‘ਅਨੰਦੁ ਸਾਹਿਬ’ਤੀਸਰੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਹੈ, ਜੋ ਰਾਗ ਰਾਮਕਲੀ ਵਿਚ 40 ਪਉੜੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਉਚਰੀ ਸੁੰਦਰ ਵਿਆਖਿਆਤਮਿਕ ਸ਼ੈਲੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੈ। ਹਰ ਖੁਸ਼ੀ ਗਮੀ ’ਤੇ ਇਸ ਪਾਵਨ ਬਾਣੀ ਦੀ ਮੂਲ ਸੁਰ ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਿਤ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਸਮੁੱਚਾ ਸੰਚਾਰ ਵੀ ਮਨ ਦੀਆਂ ਵਿਭਿੰਨ ਪਰਤਾਂ ਦਾ ਮਨੋਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਬਾਣੀ ਦਾ ਉਚਾਰ ਵੀ ਮਨ ਦੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਪ੍ਰਸੰਗਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਅੰਤਰ-ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ।

ਇਸ ਬਾਣੀ ਦੀ ਮੂਲ ਸੰਰਚਨਾ ਪ੍ਰਭੂ ਮਿਲਾਪ, ਪ੍ਰਤੀਤੀ ਤੇ ਅੰਤਰ-ਅਨੁਭਵ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਬਾਣੀ ਆਸ਼ੇ ਨੂੰ ਅਰੰਭ ਵਿਚ ਹੀ ਉਸਾਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ‘ਅਨੰਦ’ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਅਹਿਸਾਸ ਦੇ ਪਲ ਕਿਉਂਕਿ ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਨਾਲ ਹੀ ਜੁੜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਲੌਕਿਕ ਪਲਾਂ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਸੰਬੰਧ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਹੈ। ਗੁਰੂ 'ਜੀ ਨੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿਚ ਮਨ ਦੇ ਸੰਵੇਗਾਂ (Emotions) ਨਾਲ ‘ਅਨੰਦੁ ਸਾਹਿਬ’ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਬਹੁਤ ਬਰੀਕੀ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਨਾਲ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਅਨੰਦ ਦੇ ਸੰਕਲਪ, ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੇ ਸਾਧਨ ਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ ਤੇ ਉੱਪਰ ਇਸ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿਚ ਹੀ ‘ਅਨੰਦ’ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਤੀ ਬਾਰੇ ਦੱਸ ਰਹੇ ਹਨ :

ਅਨੰਦੁ ਭਇਆ ਮੇਰੀ ਮਾਏ ਸਤਿਗੁਰੂ ਮੈ ਪਾਇਆ ॥
ਸਤਿਗੁਰੁ ਤ ਪਾਇਆ ਸਹਜ ਸੇਤੀ ਮਨਿ ਵਜੀਆ ਵਾਧਾਈਆ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 917)

ਪਾਵਨ ਬਾਣੀ ਦੀਆਂ ਇਹ ਸਤਰਾਂ ਮਨੁੱਖਾ ਸਰੀਰ, ਮਨ ਤੇ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਸਦਾ ਕਾਇਮ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਆਤਮਿਕ ਅਨੰਦ ਬਖਸ਼ ਕੇ ਅੰਤਰੀਵੀ ਅਨੁਭਵ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਾਣੀ ਦੀ ਹਰੇਕ ਸਤਰ ਪਰਤ-ਦਰ-ਪਰਤ ਮਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਦਾ ਵਰਤਾਰਾ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖਾ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਮਨ ਐਸਾ ਸੂਖਮ ਤੱਤ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਅਦਭੁਤ ਸੰਰਚਨਾ ਰਾਹੀਂ ਸਾਰੀਆਂ ਸਰੀਰਿਕ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤਰਣ ਕਰਨ ਵਿਚ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਸਰੋਤ ਵਜੋਂ ਕਾਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਰੀਰ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਤੇ ਅੰਗਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰੇਰਕ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਜ ਅਸੀਮ, ਸੁਭਾਵਿਕ ਤੇ ਬਹੁਤ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਰਜ ਭਾਵਨਾਤਮਕ, ਇਛਾਤਮਕ ਤੇ ਗਿਆਨਾਤਮਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਮਨ ਦੀ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲਤਾ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਲਈ ਸੰਕਲਪ ਕਰਨਾ, ਤਿਆਗਣਾ, ਸੋਚਣਾ, ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨਾ, ਨਫ਼ਰਤ ਜਾਂ ਪਿਆਰ ਕਰਨਾ, ਨਿਰਣਾ ਕਰਨਾ, ਭੈਅ ਤੇ ਭਰਮ ਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਦਾ ਪੈਦਾ ਹੋਣਾ, ਹਿੰਸਾਤਮਕ ਰੁਚੀਆਂ ਹੋਣਾ ਆਦਿ ਭਾਵ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਵਿਚ ਮਨ ਇੱਕ ਪ੍ਰੇਰਕ ਬਣ ਕੇ ਕਾਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਦੂਸਰੇ ਪਾਸੇ ਇਸ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲਤਾ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਮਨ ਦਾ ਬਿਰਤੀ, ਇਕਾਗਰਤਾ, ਭਗਤੀ, ਸਿਮਰਨ ਤੇ ਨਿਰੰਤਰ ਜਾਪ ਰਾਹੀਂ ਵੀ ਸਰੀਰ ਤੇ ਮਨ ਵਿਚ ਅਨੁਭਵ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਸਰੀਰ ਦੀਆਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਸੰਵੇਗ ਤੇ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਵੀ ਇਸ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

