ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਜੁਝਾਰੂ ਯੋਧਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਪਿਆ ਹੈ ਤੇ ਕੌਮ ਵਿਚ ਜਰਨੈਲਾਂ ਦੀ ਵੀ ਕੋਈ ਘਾਟ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਵਿਰਾਸਤ ’ਤੇ ਤਿਰਛੀ ਨਜ਼ਰ ਮਾਰਨ ਲੱਗਿਆਂ ਸੂਰਬੀਰਾਂ ਦੇ ਨਾਵਾਂ ਦੀ ਲੰਮੀ ਲੜੀ ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਮਣਿਉਂ ਹੋ ਗੁਜਰਦੀ ਹੈ। ਅਠਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਮੱਧਕਾਲ ਵਿਚ ‘ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ’ ਨਾਮ ਦੇ ਦੋ ਉੱਘੇ ਸਮਕਾਲੀ ਸਿੱਖ ਜਰਨੈਲ ਖਾਲਸਾ ਦਲਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦੇ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਕ ਸੁਲਤਾਨ-ਉਲ-ਕੌਮ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਮਿਸਲ ਦੇ ਸਰਦਾਰ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤੀਜੀ ਜਨਮ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਸੰਨ 2018 ਵਿਚ ਮਨਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਦੂਜੇ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਮਿਸਲ ਦੇ ਰੂਹ-ਏ-ਰਵਾਂ ਦੀ ਤੀਜੀ ਜਨਮ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਸੰਨ 2023 ਵਿਚ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਵੱਲੋਂ ਮਨਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਸੌ ਸਾਲ ਦੀਆਂ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਯਾਦਾਂ, ਪਿਰਤਾਂ ਤੇ ਪੈੜਾਂ ਨੂੰ ਸਾਂਝਿਆਂ ਕਰ ਕੇ ਸਿੱਖ ਵਿਰਸੇ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਨ ਦੇ ਹੰਭਲੇ ਅੱਜ ਇੱਕੀਵੀਂ ਸਦੀ 'ਚ ਦੇਸਾਂ-ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਮਾਰੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਮੇਟੀ ਵੱਲੋਂ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਜੀ ਦੇ 5 ਮਈ, 2023 ਈ. ਦੇ 300 ਸਾਲਾ ਜਨਮ ਦਿਹਾੜੇ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ‘ਗੁਰਮਤਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼' ਦਾ ਹਥਲਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੰਕ ਛਾਪਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ/ਗਿਆ ਹੈ। ਨਿਸਚੇ ਹੀ ਇਹ ਯਾਦਗਾਰੀ ਅੰਕ ਸਿੱਖ ਵਿਰਾਸਤ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਛਪੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਨੂੰ ਪੜਚੋਲ ਕੇ ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਅਫਗਾਨਾਂ, ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਤੇ ਮਰਹੱਟਿਆਂ ਦੀਆਂ ਤੇਗਾਂ ਸਾਹਵੇਂ ਪੰਥਕ ਕਰਤੱਵ, ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਤੇ ਖਾਲਸਾ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਵਾਹੀ ਤੇਗ ਦੀ ਤੁਲਨਾਤਮਿਕ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇਣ ਵਿਚ ਸਹਾਈ ਹੋਵੇਗਾ। ਦਾਰਸ਼ਨਿਕਾਂ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ, ਖੱਜਲ-ਖੁਆਰੀ, ਜ਼ੁਲਮ-ਓ-ਸਿਤਮ, ਜੰਗਲ ਬੇਲੇ, ਛੰਬ ਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਾਠੀਆਂ ਹੰਢਾ ਕੇ, ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਜੀ ਦੀ ਟੇਕ ਤੇ ਭਾਣਾ ਮੰਨ ਕੇ, ਪੰਜਾਬ ਉੱਤੇ ਖੂੰਖਾਰ ਹਮਲਾਵਰਾਂ, ਤੁਅੱਸਬੀ ਜਰਵਾਣਿਆਂ ਦੇ ਮਜ਼੍ਹਬੀ ਗਰੂਰ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਆਸੀ ਸੁਪਨਿਆਂ ਨੂੰ ਚਕਨਾਚੂਰ ਕਰ ਕੇ ਗੁਰੂ ਕੇ ਖਾਲਸੇ ਨੇ ਮਿੱਟੀ ਵਿਚ ਮਿਲਾ ਦਿੱਤਾ। ਲਹੂ ਮਿੱਝ ਦੇ ਗਾਰੇ ਤੇ ਸਿੰਘਾਂ-ਸਿੰਘਣੀਆਂ ਦੇ ਸਿਰਾਂ ਦਾ ਬਿਆਨਾ ਦੇ ਕੇ ਖਾਲਸੇ ਨੇ ਅਠਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖ ਦਿੱਤੀ।

ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਗੁਰੂ-ਦਰ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮੀ, ਕਿਰਤੀ ਪਰਵਾਰ ਮਾਤਾ ਗੰਗ ਕੌਰ ਤੇ ਗਿਆਨੀ ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਲਾਹੌਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਪਿੰਡ ਈਚੋਗਿੱਲ (ਇੱਛੋਗਿੱਲ) ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਅਤੇ ਅਤਿਅੰਤ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਉਪਰੰਤ ਔਝੜ ਅਤੇ ਬਿਖੜੇ ਸਮੇਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਪ੍ਰਸਾਰ ਤੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਨ ਸਦਕੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਪਿਤਾ ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਵਿਚ ‘ਗਿਆਨੀ’ ਕਰ ਕੇ ਸਤਿਕਾਰੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇਹ ਸਨਮਾਨਿਤ ਲਕਬ ਗਿਆਨੀ ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਜੁੜ ਗਿਆ। ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਦੇ ਪਿਤਾ ਸਰਦਾਰ ਹਰਦਾਸ ਸਿੰਘ ਪਿੰਡ ਸੁਰਸਿੰਘ ਦੇ ਨਿਵਾਸੀ ਸਨ। ਸਰਦਾਰ ਹਰਦਾਸ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੀ ਦਾਤ ਕਲਗੀਧਰ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਪਾਸੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਉਹ ਧਾਤਾਂ ਮਿਲਾ ਕੇ ਹਥਿਆਰ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਮਾਹਰ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਖਾਲਸਈ ਫੌਜ ਦੇ ਹਥਿਆਰ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਿਆ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸ ਨਾਗਣੀ ਬਰਛੇ ਨਾਲ ਜੰਗਜੂ ਭਾਈ ਬਚਿੱਤਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸੰਜੋਆਂ ਮੁੜ੍ਹੇ ਮਸਤ ਹਾਥੀ ਦਾ ਸਿਰ ਵਿੰਨ੍ਹਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਸਰਦਾਰ ਹਰਦਾਸ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਦੀ ਬਣਾਈ ਹੋਈ ਸੀ। ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ‘ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਵਿਚ ਸ. ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਰਦਾਰ ਹਰਦਾਸ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਸਿੱਖੀ ਪ੍ਰੇਮ, ਘਾਲਣਾ ਤੇ ਸੇਵਾ ਭਾਵਨਾ ਤੋਂ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਕਲਗੀਆਂ ਵਾਲੇ ਦਸਮੇਸ਼ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੇ ਇਹ ਵਰਦਾਨ ਦਿੱਤਾ:

