ਸਿਮਰਨ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਆਤਮਿਕ ਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਮਹਾਨਤਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੀ ਸਾਧਨਾ ਹੈ। ਆਤਮਿਕ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵ ਲਈ ਆਤਮਾ ਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਇਕਸੁਰਤਾ, ਸੰਪੰਨਤਾ ਅਤੇ ਅਭੇਦਤਾ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਦੀ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਮਨ ਅਤੇ ਚੇਤਨਾ ਦੀਆਂ ਅੰਦਰੂਨੀ ਪਰਤਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਡੂੰਘਾ ਅਧਿਐਨ ਵੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਚੇਤਨਾ ਬ੍ਰਹਮੰਡੀਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਿਮਰਨ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵ ਦੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਪ੍ਰਤੀ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਉੱਚ ਅਵਸਥਾ ਹੈ, ਜੋ ਭਗਤੀ, ਧਿਆਨ ਅਤੇ ‘ਗਾਵੀਐ, ਸੁਣੀਐ ਤੇ ਮੰਨੀਐ' ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮਨੁੱਖੀ ਚੇਤਨਤਾ ਦੀ ਅਵਸਥਾ (ਸੁਰਤਿ) ਦਾ ਸਵਾਸ ਸਵਾਸ ਨਿਰੰਤਰ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਵਿਚ ਲੀਨ ਰਹਿਣਾ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਗੁਣਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਹਾਰਿਕ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਧਾਰਮਿਕ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਿਤ ਕਰ ਲੈਣਾ ‘ਸਿਮਰਨ’ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਸਿਮਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ ਦਾ ਜਿੱਥੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਮਹੱਤਵ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਇਹ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ ਵੀ ਕਈ ਮਨੋਪਰਤਾਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਨੂੰ ਸਾਡੇ ਪ੍ਰਤੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਬਹੁਤੇ ਸਥਾਨਾਂ ’ਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਨਾਮ-ਸਿਮਰਨ ਤੇ ਭਗਤੀ ਦੀ ਅਵਸ਼ਕਤਾ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਾਈ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸਿਮਰਨ ਲਈ ਜੀਵਨ-ਆਦਰਸ਼ ਦੀਆਂ ਉੱਚਤਮ ਕੀਮਤਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣਨ ਲਈ ਗਿਆਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਵੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਹਠ ਯੋਗ ਸਾਧਨਾ, ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਤਿਆਗ ਤੇ ਇਹੋ ਜਿਹੀਆਂ ਹੋਰ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿਣ ਲਈ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਨਵਿਰਤੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪਰਵਿਰਤੀ ਦਾ ਮਾਰਗ ਦਰਸਾਇਆ ਹੈ। ਸਮੁੱਚੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਮਨ ਦੀ ਕੁਮਤਿ ਤੇ ਵਿਸ਼ੁੱਧ ਦਸ਼ਾ ਤੇ ਦਿਸ਼ਾ ਦਾ ਬਹੁਪਾਸਾਰੀ ਆਯਾਮ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਮਨ ਦੀ ਅੰਧਕਾਰਮਈ ਦਸ਼ਾ ਦਾ ਚਿਤਰਣ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਮਨ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਮਾੜੇ ਕਰਮਾਂ, ਪਾਪਾਂ, ਨਿੰਦਿਆ, ਹੰਕਾਰ,