‘ਅਨੰਦੁ ਸਾਹਿਬ’ ਵਿਚ ਮਨ ਦੇ ਸੰਵੇਗਾਂ ਦੇ ਵਿਸਥਾਰ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਿਕ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਤਿੰਨ ਧਰਾਤਲਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕੀਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ :

ਓ) ਮਨ ਦਾ ਪਸ਼ੂ-ਵਿਵਹਾਰ (Animal in Mind)

ਅ) ਮਨ ਦਾ ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਵਹਾਰ (Man in Mind)

ੲ) ਮਨ ਦਾ ਰੱਬੀ ਅਨੁਭਵ (God in Mind)

ਮਨ ਦੇ ਇਹ ਤਿੰਨ ਧਰਾਤਲ ਪੱਛਮੀ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨੀ ਫਰਾਇਡ ਅਨੁਸਾਰ ਤਿੰਨ ਪਰਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਜਾਣੇ-ਪਛਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਹਨ- ਇਦਮ (Id), ਹਉਂ (Ego), ਪਰਾਹਉਂ (Super Ego), ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਪਰਤਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਮਨੁੱਖੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਫਰਾਇਡ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਪਰਤਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਚੇਤਨ, ਅਵਚੇਤਨ ਅਤੇ ਅਚੇਤਨ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਹੈ।

ਚੇਤਨ ਮਨ ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਦਾ ਉਹ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭਾਗ ਹੈ, ਜੋ ਜਾਗ੍ਰਿਤ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਨਿਰੰਤਰ ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਾਂਗ ਚੱਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੁਚੇਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖੀ ਸੋਚ, ਕ੍ਰਿਆਸ਼ੀਲਤਾ ਤੇ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਅੰਤਰ-ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੋ ਕੇ ਕਾਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਨ ਦਾ ਅਤਿ ਛੋਟਾ ਭਾਗ ਹੈ ਜੋ ਲੱਗਭਗ ਮਨ ਦਾ ਦਸਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਵਚੇਤਨ ਜਾਂ ਅਰਧ ਚੇਤਨ, ਚੇਤਨ ਅਤੇ ਅਚੇਤਨ ਵਿਚਕਾਰ ਇਕ ਛੋਟੀ ਤਹਿ ਵਾਂਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਰਤ ਵਰਤਮਾਨ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੀ, ਪਰ ਥੋੜੇ ਹੀ ਯਤਨ ਤੇ ਦਬਾਉ ਨਾਲ ਚੇਤਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਅਵਚੇਤਨ ਅਤ੍ਰਿਪਤ ਤੇ ਦੱਬੀਆਂ ਘੁੱਟੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਨੂੰ ਚੇਤਨ ਵਿਚ ਜਾਣ ਤੋਂ ਰੋਕਣ ਲਈ ਬੈਰੀਅਰ (ਰੋਕ) ਦਾ ਵੀ ਕਾਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਤੀਸਰਾ ਭਾਗ ਅਚੇਤਨ ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਭਾਗ ਹੈ। ਫਰਾਇਡ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨੋਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਸਿਧਾਂਤ ਵਿਚ ਅਚੇਤਨ ਦੇ ਕਾਰਜ ਤੇ ਇਸ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਬਾਰੇ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਖੋਜ ਕਰ ਕੇ ਇਸ ਦੀ ਕ੍ਰਿਆਸ਼ੀਲਤਾ ਬਾਰੇ ਜਾਣੂ ਕਰਾਇਆ ਹੈ। ਡਾ. ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਨੇਕੀ ਇਸ ਸੰਬੰਧ ਵਿਚ ਲਿਖਦੇ ਹਨ :-