“ਇਨ ਕਾ ਬੜਾ ਸਿੰਘ ਹਰਿਦਾਸ।
ਰਹਿਯੋ ਗੁਰ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਪਾਸ।
ਤਨੁ ਮਨੁ ਧਨੁ ਕਰ ਸੇਵ ਕਮਾਈ।
ਗੁਰ ਵਰ ਦੀਨੋ ਰਾਜ ਲੁਭਾਈ।
ਸਿੰਘ ਭਗਵਾਨ ਤਾਹਿ ਸੁਤ ਭਹਿਯੋ
ਅਬਚਲ ਨਗਰ ਗੁਰੂ ਸੰਗ ਰਹਯੋ”।

ਹਕੂਮਤੀ ਸਖਤੀਆਂ ਤੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਗਿਆਨੀ ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਆਪਣਾ ਪਿਛਲਾ ਪਿੰਡ ਛੱਡ ਕੇ ਈਚੋਗਿੱਲ (ਇੱਛੋਗਿੱਲ) ਵਿਚ ਆ ਟਿਕੇ। ਇੱਥੇ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਗ੍ਰਿਹ ਵਿਖੇ ਪੰਜ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮੇ। ਸ. ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ ਪੰਜ ਭਰਾਵਾਂ— ਜੈ ਸਿੰਘ, ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਸਿੰਘ, ਮਾਲੀ ਸਿੰਘ ਤੇ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਸਨ। ਮੁਢਲੀ ਵਿੱਦਿਆ ਗੁਰਮੁਖੀ, ਗੁਰਬਾਣੀ ਤੇ ਸ਼ਸਤਰ ਵਿੱਦਿਆ ਸਪੁੱਤਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਗਿਆਨੀ ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਪਿਤਾ-ਪੁਰਖੀ ਕਿੱਤਾ ਤਾਂ ਬੇਸ਼ੱਕ ਤਰਖਾਣਾ ਕੰਮ ਸੀ ਪਰ ਨੌਜੁਆਨ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਮਨ ਇਸ ਕਿਰਤੀ ਕੰਮ-ਕਾਜ ਵਿਚ ਉੱਕਾ ਹੀ ਨਾ ਖੁੱਭਿਆ। ਉਹ ਤਾਂ ਨਿੱਤ ਦੇ ਅੱਤਿਆਚਾਰ, ਸਿੱਖ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਤੇ ਤਾਨਾਸ਼ਾਹੀ ਹੁਕਮਰਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਜ਼ੁਲਮੀ ਹਨੇਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ ਆਪੂੰ ਤੇ ਕੌਮ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰਵਾਉਣ ਦੇ ਰਉਂ ਵਿਚ ਰੁੱਝਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਆਖਰਕਾਰ ਇਸ ਮੌਕੇ ਦੀ ਪਹਿਲਕਦਮੀ ਉਦੋਂ ਹੋਈ ਜਦੋਂ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਨੇ 1738 ਈ. ਵਿਚ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਧਾੜਵੀ ਨਾਦਰਸ਼ਾਹ ਖ਼ਿਲਾਫ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਚੜ੍ਹਦੀ ਜੁਆਨੀ 'ਚ ਮੁੱਛ-ਫੁਟ ਗੱਭਰੂ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਵੀ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨਾਲ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਅਕਾਲ-ਪੁਰਖ ਦੀ ਰਜ਼ਾ ਐਸੀ ਵਰਤੀ ਕਿ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਗਏ। ਬੇਸ਼ੱਕ ਜ਼ਕਰੀਆ ਖਾਨ ਨਾਦਰਸ਼ਾਹ ਹੱਥੋਂ ਹਾਰ ਗਿਆ ਪਰ ਅਹਿਦ ਅਨੁਸਾਰ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਹਾਕਮ ਬਣਿਆ ਹੀ ਰਿਹਾ। ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਬਚਾਉਣ ਦੇ ਇਵਜ਼ ਵਿਚ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਗਿਆਨੀ ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਪੰਜ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਕਰੀਆ ਖਾਨ ਨੇ ਪੰਜ ਪਿੰਡ-ਵੱਲਾ, ਵੇਰਕਾ, ਸੁਲਤਾਨਵਿੰਡ, ਤੁੰਗ ਤੇ ਚੱਬਾ ਜਾਗੀਰ ਵਜੋਂ ਦੇ ਦਿੱਤੇ। ਕਈ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਤਾਂ ਇਹ ਵੀ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਗੀਰ ਨਾਲ ਜ਼ਕਰੀਆ ਖਾਨ ਨੇ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਰਸਾਲਦਾਰ ਦੀ ਪਦਵੀ ਵੀ ਬਖਸ਼ੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨੌਜੁਆਨ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਆਪਣਾ ਰਾਜਸੀ ਜੀਵਨ ਵਾਲਾ ਖੇਤਰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ।

ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਹੁਣ ਪਿੱਛੇ ਮੁੜ ਕੇ ਨਾ ਦੇਖਿਆ। ਪੰਜਾਂ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਜਗੀਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੰਜਾਂ ਭਰਾਵਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ ਜਿੱਥੋਂ ਰਾਖੀ ਤੇ ਰਾਜਸੀ ਪ੍ਰਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖਿਆ। ਜਗੀਰ ਦੀ ਰਾਖੀ ਤੇ ਕਰ (ਟੈਕਸ) ਦੀ ਉਗਰਾਹੀ ਸਮੇਂ ਜਲੰਧਰ ਦੇ ਹਾਕਮ ਅਦੀਨਾ ਬੇਗ ਨਾਲ ਮੁੱਠਭੇੜ ਹੋ ਗਈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਵੱਲੇ ਦੀ ਲੜਾਈ ਕਰਕੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਸਦਕੇ ਚੜ੍ਹਦੀ ਉਮਰ ਦੇ ਨੌਜੁਆਨ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਪੰਥ ਵਿਚ ਹੋਰ ਵੀ ਵਧ ਗਿਆ। ਸ. ਨੰਦ ਸਿੰਘ ਸਾਂਘਣੀਆ ਦੇ ਜੱਥੇ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਕੇ ਤਾਂ ਉਹ ਹੁਣ ਖਾਲਸਾ ਦਲ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਵੈਸਾਖੀ ਮੌਕੇ ਦਲ ਖਾਲਸਾ ਵਲੋਂ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਹਿਬ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਚ ਰਾਮ ਰੌਣੀ ਨਾਂ ਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਉਸਾਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਉਸਾਰ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸ ਵਿਚ 500 ਕੁ ਜੁਆਨਾਂ ਦੇ ਠਹਿਰਨ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸੀ।

ਸਮੇਂ ਦੀ ਨਜ਼ਾਕਤ ਨੂੰ ਤੱਕਦੇ ਹੋਏ ਖਾਲਸਾ ਦਲ ਦੇ ਮੁਖੀ ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਖਾਲਸਈ ਤਰਨਾ ਦਲ ਦੀ ਵਾਗਡੋਰ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਸੌਂਪ ਕੇ ਆਪਣਾ ਜਾਨਸ਼ੀਨ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਨਾਲ ਸਿਆਸੀ ਜੋੜ-ਮੇਲ ਜਿਵੇਂ ਕਦੇ ਨਾਦਰਸ਼ਾਹ ਦੇ ਹਮਲੇ ਸਮੇਂ ਦਲ ਖਾਲਸਾ ਨਾਲ 1738 ਈ. ਵਿਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਤੇ ਅਕਸਰ ਹੀ ਹੋਇਆ ਕਰਦੇ ਸਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ 1733 ਈ. ਵਿਚ ਇਕ ਪਾਸੇ ਤਾਂ ਹਕੂਮਤ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਫੜ-ਫੜ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ ਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਨਵਾਬੀ ਤੇ ਜਗੀਰ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਵੀ ਆ ਰਹੀ ਸੀ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ 1748 ਈ. ਸਮੇਂ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਨੇ ਤਾਂ ਨਾਂਹ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਪਰ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਈਚੋਗਿੱਲੀਆ (ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ) ਨੇ ਅਦੀਨਾ ਬੇਗ ਨਾਲ ਕੂਟਨੀਤੀ ਤਹਿਤ ਰਾਜਸੀ ਸਮਝੌਤੇ ਦੀ ਹਾਂ ਕਰ ਲਈ। ਕਰਨੀ ਕਰਤਾਰ ਦੀ 1748 ਈ. ਦੀ ਵੈਸਾਖੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਦੋਂ ਦੀਵਾਲੀ ਆਈ ਤਾਂ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਸੂਬੇਦਾਰ ਮੀਰ ਮਨੂੰ ਨੇ ਖਾਲਸਾ ਜੀ ਦੇ ਰਾਮ ਰੌਣੀ ਕਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਫੌਜੀ ਘੇਰਾ ਪਾ ਲਿਆ ਤੇ ਆਪਣੇ ਮੁਤਾਹਿਤ ਜਲੰਧਰ ਦੇ ਹਾਕਮ ਨੂੰ ਵੀ ਸਹਾਇਤਾ ਦਾ ਹੁਕਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਕਹਿੰਦੇ ਨੇ ਕਿ ਇਹ ਘੇਰਾ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਰਿਹਾ ਤੇ ਸੂਬੇਦਾਰ ਦਾ ਹੁਕਮ ਮੰਨਦੇ ਹੋਏ ਅਦੀਨਾ ਬੇਗ ਦੀ ਫੌਜ ਵੀ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚੀ ਤਾਂ ਸਿਆਸੀ ਸਮਝੌਤੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਈਚੋਗਿੱਲ ਵੀ ਜਲੰਧਰ ਦੇ ਨਵਾਬ ਦੀ ਫੌਜ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ। ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਈਚੋਗਿੱਲ ਖਾਲਸਾ ਜੀ ਦੀ ਆਨ-ਬਾਨ ਤੇ ਸ਼ਾਨ ਦਾ ਮਾਣ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਅਦੀਨਾ ਬੇਗ ਦੇ ਮੱਦਤੀ ਸਮਝੌਤੇ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰੀ ਹੋ ਗਏ ਤੇ ਮੌਕਾ ਪਾ ਕੇ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਰਾਮ ਰੌਣੀ ਵਿਚਲੇ ਭਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜਾ ਮਿਲੇ ਤੇ ਅਦੀਨਾ ਬੇਗ ਦੇ ਦੀਵਾਨ ਕੌੜਾ ਮੱਲ ਨਾਲ ਫਿਰ ਰਾਬਤਾ ਕਾਇਮ ਕਰ ਕੇ ਰਾਮ ਰੌਣੀ ਦਾ ਘੇਰਾ ਚੁਕਵਾ ਲਿਆ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਰਾਮ ਰੌਣੀ ਦਾ ਨਾਂ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜਾਂ ਵਿਚ ਰਾਮਗੜ੍ਹ ਪੈ ਗਿਆ ਤੇ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਥੀ ‘ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਏ' ਕਰਕੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋ ਗਏ ਤੇ ਇਸ ਮਿਸਲ ਦਾ ਨਾਂ ਹੋ ‘ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਮਿਸਲ’ ਤੇ ਮਿਸਲਦਾਰ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ' ਜਾਣਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗ ਪਿਆ।

ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਸਰਦਾਰ ਨੇ ਰਾਜਸੀ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਹੁਣ ਵੱਧ-ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਮੱਲਾਂ ਮਾਰੀਆਂ। ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਵੱਲੋਂ ਵਸਾਏ ਨਗਰ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦਪੁਰ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣਾਇਆ। ਪਹਾੜੀ ਰਿਆਸਤਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਅਪਣੇ ਅਧੀਨ ਕੀਤਾ ਤੇ ਪਹਾੜੀ ਰਿਆਸਤਾਂ ਤੋਂ ਸਾਲਾਨਾ ਕਰ (ਟੈਕਸ) ਵੀ ਉਗਰਾਹਿਆ। ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਕਿਲ੍ਹੇ ਉਸਾਰੇ ਤੇ ਜਿੰਨੀ ਵਾਰ ਵੀ ਰਾਮਗੜ੍ਹ (ਰਾਮ ਰੌਣੀ) ਕਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਵੈਰੀਆਂ ਨੇ ਢਾਹਿਆ ਤਾਂ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਸਰਦਾਰ ਨੇ ਪੂਰੀ ਤਨਦੇਹੀ ਨਾਲ ਹਰੇਕ ਵਾਰ ਉਸਾਰਿਆ। ਸਤਲੁਜੋਂ ਪਾਰ ਹਾਂਸੀ ਹਿਸਾਰ, ਮੇਰਠ, ਚੰਦੌਸੀ, ਭਰਤਪੁਰ, ਸਹਾਰਨਪੁਰ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਕੋਲੋਂ ਕਰ (ਟੈਕਸ) ਵੀ ਵਸੂਲ ਕੀਤੇ। ਮੇਰਠ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦੇ ਹਾਕਮ ਜ਼ਬੀਤਾ ਖਾਨ ਨੇ ਤਾਂ ਹਰ ਸਾਲ ਹੀ ਕਰ ਦੇਣ ਦਾ ਇਕਰਾਰ ਵੀ ਕੀਤਾ। ਸਾਲਾਨਾ ਕਰ ਦੇਣ ਬਦਲੇ ਸਥਾਨਕ ਚੌਧਰੀਆਂ ਨੂੰ ਹਾਕਮ ਜਾਂ ਰਾਜਾ ਬਣੇ ਰਹਿਣ ਦੀ ਖੁਲ੍ਹ ਨੇ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਨੂੰ ਬੇਹਦ ਸਤਿਕਾਰ ਤਕ ਪਹੁੰਚਾਇਆ। ਸੰਨ 1783 ਵਿਚ ਸੰਮਿਲਤ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜ ਤੇ ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰਾਂ— ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ, ਸਰਦਾਰ ਬਘੇਲ ਸਿੰਘ, ਸਰਦਾਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਘੇਬਾ, ਸਰਦਾਰ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਸ਼ੁਕਰਚੱਕੀਆ ਤੇ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਨਾਲ ਦਿੱਲੀ ਫਤਹ ਕੀਤੀ। ਉਂਜ ਤਾਂ ਸੁਣਿਐ ਖਾਲਸੇ ਨੇ ਬਹੁਤ ਵਾਰੀ ਦਿੱਲੀ ਫਤਹ ਕੀਤੀ ਸੀ ਪਰ ਇਸ ਵਾਰ ਖਾਸ ਗੱਲ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਲਾਲ ਕਿਲ੍ਹੇ 'ਤੇ ਕੇਸਰੀ ਨਿਸ਼ਾਨ ਝੁਲਾਉਣ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਦੀ ਤਾਜਪੋਸ਼ੀ ਵਾਲੀ ਸਿਲ ਤੇ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਦੇ ਤੋਪਖਾਨੇ ਦੀਆਂ ਚਾਰ ਤੋਪਾਂ ਵੀ ਅਪਣੇ ਨਾਲ ਲੈ ਆਇਆ ਸੀ। ਸ਼ਾਹ ਆਲਮ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਜਨਤਾ ਵੱਲੋਂ ਸਰਦਾਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਾਨਾ ਵੀ ਭੇਟ ਕੀਤਾ। ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਜੀ ਦਾ ਸਾਰਾ ਜੀਵਨ ਹੀ ਸੰਘਰਸ਼ਸ਼ੀਲ ਰਿਹਾ। ਸੰਨ 1737 ਤੋਂ 1803 ਈ. ਤੀਕ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਏ ਸਰਦਾਰ ਦੀ ਤੇਗ ਲਗਾਤਾਰ ਚੱਲਦੀ ਰਹੀ ਤੇ ਇਸ ਦੀ ਧਾਂਕ ਮੁਗਲਾਂ, ਮਰਹੱਟਿਆਂ ਤੇ ਕਾਬਲ ਕੰਧਾਰ ਤੀਕ ਪਈ ਹੋਈ ਸੀ ਜਿਸ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਕਾਜ਼ੀ ਨੂਰ ਮੁਹੰਮਦ ਨੇ ਕੱਟੜ ਮੁਸਲਮਾਨ ਹੁੰਦੇ ਹੋਇਆਂ ਸਿੱਖਾਂ ਤੇ ਅਬਦਾਲੀ ਜੰਗ ਸਮੇਂ ਦੋਵੇਂ ਸਿੱਖ ਜਰਨੈਲਾਂ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਦੇ ਅੱਖੀਂ ਡਿੱਠੇ ਹਾਲ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਲਿਖਤ ਵਿਚ ਬਾਖੂਬੀ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਸਰਦਾਰ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਨਾਲ ਅਥਾਹ ਪਿਆਰ ਸੀ ਤੇ ਦਿਲੋਂ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਨੇੜੇ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਬੁੰਗਾ ਬਣਾਉਣ ਸਮੇਂ ਇਸ ਵਿਚ ਬੈਠਣ ਵਾਲੇ ਤਖਤ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਨੂੰ ਗੁਰੂ-ਦਰਬਾਰ ਨਾਲੋਂ ਨੀਵਿਆਂ ਰੱਖਿਆ। ਗੁਰੂ-ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਭੱਠਿਆਂ ਦੀਆਂ ਇੱਟਾਂ ਜੋ ਨੂਰਦੀਨ ਜਬਰੀ ਚੁੱਕ ਕੇ ਲੈ ਗਿਆ ਸੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲਿਆ ਕੇ ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਰੋਵਰ ਵਿਚ ਲਗਾਇਆ। ਸਦਾਚਾਰ ਪੱਖੋਂ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਜੀ ਦਾ ਆਚਰਣ ਬਿਲਕੁਲ ਬੇਦਾਗ ਸੀ। ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ “ਉਸ ਨੇ ਪਰਾਈ ਇਸਤਰੀ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣਾ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮੁੱਖ ਆਦਰਸ਼ ਬਣਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਜਦ ਵੀ ਕਿਸੇ ਇਸਤ੍ਰੀ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਭੰਗ ਹੋਣ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ ਆਪਣਾ ਧਰਮ ਸਮਝਦਾ ਸੀ। ਹਿਸਾਰ ਨੇੜੇ ਇਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਮੁਟਿਆਰ ਧੀ ਗਵਰਨਰ ’ਤੇ ਝੱਟਪਟ ਧਾਵਾ ਬੋਲ ਕੇ ਛੁਡਵਾਈ। ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਇਹ ਵੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਰਲੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਨ ਜਿਹੜੇ ਸਿੱਖ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਸਹੀ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਸਮਝਦੇ ਤੇ ਅਮਲ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਅਥਾਹ ਵਿਸ਼ਵਾ ਸੀ ਤੇ ਹਰੇਕ ਔਕੜ ਸਮੇਂ ਅਰਦਾਸ ਕਰਨ ਤੇ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਜੀ ਨੇ ਆਪ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ। ਕਦੇ ਵੀ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਆਪੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਜਾਂ ਲਾਲਚ ਵੱਸ ਨਹੀਂ ਹੋਏ। ਦ੍ਰਿੜਤਾ, ਧੀਰਜ, ਠਰੰਮੇ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਜੀਅ ਕੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਪਹਿਰਾ ਦਿੱਤਾ। ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਜੀ ਯੁੱਧ ਕਲਾ ਵਿਚ ਨਿਪੁੰਨ, ਢਾਈ ਫੁੱਟ ਲੜਾਈ ਦੇ ਮਾਹਰ, ਨਿਧੜਕ, ਨਿਡਰ, ਨੀਤੀਵਾਨ, ਜੁਝਾਰੂ ਤੇ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਜੀ ਦੇ ਭਾਣੇ ਵਿਚ ਜੀਵਨ ਬਤੀਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਠਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਯਕੀਨਣ ਹੀ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੇ ਇਕ ਰੋਲ ਮਾਡਲ ਸਨ, ਅੱਜ ਵੀ ਹਨ ਤੇ ਭਵਿੱਖ ਵਿਚ ਵੀ ਰਹਿਣਗੇ।