ਸੁਣਨਾ, ਦੇਖਣਾ, ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨਾ, ਯਾਦ ਰੱਖਣਾ, ਚੇਤੇ ਕਰਨਾ, ਖੁਸ਼ ਹੋਣਾ, ਰੋਣਾ, ਉਦਾਸ ਹੋਣਾ, ਪਛਤਾਵਾ ਕਰਨਾ ਆਦਿ ਮਨੁੱਖੀ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਹੀ, ਮਨ ਮਹਿਸੂਸਦਾ, ਭੋਗਦਾ ਤੇ ਯਾਦ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖੀ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਹੀ ਮਨ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਨ ਲਗਾਤਾਰ ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਕਾਲ ਅਨੁਸਾਰ ਭੂਤ, ਵਰਤਮਾਨ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦਾ ਦਾਤਾ ਹੈ। ਉਹੋ ਹੀ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ, ਸੂਖਮ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ, ਇਸੇ ਸਹਾਰੇ ਮਨ ਉੱਡਦਾ ਹੈ, ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਸਰੀਰ ਦਾ ਖਹਿੜਾ ਛੱਡ ਜਾਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਕੀਤੇ ਕਾਰਜ ਨਹੀਂ ਮਿਟਦੇ ਸੋ ਸੂਖ਼ਮ ਅੰਸ਼ ਸਭ ਕੁਝ ਭੋਗਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ:

ਮਨ ਕਾ ਜੀਉ ਪਵਨੁ ਕਥੀਅਲੇ ਪਵਨੁ ਕਹਾ ਰਸੁ ਖਾਈ॥ (ਪੰਨਾ 944)

ਅਰਥਾਤ ਮਨ ਦਾ ਆਧਾਰ ਪ੍ਰਾਣ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਫੁਰਮਾਨ ਹੈ:

ਇਹੁ ਮਨੁ ਨਿਹਚਲੁ ਹਿਰਦੈ ਵਸੀਅਲੇ ਗੁਰਮੁਖਿ ਮੂਲੁ ਪਛਾਣਿ ਰਹੈ॥
ਨਾਭਿ ਪਵਨੁ ਘਰਿ ਆਸਣਿ ਬੈਸੈ ਗੁਰਮੁਖਿ ਖੋਜਤ ਤਤੁ ਲਹੈ॥ (ਪੰਨਾ 945)

ਅਰਥਾਤ ਮਨ ਠੀਕ ਹੀ ਨਿਹਚਲ ਹਿਰਦੇ ਅੰਦਰ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਨਾਭੀ (ਧੁਨੀ) ਰੂਪੀ ਘਰ ਵਿਚ ਪਵਣ (ਸਵਾਸਾਂ ਜਾਂ ਪ੍ਰਾਣਾਂ) ਦੇ ਆਸਣ ਉੱਪਰ ਬੈਠਦਾ ਹੈ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਮਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਦਰਜ ਹੈ:

ਪੂਜਨ ਚਾਲੀ ਬ੍ਰਹਮ ਠਾਇ॥
ਸੋ ਬ੍ਰਹਮੁ ਬਤਾਇਓ ਗੁਰ ਮਨ ਹੀ ਮਾਹਿ॥ (ਪੰਨਾ 1195)

ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਜ਼ਿਕਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਮਨ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਵਿਸਾਰ ਕੇ ਵਿਚਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਕਿ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵੈਰੀਆਂ (ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ, ਲੋਭ, ਮੋਹ, ਹੰਕਾਰ) ਨਾਲ ਉਲਝਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਸੇ ਸਾਥ ਨਹੀਂ ਦੇਣਾ।

ਰੇ ਮਨ ਮੁਗਧ ਅਚੇਤ ਚੰਚਲ ਚਿਤ ਤੁਮ ਐਸੀ ਰਿਦੈ ਨ ਆਈ॥
ਪ੍ਰਾਨਪਤਿ ਤਿਆਗਿ ਆਨ ਤੂ ਰਚਿਆ ਉਰਝਿਓ ਸੰਗਿ ਬੈਰਾਈ॥ (ਪੰਨਾ 609)