ਅਚੇਤਨ ਹੀ ਮਾਨਸਿਕ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮੂਲਧਾਰ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਦਾਇਰਾ ਬਹੁਤ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ। ਇਸ ਭਾਗ ਵਿਚ ਸਾਡੀਆਂ ਐਸੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦਮਿਤ ਪਈਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਚੇਤਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਕਬਾਲ ਕਰਨ ਤੋਂ ਭੱਜਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਸੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦਮਨ ਅਚੇਤਨ ਵਿਚ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਅਵਚੇਤਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚੇਤਨ ਵਿਚ ਆਉਣ ਤੋਂ ਰੋਕਣ ਦਾ ਜਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਦਮਿਤ ਇਛਾਵਾਂ ਕਈ ਅਸਿੱਧੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਪੂਰਤੀ ਦਾ ਜਤਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਸਿੱਧੀਆਂ ਵਿਧੀਆਂ ਵਿਚ ਸੁਪਨੇ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ ਤੇ ਮਨੋਰੋਗਾਂ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵੀ।

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨ ਦੇ ਇਦਮ ਭਾਗ ਦਾ ਮੂਲ ਸੁਭਾਅ ਸ਼ੈਤਾਨੀਅਤ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਮਨ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਭਾਗ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਰੰਭਿਕ ਉਮੰਗਾਂ, ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਤੇ ਪ੍ਰਬਲ ਇੱਛਾਵਾਂ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਅਤ੍ਰਿਪਤ ਇੱਛਾਵਾਂ ਉਬਲੇ ਪਾਣੀ ਵਾਂਗ ਖੌਲਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ ਲਈ ਰਾਹ ਲੱਭਦੀਆਂ ਹਨ। ਮੂਲਰੂਪ ਵਿਚ ਇਦਮ ਦਾ ਸੁਭਾਅ ਅਮੋੜ, ਅੱਖੜ, ਚਲਾਕ ਤੇ ਤੇਜ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਇਹ ਖੁਸ਼ੀ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਉੱਪਰ ਕਾਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਦਾ ਹਉਂ ਭਾਗ ਇੱਕ ਸੈਂਸਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਕਾਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਅਤ੍ਰਿਪਤ ਤੇ ਪਸ਼ੂਪੁਣੇ ਵਾਲੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਨੂੰ ਬੈਰੀਅਰ ਬਣ ਕੇ ਰੋਕਦਾ ਹੈ। ਪਰਾਹਉਂ ਭਾਗ ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਵਿਚ ਨੈਤਿਕ ਮੁੱਲਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਭਾਗ ਨਾਲ ਹੀ ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਧਾਰਮਿਕ ਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਾਗ੍ਰਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸਿਮਰਨ-ਸਾਧਨਾ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਭੂ-ਅਨੁਭਵ ਤੇ ਲਿਵਲੀਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਉੱਪਰ ਵਰਣਿਤ ਵਿਆਖਿਆ ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਦੇ ਮੂਲ ਸੁਭਾਅ, ਇਸ ਦੇ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਕਾਰਜ-ਸ਼ੈਲੀ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲਈ ਕਾਫੀ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚਲਾ ਪ੍ਰਵਚਨ ਦੋਹਰੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਇੱਕ ਪੱਖ ਸੰਸਾਰੀ ਹੈ ਤੇ ਦੂਸਰਾ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਸੰਚਾਰ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਨੂੰ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੰਬੋਧਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਬੋਧਨ ਤੇ ਉਚਾਰ ਰਾਹੀਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸੰਚਾਰੀ-ਜੁਗਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵ ਨੂੰ ਪਰਤ-ਦਰ-ਪਰਤ ਸਮਝਾਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਾਣੀਕਾਰਾਂ ਨੇ ਇਕ ਗੰਭੀਰ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨੀ ਵਾਂਗ ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਅਧਿਆਤਮਿਕਤਾ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।

ਪਹਿਲੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚਲੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਮਨ ਦੀ ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਗਾਵੀਐ, ਸੁਣੀਐ, ਮੰਨੀਐ ਨਾਲ ‘ਮਨਿ ਜੀਤੈ ਜਗੁ ਜੀਤੁ' ਵਾਲੇ ਕਿਵੇਂ ਬਣੀਦਾ ਹੈ? ਇਸ ਨੂੰ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਰੂਪਕਾਂ ਤੇ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪੰਜ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਖੰਡ ਵੀ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵ ਦੇ ਮਾਨਸਿਕ ਮੰਡਲ ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਹੀ ਮੰਜ਼ਿਲਾਂ ਹਨ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਮਨ ਦੇ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਤੇ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਦੋਵਾਂ ਪੱਖਾਂ ਬਾਰੇ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵ ਨੂੰ ਸੁਚੇਤ ਕਰ ਕੇ ਇਸ ਦੀ ਗਹਿਰ ਗੰਭੀਰ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਗੁਰਮਤਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪਾਇਆ ਹੈ:

