮਨੁੱਖੀ ਵੰਡ ਵਿਚ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਅਭਿਸ਼ਾਪ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਇਹ ਜ਼ਿੰਮੀਦਾਰੀ ਪ੍ਰਥਾ ਇਕ ਡੂੰਘਾ ਕਲੰਕ ਸਾਬਿਤ ਹੋਈ।