ਮਨ ਪਵਣ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਹੀ ਇਸ ਨੂੰ ਸੁਖ ਵਿਆਪਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਨੁਸਾਰ:

ਮਨੂਆ ਪਉਣੁ ਬਿੰਦੁ ਸੁਖਵਾਸੀ ਨਾਮਿ ਵਸੈ ਸੁਖ ਭਾਈ॥ (ਪੰਨਾ 634)

ਇਹ ਪਵਣ ਸਭ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿਚ ਇੱਕੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਹਿ ਰਹੀ ਹੈ ਤੇ ਇਸੇ ਆਸਰੇ ਸਭਨਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਭਰਦੀ ਹੈ:

ਘਟਿ ਘਟਿ ਪਉਣੁ ਵਹੈ ਇਕ ਰੰਗੀ ਮਿਲਿ ਪਵਣੈ ਸਭ ਵਜਾਇਦਾ॥ (ਪੰਨਾ 1061)

ਗੁਰਬਾਣੀ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਬਦ ਵਿਚਾਰਦਿਆਂ ਨਿਰਮਲ ਹੋਇਆ ਮਨ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਗੁਣ ਗਾਉਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਮੱਤ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪੇ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ ਆਪਣੇ ਅਸਲੀ ਘਰ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਰਥਾਤ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿਚ ਸਮਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ:

ਸਬਦੁ ਚੀਨਿ ਮਨੁ ਨਿਰਮਲੁ ਹੋਵੈ ਤਾ ਹਰਿ ਕੇ ਗੁਣ ਗਾਵੈ॥
ਗੁਰਮਤੀ ਆਪੈ ਆਪੁ ਪਛਾਣੈ ਤਾ ਨਿਜ ਘਰਿ ਵਾਸਾ ਪਾਵੈ॥ (ਪੰਨਾ 565)

ਮਨ ਦੀ ਖੁਰਾਕ ਵੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਨਾਮ ਹੀ ਹੈ:

ਮਨ ਕਾ ਤੋਸਾ ਹਰਿ ਨਾਮੁ ਹੈ ਹਿਰਦੈ ਰਖਹੁ ਸਮਾ੍ਲਿ॥ (ਪੰਨਾ 756)

ਆਪਣਾ ਆਪ ਜਾਣ ਕੇ, ਪਛਾਣ ਕੇ, ਬੁਝ ਕੇ ਆਖਿਰ ਮਨ ਉਸੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਹੀ ਰੂਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਨੁਸਾਰ:

ਆਤਮੁ ਚੀਨਿ੍ ਭਏ ਨਿਰੰਕਾਰੀ॥ (ਪੰਨਾ 415)

ਮਨ ਦਾ ਨਿਰ-ਆਕਾਰ ਹੋ ਜਾਣਾ ਹੀ ਇਹ ਸਿੱਧ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਆਕਾਰ ਵਾਲੀ ਹੋਂਦ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ । ਮਨ ਵਿਚ ਉਹ ਸੱਚੀ ਆਤਮਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਆਖਿਰ ਉਸ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿਚ ਰਚ ਜਾਣਾ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਫੁਰਮਾਨ ਹੈ :

ਤਨ ਮਹਿ ਮਨੂਆ ਮਨ ਮਹਿ ਸਾਚਾ॥
ਸੋ ਸਾਚਾ ਮਿਲਿ ਸਾਚੇ ਰਾਚਾ॥ (ਪੰਨਾ 686)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਫੁਰਮਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ:

ਮਨ ਮਹਿ ਜੋਤਿ ਜੋਤਿ ਮਹਿ ਮਨੂਆ ਪੰਚ ਮਿਲੇ ਗੁਰ ਭਾਈ॥ (ਪੰਨਾ 879)