ਮਨ ਦੀ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਬਿਰਤੀ :

-ਮਨੁ ਮੈਗਲੁ ਸਾਕਤੁ ਦੇਵਾਨਾ ਬਨ ਖੰਡਿ ਮਾਇਆ ਮੋਹਿ ਹੈਰਾਨਾ ॥
-ਭੀਤਰਿ ਪੰਚ ਗੁਪਤ ਮਨਿ ਵਾਸੇ ॥ ਥਿਰੁ ਨ ਰਹਹਿ ਜੈਸੇ ਭਵਹਿ ਉਦਾਸੇ ॥1॥
ਮਨੁ ਮੇਰਾ ਦਇਆਲ ਸੇਤੀ ਥਿਰੁ ਨ ਰਹੈ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 415)

ਲੋਭੀ ਕਪਟੀ ਪਾਪੀ ਪਾਖੰਡੀ ਮਾਇਆ ਅਧਿਕ ਲਗੈ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 349)

-ਇਹੁ ਮਨੁ ਮੈਗਲੁ ਕਹਾ ਬਸੀਅਲੇ ਕਹਾ ਬਸੈ ਇਹੁ ਪਵਨਾ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 945)

-ਇਹੁ ਮਨੁ ਕਰਮਾ ਇਹੁ ਮਨੁ ਧਰਮਾ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 415)
ਇਹੁ ਮਨੁ ਪੰਚ ਤਤੁ ਤੇ ਜਨਮਾ ॥

ਮਨ ਦੀ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਬਿਰਤੀ:

-ਮਨਿ ਜੀਤੈ ਜਗੁ ਜੀਤੁ ॥
-ਤਨ ਮਹਿ ਮਨੂਆ ਮਨ ਮਹਿ ਸਾਚਾ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 6)

ਸੋ ਸਾਚਾ ਮਿਲਿ ਸਾਚੇ ਰਾਚਾ ॥

-ਇਹੁ ਮਨੁ ਨਿਹਚਲੁ ਹਿਰਦੈ ਵਸੀਅਲੇ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 686)

ਗੁਰਮੁਖਿ ਮੂਲੁ ਪਛਾਣਿ ਰਹੈ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 945)

ਭਾਵੇਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਮਨ ਦੇ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਵਰਤਾਰੇ ਬਾਰੇ ਵੱਖਰੇਵੱਖਰੇ ਪ੍ਰਸੰਗਾਂ ਵਿਚ ਚਰਚਾ ਹੋਈ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ‘ਅਨੰਦੁ ਸਾਹਿਬ’ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਨਾਲ ਅੰਤਰ-ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੋ ਕੇ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਲਈ ਕਈ ਸੁਆਲ ਖੜ੍ਹੇ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੁਆਲਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਅਸੀਂ ਮਨ ਦੇ ਅੰਤਰੀਵੀ ਸੁਭਾਅ ਤੇ ਮਨੁੱਖਾ ਦੇਹ ਤੇ ਆਤਮਾ ਨਾਲ ਇਸ ਦੇ ਆਂਤ੍ਰਿਕ ਸੰਬੰਧਾਂ ਤੇ ਕ੍ਰਿਆਸ਼ੀਲਤਾ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਾਂ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਮਨ ਦੀ ਮੂਲ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਬਾਰੇ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵ ਨੂੰ ਸੁਚੇਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪਿੱਛੇ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਸ਼ੈਤਾਨੀਅਤ ਤੇ ਪਸ਼ੂਪੁਣੇ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਪਾਸ਼ਵਿਕ-ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣ ਦਿੰਦਾ। ਉਸ ਦੀ ਸੋਚ ਤੇ ਕਾਰਜ ਸ਼ੈਤਾਨੀ ਸੁਭਾਅ ਵਾਲੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਨੂੰ ਝੂਠ, ਪਾਪ, ਹਉਮੈਂ, ਚਲਾਕੀ, ਮਾਇਆ, ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਸਭ ਚੰਗੇ ਚੱਲਦੇ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ :

-ਏ ਮਨ ਚੰਚਲਾ ਚਤੁਰਾਈ ਕਿਨੈ ਨ ਪਾਇਆ ॥
ਚਤੁਰਾਈ ਨ ਪਾਇਆ ਕਿਨੈ ਤੂ ਸੁਣਿ ਮੰਨ ਮੇਰਿਆ ॥
ਏਹ ਮਾਇਆ ਮੋਹਣੀ ਜਿਨਿ ਏਤੁ ਭਰਮਿ ਭੁਲਾਇਆ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 918)

-ਐਸਾ ਕੰਮੁ ਮੂਲੇ ਨ ਕੀਚੈ ਜਿਤੁ ਅੰਤਿ ਪਛੋਤਾਈਐ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 918)
-ਜੀਅਹੁ ਮੈਲੇ ਬਾਹਰਹੁ ਨਿਰਮਲ ॥
ਬਾਹਰਹੁ ਨਿਰਮਲ ਜੀਅਹੁ ਤ ਮੈਲੇ ਤਿਨੀ ਜਨਮੁ ਜੂਐ ਹਾਰਿਆ ॥
ਏਹ ਤਿਸਨਾ ਵਡਾ ਰੋਗੁ ਲਗਾ ਮਰਣੁ ਮਨਹੁ ਵਿਸਾਰਿਆ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 919)

-ਤਿਹੀ ਗੁਣੀ ਸੰਸਾਰੁ ਭ੍ਰਮਿ ਸੁਤਾ ਸੁਤਿਆ ਰੈਣਿ ਵਿਹਾਣੀ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 920)

-ਲਿਵ ਛੁੜਕੀ ਲਗੀ ਤ੍ਰਿਸਨਾ ਮਾਇਆ ਅਮਰੁ ਵਰਤਾਇਆ ॥
ਏਹ ਮਾਇਆ ਜਿਤੁ ਹਰਿ ਵਿਸਰੈ ਮੋਹੁ ਉਪਜੈ ਭਾਉ ਦੂਜਾ ਲਾਇਆ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 921)

-ਏ ਰਸਨਾ ਤੂ ਅਨ ਰਸਿ ਰਾਚਿ ਰਹੀ ਤੇਰੀ ਪਿਆਸ ਨ ਜਾਇ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 921)

ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਦੀ ਸੰਸਾਰੀ ਬਿਰਤੀ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵ ਸੁਚੇਤ ਮਨ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੀ ਸੋਚ, ਭਾਵਨਾ ਤੇ ਕ੍ਰਿਆਸ਼ੀਲਤਾ ਰਾਹੀਂ ਸੰਸਾਰਕ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਜਨਮ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੀ ਕੂੜ ਨੂੰ ਸੱਚ ਸਮਝਦਾ ਹੈ, ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੇ ਪਸਾਰੇ ਤੇ ਮੋਹ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਸ਼ੈਤਾਨੀ ਬਿਰਤੀਆਂ ਹਾਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖੀ ਦੇਹ ਵਿਚ ਮਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ ਜੋਤ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਖੂਬਸੂਰਤ ਮਾਧਿਅਮ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਮਨ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਸਲੇ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਨ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦਿਵਾਇਆ ਹੈ :

ਮਨ ਤੂੰ ਜੋਤਿ ਸਰੂਪੁ ਹੈ ਆਪਣਾ ਮੂਲੁ ਪਛਾਣੁ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 441)

ਮਨ ਦੀ ਦੂਸਰੀ ਪਰਤ ਦੀ ਪਛਾਣ ਹੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵ ਨੂੰ ਮਨ ਦੇ ਅਸਲੇ ਦੀ ਸਮਝ ਆ ਜਾਵੇ। ਉਹ ਸੁਚੇਤ ਹੋ ਜਾਵੇ ਕਿ ਕਿਹੜੇ ਕਰਮ ਚੰਗੇ ਹਨ? ਤੇ ਕਿਹੜੇ ਮਾੜੇ? ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਰਾਗ ਮਲਾਰ ਵਿਚ ਮਨ ਦੇ ਸਰੂਪ, ਅਸਲੇ, ਉਸ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਤੇ ਸਮਰੱਥਾ ਬਾਰੇ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇਸ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਸੁਚੇਤ ਕਰਦੇ ਹਨ :

ਇਹੁ ਮਨੁ ਗਿਰਹੀ ਕਿ ਇਹੁ ਮਨੁ ਉਦਾਸੀ ॥
ਕਿ ਇਹੁ ਮਨੁ ਅਵਰਨੁ ਸਦਾ ਅਵਿਨਾਸੀ ॥
ਕਿ ਇਹੁ ਮਨੁ ਚੰਚਲੁ ਕਿ ਇਹੁ ਮਨੁ ਬੈਰਾਗੀ ॥
ਇਸੁ ਮਨ ਕਉ ਮਮਤਾ ਕਿਥਹੁ ਲਾਗੀ ॥1॥
ਪੰਡਿਤ ਇਸੁ ਮਨ ਕਾ ਕਰਹੁ ਬੀਚਾਰੁ ॥
ਅਵਰੁ ਕਿ ਬਹੁਤਾ ਪੜਹਿ ਉਠਾਵਹਿ ਭਾਰੁ ॥1॥ਰਹਾਉ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1261)