ਅਰਥਾਤ ਮਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਜੋਤ ਹੈ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਮਨ ਇਸ ਜੋਤ ਨਾਲ ਇਕਸੁਰਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਪੰਜ ਗਿਆਨ ਇੰਦਰੇ ਜੋ ਪਹਿਲੋਂ ਮਨ ਨੂੰ ਭਟਕਾਉਂਦੇ ਸਨ, ਗੁਰ ਭਾਈਆਂ ਵਾਂਗ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਅੰਦਰ ਹੀ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਵੀ ਦਰਜ ਹਨ ਕਿ ਮਨ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਰਚੇ ਸੰਸਾਰ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਦੇਸੀ ਬਣ ਕੇ ਆਇਆ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਨੇ ਵਾਪਸ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਜਾਣਾ ਹੈ।

ਮੇਰੇ ਮਨ ਪਰਦੇਸੀ ਵੇ ਪਿਆਰੇ ਆਉ ਘਰੇ॥ (ਪੰਨਾ 451)

ਵਿਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਮਨ ਹੀ ਸੱਚ ਅੰਦਰ ਲਿਵਲੀਨ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸਥਿਰ ਹੋਏ ਮਨ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਬਹੁਤ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਥਿਰ ਹੋਇਆ ਮਨ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਪਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਫੁਰਮਾਨ ਹੈ :

ਗੁਪਤੁ ਪ੍ਰਗਟੁ ਸਭ ਜਾਣੀਐ ਜੇ ਮਨੁ ਰਾਖੈ ਠਾਇ॥ (ਪੰਨਾ 57)

ਮਨ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਰੱਖਣ ਦੀ ਵਿਧੀ ਵੀ ਬਾਣੀ ਅੰਦਰ ਦੱਸੀ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਨਿੱਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਕੰਮਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਸੱਚ ਨੂੰ ਬਣਾ ਲਵੇ ਤਾਂ ਮਨ ਡੋਲਦਾ ਨਹੀਂ।

ਇਹੁ ਮਨੁ ਡੋਲਤ ਤਉ ਠਹਰਾਵੈ॥
ਸਚੁ ਕਰਣੀ ਕਰਿ ਕਾਰ ਕਮਾਵੈ॥ (ਪੰਨਾ 1344)

ਜਦੋਂ ਇਸ ਮਨ ਦਾ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਮੇਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਮਾਇਆ ਰੂਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਇਸ ਮਨ ਦਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਮੇਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਅਨੰਦ ਸਰੂਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਇਹ ਮਨ ਪੰਜਾਂ ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਜੀਵ ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਮਨ ਨੂੰ ਵੱਸ ਕਰ ਕੇ ਤੁਰੀਆ ਭਾਵ ਖਿੜਾਉ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਵ ਇਸ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਸੋਝੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਇਹੁ ਮਨੁ ਸਕਤੀ ਇਹੁ ਮਨੁ ਸੀਉ॥
ਇਹੁ ਮਨੁ ਪੰਚ ਤਤ ਕੋ ਜੀਉ॥
ਇਹੁ ਮਨੁ ਲੇ ਜਉ ਉਨਮਨਿ ਰਹੈ॥
ਤਉ ਤੀਨਿ ਲੋਕ ਕੀ ਬਾਤੈ ਕਹੈ॥ (ਪੰਨਾ 342)

ਇਸ ਮਨ ਨੂੰ ਹੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਰੱਬੀ ਨੂਰ ਦਾ ਸਰੂਪ ਦੱਸਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਹੇ ਮਨ! ਪ੍ਰਭੂ ਜੀ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਹੈ ਗੁਰੂ ਦੀ ਮੱਤ ਦੁਆਰਾ ਉਸ ਜੋਤ ਦਾ ਅਨੰਦ ਮਾਣ।

ਮਨ ਤੂੰ ਜੋਤਿ ਸਰੂਪੁ ਹੈ ਆਪਣਾ ਮੂਲੁ ਪਛਾਣੁ॥
ਮਨ ਹਰਿ ਜੀ ਤੇਰੈ ਨਾਲਿ ਹੈ ਗੁਰਮਤੀ ਰੰਗੁ ਮਾਣੁ॥ (ਪੰਨਾ 441)

ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਸਪਸ਼ਟ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਆਤਮਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੀ ਜੀਵਾਤਮਾ ਵਿਚ ਹੈ (ਇਹੋ ਜਿਹਾ) ਹਰੀ ਸ਼ਬਦ ਦੁਆਰਾ ਵਿਚਾਰ ਕੇ ਪਾਈਦਾ ਹੈ।

ਆਤਮ ਰਾਮੁ ਰਾਮੁ ਹੈ ਆਤਮ ਹਰਿ ਪਾਈਐ ਸਬਦਿ ਵੀਚਾਰਾ ਹੇ॥ (ਪੰਨਾ 1030)

ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਹੇ ਭਾਈ! ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਹੈਰਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਕਥਾ ਸੁਣੋ ਜੋ ਵੱਡੀ ਅਨੂਪਮ (ਅਦੁੱਤੀ) ਹੈ। (ਉਹ ਇਹ ਕਿ) ਜੀਵਾਤਮਾ (ਉਸ) ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਹੀ ਰੂਪ ਹੈ।

ਅਚਰਜ ਕਥਾ ਮਹਾ ਅਨੂਪ॥
ਪ੍ਰਾਤਮਾ ਪਾਰਬ੍ਰਹਮ ਕਾ ਰੂਪੁ॥ (ਪੰਨਾ 868)

ਗੁਰਬਾਣੀ ਗਵਾਹੀ ਭਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਆਤਮਾ ਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ ਜੇ ਕੋਈ ਇਸ ਨਿਰਗੁਣ ਤੇ ਸਰਗੁਣ ਦੀ ਅਭੇਦਤਾ ਨੂੰ ਸਮਝ ਲਵੇ ਨਾਨਕ ਉਸ ਦਾ ਸੇਵਕ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹੀ ਵਹਿਗੁਰੂ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ।

ਆਤਮੰ ਸ੍ਰੀ ਬਾਸ੍ਵਦੇਵਸ੍ਹ ਜੇ ਕੋਈ ਜਾਨਸਿ ਭੇਵ॥
ਨਾਨਕ ਤਾ ਕੋ ਦਾਸੁ ਹੈ ਸੋਈ ਨਿਰੰਜਨ ਦੇਵ॥ (ਪੰਨਾ 1353)

ਜੀਵਾਤਮਾ ਵਿਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿਚ ਜੀਵਾਤਮਾ ਭਾਵ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਪਰਸਪਰ ਅਭੇਦਤਾ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਕੋਈ ਉੱਤਮ ਜਗਿਆਸੂ ਹੀ ਗੁਰੂ ਦੇ (ਸ਼ਬਦ) ਵਿਚਾਰ ਦੁਆਰਾ ਸਮਝ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਸਪਸ਼ਟ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ:

ਆਤਮ ਮਹਿ ਰਾਮੁ ਰਾਮ ਮਹਿ ਆਤਮੁ ਚੀਨਸਿ ਗੁਰ ਬੀਚਾਰਾ॥ (ਪੰਨਾ 1153)

ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਇਕਸੁਰ ਹੋਏ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਮਨ ਖੇੜੇ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਮਨ ਅੰਦਰ ਵੀ ਖਿੜਾਉ ਹੀ ਖਿੜਾਉ ਹੈ । ਜਪੁ ਜੀ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਜ਼ਿਕਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ:

ਸਤਿ ਸੁਹਾਣੁ ਸਦਾ ਮਨਿ ਚਾਉ॥ (ਪੰਨਾ 4)

ਅਰਥਾਤ ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੂੰ ਥਿਰ ਹੈਂ, ਸੋਹਣਾ ਹੈਂ, ਤੇਰੇ ਮਨ ਵਿਚ ਸਦਾ ਖਿੜਾਉ ਹੀ ਖਿੜਾਉ ਹੈ।