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਮੂਲ ਉਦੇਸ਼ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵ ਨੂੰ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਪ੍ਰਬਲਤਾ ਤੇ ਸਮਰੱਥਾ ਬਾਰੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇਣਾ ਹੈ। ਇਹ ਧਰਾਤਲ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਆਂਤ੍ਰਿਕ ਸੋਝੀ ਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਬੋਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖਾ ਦੇਹ ਇਕ ਛੋਟਾ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਹੈ, ਮਨ ਸੰਸਾਰਿਕ ਪ੍ਰਭੂ ਅਨੁਭਵ ਲਈ ਇਕ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਮਾਧਿਅਮ ਹੈ, ਆਤਮਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਅੰਸ਼ ਹੈ ਤੇ ਮਾਇਆ ਤੇ ਹਉਮੈਂ ਕਰ ਕੇ ਇਹ ਆਪਣੇ ਅਸਲੇ ਤੋਂ ਵਿੱਛੜੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਅਨੰਦੁ ਸਾਹਿਬ ਦੀ 28ਵੀਂ ਪਉੜੀ ਵਿਚ ਉਸ ਪ੍ਰਭੂਜੋਤਿ ਜੋ ਆਤਮਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਮਾਤਾ ਦੇ ਉਦਰ ਵਿਚ ਪਾਈ ਹੈ, ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵ ਨੂੰ ਕਰਾਉਂਦੇ ਹਨ :

ਮਾਤਾ ਕੇ ਉਦਰ ਮਹਿ ਪ੍ਰਤਿਪਾਲ ਕਰੇ ਸੋ ਕਿਉ ਮਨਹੁ ਵਿਸਾਰੀਐ ॥
ਮਨਹੁ ਕਿਉ ਵਿਸਾਰੀਐ ਏਵਡੁ ਦਾਤਾ ਜਿ ਅਗਨਿ ਮਹਿ ਆਹਾਰੁ ਪਹੁਚਾਵਏ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 920)

ਇਹ ਅਹਿਸਾਸ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵ ਨੂੰ ਸਮਝਾਈ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਸੰਸਾਰਿਕ ਮਾਇਆ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਦੀ ਚੰਚਲਤਾ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਪਰਤ-ਦਰ-ਪਰਤ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲੋਂ ਇਹ ਮਾਇਆ ਸੰਸਾਰਿਕ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦਾ ਤਾਣਾਬਾਣਾ ਬੁਣਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵ ਦੇ ਮਨੋਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਨਾ, ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਦੀ ਰੁਚੀ, ਪਦਾਰਥ ਤੇ ਧਨ ਸੰਚਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਅਭਿਲਾਸ਼ਾ, ਅਤ੍ਰਿਪਤ ਮਨੋਕਾਮਨਾਵਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਰਾਹੀਂ ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਵਿਚ ਸੰਚਾਰ ਕਰਦੀ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਇਸ ਸਭ ਲਈ ਸੁਚੇਤ ਕਰਦੇ ਹਨ :

-ਜਾ ਤਿਸੁ ਭਾਣਾ ਤਾ ਜੰਮਿਆ ਪਰਵਾਰਿ ਭਲਾ ਭਾਇਆ ॥
ਲਿਵ ਛੁੜਕੀ ਲਗੀ ਤ੍ਰਿਸਨਾ ਮਾਇਆ ਅਮਰੁ ਵਰਤਾਇਆ ॥
ਏਹ ਮਾਇਆ ਜਿਤੁ ਹਰਿ ਵਿਸਰੈ ਮੋਹੁ ਉਪਜੈ ਭਾਉ ਦੂਜਾ ਲਾਇਆ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 921)

-ਏ ਰਸਨਾ ਤੂ ਅਨ ਰਸਿ ਰਾਚਿ ਰਹੀ ਤੇਰੀ ਪਿਆਸ ਨ ਜਾਇ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 921)

-ਏ ਮਨ ਚੰਚਲਾ ਚਤੁਰਾਈ ਕਿਨੈ ਨ ਪਾਇਆ ॥
ਚਤੁਰਾਈ ਨ ਪਾਇਆ ਕਿਨੈ ਤੂ ਸੁਣਿ ਮੰਨ ਮੇਰਿਆ ॥
ਏਹ ਮਾਇਆ ਮੋਹਣੀ ਜਿਨਿ ਏਤੁ ਭਰਮਿ ਭੁਲਾਇਆ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 918)

ਮਨੋਸੰਵੇਗਾਂ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਵਿਵਹਾਰ ਅਸਾਧਾਰਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰ ਅਤੇ ਸੁਚੇਤ ਧਾਰਾ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਚੇਤੰਨ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਮਨੁੱਖੀ ਸੰਵੇਗਾਂ ਨੂੰ ਸਹੀ ਸੇਧ ਕਿਵੇਂ ਦੇਣੀ ਹੈ ? ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤੀਬਰਤਾ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਕਾਬੂ ਕਰਨਾ ਹੈ? ਅਤੇ ਕਿਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉੱਚਿਤ ਪੂਰਤੀ ਕਰਨੀ ਹੈ? ਮਨ ਦੀ ਇਹ ਸਥਿਤੀ ਹੀ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਸਹੀ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇੱਕ ਗੰਭੀਰ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨੀ ਵਾਂਗ ਮਨੋਰੁਚੀਆਂ ਬਾਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਚਿਤਰਣ ਕਰ ਕੇ ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਨੂੰ ਅਸਥਿਰਤਾ ਤੇ ਡਾਵਾਂਡੋਲ ਵਾਲੀ ਸਥਿਤੀ ਤੋਂ ਕੱਢ ਕੇ ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਹੈ।

ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਨੂੰ ਨਾਕਾਰਾਤਮਕ ਸਥਿਤੀਆਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਲਿਜਾ ਕੇ ਪ੍ਰਭੂ-ਅਨੁਭਵ ਦੀ ਅਨੰਦਮਈ ਅਵਸਥਾ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਣਾ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਸ ਬਾਣੀ ਦਾ ਮੂਲ ਧੁਰਾ ਹੈ। ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਸ ਉੱਚ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਬਾਣੀ ਦੇ ਆਦਿ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ' ਅੰਤ ਤਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਮਾਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਸਵੀਰ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਮਨ ਦੀ ਚਤੁਰਾਈ, ਵੈਰ-ਵਿਰੋਧ ਦੀ ਭਾਵਨਾ, ਮਨੁੱਖੀ ਮੋਹ, ਦੁਸ਼ਮਣੀ, ਹੰਕਾਰ, ਕ੍ਰੋਧ, ਹਿੰਸਕ ਰੁਚੀਆਂ ਅਤੇ ਬੇਕਾਬੂ ਕਾਮ ਬਿਰਤੀਆਂ ਸਭ ਪਾਸੇ ਹਟ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਦੀਆਂ ਪਰਤਾਂ ਸਦਾਚਾਰ ਸ਼ਾਸਤਰ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ ਜਾਗ੍ਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉੱਚਾ ਉੱਠ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਬਾਣੀ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਇਹੋ ਗਿਆਨ ਪੱਖ ਹੈ, ਜੋ ਵਿਭਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਪ੍ਰਸੰਗਾਂ ਰਾਹੀਂ ਅਨੰਦੁ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ:

-ਏ ਮਨ ਪਿਆਰਿਆ ਤੂ ਸਦਾ ਸਚੁ ਸਮਾਲੇ ॥
ਗੁਰੂ ਏਹੁ ਕੁਟੰਬੁ ਤੂ ਜਿ ਦੇਖਦਾ ਚਲੈ ਨਾਹੀ ਤੇਰੈ ਨਾਲੇ ॥
ਸਾਥਿ ਤੇਰੈ ਚਲੈ ਨਾਹੀ ਤਿਸੁ ਨਾਲਿ ਕਿਉ ਚਿਤੁ ਲਾਈਐ ॥
ਐਸਾ ਕੰਮੁ ਮੂਲੇ ਨ ਕੀਚੈ ਜਿਤੁ ਅੰਤਿ ਪਛੋਤਾਈਐ ॥
ਸਤਿਗੁਰੂ ਕਾ ਉਪਦੇਸੁ ਸੁਣਿ ਤੂ ਹੋਵੈ ਤੇਰੈ ਨਾਲੇ ॥
ਕਹੈ ਨਾਨਕੁ ਮਨ ਪਿਆਰੇ ਤੂ ਸਦਾ ਸਚੁ ਸਮਾਲੇ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 918)

-ਤਨੁ ਮਨੁ ਧਨੁ ਸਭੁ ਸਉਪਿ ਗੁਰ ਕਉ ਹੁਕਮਿ ਮੰਨਿਐ ਪਾਈਐ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 918)

-ਪਵਿਤੁ ਹੋਏ ਸੇ ਜਨਾ ਜਿਨੀ ਹਰਿ ਧਿਆਇਆ ॥
ਹਰਿ ਧਿਆਇਆ ਪਵਿਤੁ ਹੋਏ ਗੁਰਮੁਖਿ ਜਿਨੀ ਧਿਆਇਆ ॥
ਪਵਿਤੁ ਮਾਤਾ ਪਿਤਾ ਕੁਟੰਬ ਸਹਿਤ ਸਿਉ ਪਵਿਤੁ ਸੰਗਤਿ ਸਬਾਈਆ ॥
ਕਹਦੇ ਪਵਿਤੁ ਸੁਣਦੇ ਪਵਿਤੁ ਸੇ ਪਵਿਤੁ ਜਿਨੀ ਮੰਨਿ ਵਸਾਇਆ ॥
ਕਹੈ ਨਾਨਕੁ ਸੇ ਪਵਿਤੁ ਜਿਨੀ ਗੁਰਮੁਖਿ ਹਰਿ ਹਰਿ ਧਿਆਇਆ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 918)

-ਮੰਨੁ ਧੋਵਹੁ ਸਬਦਿ ਲਾਗਹੁ ਹਰਿ ਸਿਉ ਰਹਹੁ ਚਿਤੁ ਲਾਇ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 919)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਰਾਹੀਂ ਦਰਸਾਈ ਹੈ। ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬਾਣੀ ‘ਅਨੰਦੁ ਸਾਹਿਬ’ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿਮਰਨ ਸਾਧਨਾ ਦੀ ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟ ਅਵਸਥਾ ਹੈ। ਪ੍ਰੋ. ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਇਸ ਅਵਸਥਾ ਤਕ ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ ਇਸ ਬਾਣੀ ਦੇ ਆਤਮਿਕ ਸਫ਼ਰ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਦੀ ਬਾਣੀ, ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਤੇ ਆਤਮਿਕ ਅਨੁਭਵ ਨਾਲ ਜੋੜਦੇ ਹਨ।

ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖੀ ਦੇਹ, ਮਨ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਇਕਸੁਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਅੰਤਮ ਲਕਸ਼ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹੋ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਹੈ। ਅੰਤਲੀ ਪਉੜੀ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਸ ਬਾਣੀ ਦੇ ਮਨੁੱਖ ਪ੍ਰਤੀ ਰੂਪਮਾਨ ਕੀਤਾ ਹੈ :

ਅਨਦੁ ਸੁਣਹੁ ਵਡਭਾਗੀਹੋ ਸਗਲ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰੇ ॥
ਪਾਰਬ੍ਰਹਮੁ ਪ੍ਰਭੁ ਪਾਇਆ ਉਤਰੇ ਸਗਲ ਵਿਸੂਰੇ ॥
'ਰੋਗ ਸੰਤਾਪ ਉਤਰੇ ਸੁਣੀ ਸਚੀ ਬਾਣੀ ॥
ਦੂਖ ਸੰਤ ਸਾਜਨ ਭਏ ਸਰਸੇ ਪੂਰੇ ਗੁਰ ਤੇ ਜਾਣੀ ॥
ਸੁਣਤੇ ਪੁਨੀਤ ਕਹਤੇ ਪਵਿਤੁ ਸਤਿਗੁਰੁ ਰਹਿਆ ਭਰਪੂਰੇ ॥
ਬਿਨਵੰਤਿ ਨਾਨਕੁ ਗੁਰ ਚਰਣ ਲਾਗੇ ਵਾਜੇ ਅਨਹਦ ਤੂਰੇ ॥(ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 922)

ਫਿਰ ਮਨੁੱਖੀ ਹੀ ਅਨੰਦ ਅਨੁਭਵ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਤੇ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਇਕਸੁਰ ਹੋ ਕੇ ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਰਾਹੀਂ ਇਸ ਅਨੰਦ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਤੀ ਦਾ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਵੀ ਵਿਲੱਖਣ ਹੈ। ਅਨੰਦ ਦੇ ਇਸ ਅਨੁਭਵ ਵਿਚ ਆਤਮਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿਚ ਅਭੇਦ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਇਹ ਬ੍ਰਹਮ ਅਚੇਤਨ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਅਵਸਥਾ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਚੇਤਨ ਅਵਸਥਾ ਦੀ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਥੋੜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੇ ਇੱਕ ਗੰਭੀਰ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨੀ ਵਾਂਗ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਦੀਆਂ ਵਿਭਿੰਨ ਪਰਤਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਅੰਤਮ ਲਕਸ਼ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਬਾਰੇ ਵਿਸਥਾਰਮਈ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿਚ ਅਤੇ ਉਪਦੇਸ਼ਾਤਮਿਕ ਸੁਰ ਵਿਚ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਮੰਜ਼ਿਲ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਕਰਵਾਈ ਹੈ।