ਮੋਹ ਚਿੰਤਾ ਆਦਿ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਪੰਕਤੀਆਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ: -ਨਰ ਅਚੇਤ ਪਾਪ ਤੇ ਡਰੁ ਰੇ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 220) -ਉਸਤਤਿ ਨਿੰਦਾ ਦੋਊ ਪਰਹਰਿ ਹਰਿ ਕੀਰਤਿ ਉਰਿ ਆਨੋ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1186) -ਦਾਰਾ ਮੀਤ ਪੂਤ ਰਥ ਸੰਪਤਿ ਧਨ ਪੂਰਨ ਸਭ ਮਹੀ॥
ਅਵਰ ਸਗਲ ਮਿਥਿਆ ਏ ਜਾਨਉ ਭਜਨੁ ਰਾਮੁ ਕੋ ਸਹੀ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 631) -ਅਹਿਨਿਸਿ ਅਉਧ ਘਟੈ ਨਹੀ ਜਾਨੈ ਭਇਓ ਲੋਭ ਸੰਗਿ ਹਉਰਾ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 220) -ਲੋਭਿ ਗ੍ਰਸਿਓ ਦਸ ਹੂ ਦਿਸ ਧਾਵਤ ਆਸਾ ਲਾਗਿਓ ਧਨ ਕੀ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 411) -ਮਹਾ ਮੋਹ ਅਗਿਆਨਿ ਤਿਮਰਿ ਮੋ ਮਨੁ ਰਹਿਓ ਉਰਝਾਈ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 632) -ਮਨੁ ਮਾਇਆ ਮੈ ਰਮਿ ਰਹਿਓ ਨਿਕਸਤ ਨਾਹਿਨ ਮੀਤ॥
ਨਾਨਕ ਮੂਰਤਿ ਚਿਤ੍ਰ ਜਿਉ ਛਾਡਿਤ ਨਾਹਿਨ ਭੀਤਿ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1428) -ਯਹ ਮਨੁ ਨੈਕ ਨ ਕਹਿਓ ਕਰੈ॥
ਸੀਖ ਸਿਖਾਇ ਰਹਿਓ ਅਪਨੀ ਸੀ ਦੁਰਮਤਿ ਤੇ ਨ ਟਰੈ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 536) -ਪਾਪੀ ਹੀਐ ਮੈ ਕਾਮੁ ਬਸਾਇ॥
ਮਨੁ ਚੰਚਲੁ ਯਾ ਤੇ ਗਹਿਓ ਨ ਜਾਇ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1186) -ਚੰਚਲ ਤ੍ਰਿਸਨਾ ਸੰਗਿ ਬਸਤੁ ਹੈ ਯਾ ਤੇ ਥਿਰੁ ਨ ਰਹਾਈ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 219) ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਇਹ ਤੁਕਾਂ ਮਨ ਦੀ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਕਠੋਰਤਾ, ਢੀਠਤਾ, ਚੰਚਲਤਾ ਤੇ ਬੇਕਾਬੂਪਨ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਨੂੰ ਰੂਪਮਾਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਸਾਧਨ ਨਾਮ-ਸਿਮਰਨ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਮਨ ਨੂੰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੰਬੋਧਨ ਰਾਮ ਨਾਮ ਦੇ ਸਿਮਰਨ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਸਾਰਾ ਪ੍ਰਯਤਨ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਮਨ ਦੀ ਅੰਦਰਲੀ ਖੋਜ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸਚਾਈ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨਾ ਵੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਾਸਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਮਨ ਨੂੰ ਅੰਧਕਾਰਮਈ ਅਵਸਥਾ ਤੋਂ ਦੂਰ ਲੈ ਜਾ ਕੇ ਜਾਗ੍ਰਿਤ ਅਵਸਥਾ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ : -ਜਾਗ ਲੇਹੁ ਰੇ ਮਨਾ ਜਾਗ ਲੇਹੁ ਕਹਾ ਗਾਫਲ ਸੋਇਆ॥
-ਮਨ ਰੇ ਸਾਚਾ ਗਹੋ ਬਿਚਾਰਾ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 726) ਰਾਮ ਨਾਮ ਬਿਨੁ ਮਿਥਿਆ ਮਾਨੋ ਸਗਰੋ ਇਹੁ ਸੰਸਾਰਾ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 703) -ਹਰਿ ਜਸੁ ਰੇ ਮਨਾ ਗਾਇ ਲੈ ਜੋ ਸੰਗੀ ਹੈ ਤੇਰੋ॥
ਅਉਸਰੁ ਬੀਤਿਓ ਜਾਤੁ ਹੈ ਕਹਿਓ ਮਾਨ ਲੈ ਮੇਰੋ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 727) ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਇੱਕ ਗਹਿਰ ਗੰਭੀਰ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨੀ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਇੱਕ ਸਾਕਰਾਤਮਕ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਹੈ, ਉਤਸ਼ਾਹ ਹੈ, ਇੱਕ ਹਮਦਰਦੀ ਹੈ, ਇੱਕ ਸਨੇਹ ਹੈ। ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਅਨੁਸਾਰ ਜਦੋਂ ਮਾਨਸਿਕ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਤੀਬਰਤਾ ਨਾਲ ਮਨੋਵਿਕਾਰ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਵਿਅਕਤਿਤਵ ਬੁੱਧੀਹੀਣ, ਪਰੇਸ਼ਾਨੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਗੁੱਸੇ ਵਾਲਾ, ਮਾਯੂਸ ਤੇ ਦਿਲ ਢਾਹੁ ਰੁਚੀਆਂ ਵਾਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਅਸਾਧਾਰਨ ਵਿਅਕਤਿਤਵ ਨਾਲ ਉਹ ਸਮਾਜਿਕ ਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਮਾਨਸਿਕ ਵਿਕਾਰਾਂ ਦੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਬਾਣੀ ਰਾਹੀਂ ਇੱਕ ਸਿਹਤਮੰਦ ਤੇ ਉਸਾਰੂ ਸਮਾਜਿਕ ਵਾਤਾਵਰਨ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ। ਸਮਾਜਿਕ ਵਾਤਾਵਰਨ ਵਿਚ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਰੰਗ ਭਰ ਕੇ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਤੇ ਕਿਰਿਆਤਮਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਭਰਮਾਂ ਵਿਚ ਭੁੱਲੇ ਫਸੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਹਰੀ-ਸਿਮਰਨ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵ ਨੂੰ ਮਾਨਸਿਕ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦੇ ਕੇ ਰਾਮ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਨ ਦੀ ਖੋਜ ਲਈ ‘ਮੂਲ ਜੁਗਤੀ’ ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣੇ ਮੂਲ ਨੂੰ ਪਛਾਣਨਾ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵ ਦਾ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਲਕਸ਼ ਹੈ। ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਚੇਤਨਾ(consciousness) ਦੀ ਬ੍ਰਹਮ-ਚੇਤਨਾ (cos mic consciousness) ਤੱਕ ਦੀ ਅੰਤਰੀਵੀ ਯਾਤਰਾ ਹੈ। ਇਸ ਪਦਾਰਥਕ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਹੀ ਪਰਮਗਤਿ ‘ਮੁਕਤੀ’ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ- ਕਲਿ ਮੈ ਮੁਕਤਿ ਨਾਮ ਤੇ ਪਾਵਤ...॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 831) ਸਿਮਰਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਸਥਾਈ ਤੇ ਸੰਤੁਲਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਿਰਫ਼ ਸਿਮਰਨ ਹੀ ਅਮਰ ਹੈ, ਬਾਕੀ ਸਭ ਭਾਵ/ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨਸ਼ਵਰ ਹਨ। ਹਰੀ ਦੇ ਸਿਮਰਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵ ਨੂੰ ਜੋ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਮੁਕਤੀ, ਨਿਰਭੈ ਪਦ, ਨਿਰਬਾਣ, ਬੈਕੁੰਠ ਆਦਿ ਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੋਧਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਦਰਸ਼ਨ ਵਿਚ ਇਹੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਲਕਸ਼ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਚਾਰ ਪੁਰਸ਼ਾਰਥਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਸ ਨੂੰ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਹੱਤਤਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਦਿੰਦੇ ਹਨ -ਨਾਨਕ ਲੀਨ ਭਇਓ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿਉ ਜਿਉ ਪਾਨੀ ਸੰਗਿ ਪਾਨੀ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 633)
-ਜਨਮ ਜਨਮ ਭਰਮਤ ਫਿਰਿਓ ਮਿਟਿਓ ਨ ਜਮ ਕੋ ਤ੍ਰਾਸੁ॥
ਕਹੁ ਨਾਨਕ ਹਰਿ ਭਜੁ ਮਨਾ ਨਿਰਭੈ ਪਾਵਹਿ ਬਾਸੁ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1428)
ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਕਥਨ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਸਿਮਰਨ ਰਾਹੀਂ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਇਕਮਿਕ ਤੇ ਅਭੇਦ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਗੁਣ ਉਸ ਵਿਚ ਸਮਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਹੀ ਰੂਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਜਨਮ ਮਰਨ ਭਾਵ ਆਵਾਗਮਣ ਤੋਂ ਦੂਰ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਜੀਵ ਉਹ ਹੈ, ਜੋ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾਵਾਂ, ਮਾਇਆ, ਭਰਮਾਂ ਅਤੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੇ ਸੁਖਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਪਿਆਰੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਵਸਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ। -ਨਾਨਕ ਮੁਕਤਿ ਤਾਹਿ ਤੁਮ ਮਾਨਹੁ ਜਿਹ ਘਟਿ ਰਾਮੁ ਸਮਾਵੈ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 220) ਗੁਰੂ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਿਮਰਨ ਰਾਹੀਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਇਕਮਿਕ ਮਨੁੱਖ ਅੰਦਰ ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ, ਲੋਭ, ਮੋਹ, ਮਾਇਆ ਲਈ ਖਿੱਚ ਪਿਆਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ। ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਗਮੀਆਂ ਸਭ ਉਸ ਲਈ ਬਰਾਬਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਨਿਰਲੇਪ ਹੋ ਕੇ ਸਭ ਮਨੋਕਾਮਨਾਵਾਂ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਵਿਚ ਅਨੇਕਾਂ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਹਨ: -ਲੋਭ ਮੋਹ ਮਾਇਆ ਮਮਤਾ ਫੁਨਿ ਅਉ ਬਿਖਿਅਨ ਕੀ ਸੇਵਾ॥
ਹਰਖ ਸੋਗ ਪਰਸੈ ਜਿਹ ਨਾਹਨਿ ਸੋ ਮੂਰਤਿ ਹੈ ਦੇਵਾ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 220) -ਆਸਾ ਮਨਸਾ ਸਗਲ ਤਿਆਗੈ ਜਗ ਰਹੈ ਨਿਰਾਸਾ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 633) ਇਹੋ ਜਿਹੀ ਸਮਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਦੁਖੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਸੁਖ ਅਤੇ ਸਨੇਹ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਲਗਾਓ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਉਹ ਮਿੱਤਰ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਮਾਨ ਜਾਣਦਾ ਹੈ। ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਮਨੁੱਖ ਨਾ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਡਰਾਉਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਡਰਦਾ ਹੈ। ਸਿਮਰਨ ਦਾ ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਦੀ ਅੰਦਰਲੀ ਤਹਿ ਨੈਤਿਕ ਮਨ (ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਸੁਪਰ ਈਗੋ (Super Ego ) ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ) ਨਾਲ ਵੀ ਅਟੁੱਟ ਸੰਬੰਧ ਹੈ। ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਨੈਤਿਕ ਮਨ ਸਾਡੇ ਸਦਾਚਾਰਕ ਵਿਧਾਨ (Morality) ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਸ ਮਨ ਦੇ ਭਾਗ ਨੂੰ ‘ਗੌਡ ਇਨ ਮੈਨ” ਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਭਾਗ ਮਨ ਦਾ ਕ੍ਰਿਆਤਮਕ ਭਾਗ ਹੈ। ਇਹ ਚੇਤਨ ਭਾਗ ਹੀ ‘ਧਿਆਨ’ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਰਾਹੀਂ, ਸਿਮਰਨ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਅੱਗੇ ‘ਬ੍ਰਹਮ ਚੇਤਨਾ’ ਵਿਚ ਰੂਪਾਂਤਰਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਅਨੁਸਾਰ ਜੀਵ ਆਪਣੀ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਠੀਕ ਇਸਤੇਮਾਲ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਸਗੋਂ ਮਾਨਵੀ ਚੇਤਨਾ ਨਾਲ ਇਸ ਦਿਸਦੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਬਾਹਰਮੁਖੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦਾ ਹੀ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਤੁਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਾਹਰਲੇ ਕਰਮਕਾਂਡਾਂ, ਅਨੁਸ਼ਾਸਨਾਂ, ਵਹਿਮਾਂ-ਭਰਮਾਂ ਜਿਵੇਂ- ਹਵਨ, ਯੱਗ, ਤੀਰਥ-ਇਸ਼ਨਾਨ ਤੇ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ, ਦਾਨ, ਵਰਤ, ਝੂਠ ਭਿੱਟ ਆਦਿ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਦੁਰਲੱਭ ਜੀਵਨ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਭੂ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਜੋ ਕਿ ਅਸਲੀ ਜੀਵਨ-ਜੁਗਤਿ ਹੈ, ਉਸ ਵੱਲ ਨੂੰ ਜੀਵ ਦਾ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਜੀਵ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਸੁਚੇਤ ਕਰਦੇ ਹਨ- –ਕਹਾ ਭਇਓ ਤੀਰਥ ਬ੍ਰਤ ਕੀਏ ਰਾਮ ਸਰਨਿ ਨਹੀ ਆਵੈ॥
ਜੋਗ ਜਗ ਨਿਹਫਲੁ ਤਿਹ ਮਾਨਉ ਜੋ ਪ੍ਰਭ ਜਸੁ ਬਿਸਰਾਵੈ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 830) -ਮਨ ਰੇ ਗਹਿਓ ਨ ਗੁਰ ਉਪਦੇਸੁ॥
ਕਹਾ ਭਇਓ ਜਉ ਮੂੜੁ ਮੁਡਾਇਓ ਭਗਵਉ ਕੀਨੋ ਭੇਸੁ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 633) ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਸੱਚੀ ਪਵਿੱਤਰ ਜੀਵਨ-ਜੁਗਤੀ ਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪਹਿਲੂਆਂ 'ਤੇ ਰੋਸ਼ਨੀ ਪਾ ਕੇ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਹੋਇਆ ਸਹੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਲਈ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਬਾਣੀ ਦੀਆਂ ਸੰਚਾਰ-ਜੁਗਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਮਨ ਦੀਆਂ ਪਰਤਾਂ ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹਦਿਆਂ ਉਸ ਨੂੰ ਅੰਤਿਮ ਅਸਲੀਅਤ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੰਚਾਰੀ ਜੁਗਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਨਾਸ਼ਮਾਨਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਹੈ। ਜੀਵਨ ਦੀ ਨਾਸ਼ਮਾਨਤਾ ਸੰਬੰਧੀ ਪ੍ਰਬਲ ਸੁਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਬਾਣੀ ਦੇ ਪਸਾਰ ਵਿਚ ਗੂੰਜਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਸ਼ਮਾਨਤਾ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਜੀਵਨ-ਮੁਕਤਿ ਪ੍ਰਾਣੀ ਦਾ ਆਸ਼ਾਵਾਦੀ ਸੰਦੇਸ਼ ਸੰਚਾਰਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ ਤੇ ਇਹ ਦਿਸਦਾ ਸੰਸਾਰ ਧੂੰਏਂ ਦੇ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਨਿਆਈਂ ਹੈ: -ਇਹੁ ਜਗੁ ਧੂਏ ਕਾ ਪਹਾਰ॥
ਤੈ ਸਾਚਾ ਮਾਨਿਆ ਕਿਹ ਬਿਚਾਰਿ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1186) -ਮ੍ਰਿਗ ਤ੍ਰਿਸਨਾ ਜਿਉ ਝੂਠੋ ਇਹੁ ਜਗ ਦੇਖਿ ਤਾਸਿ ਉਠਿ ਧਾਵੈ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 219) -ਜਿਉ ਸੁਪਨਾ ਅਰੁ ਪੇਖਨਾ ਐਸੇ ਜਗ ਕਉ ਜਾਨਿ॥
ਇਨ ਮੈ ਕਛੁ ਸਾਚੋ ਨਹੀ ਨਾਨਕ ਬਿਨੁ ਭਗਵਾਨ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1427) ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਨੂੰ ਨਾਸ਼ਮਾਨਤਾ ਦੀ ਅਸਲੀਅਤ ਦੱਸ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਜੀਵ ਨੂੰ ਮਾਨਸਿਕ ਤੇ ਆਤਮਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉੱਚਾ ਤੇ ਤਕੜਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਨਾਸ਼ਮਾਨਤਾ ਦੇ ਸੱਚ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਅੰਤਿਮ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਵੈਰਾਗ ਭਾਵ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸਹਾਇਕ ਮਾਧਿਅਮ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਸੰਪੂਰਨਤਾ ਹਾਸਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਾਰੰਸ਼ ਵਜੋਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿਮਰਨ ਇਕ ਮਾਨਸਿਕ, ਆਤਮਿਕ ਤੇ ਸਰੀਰਕ ਕਿਰਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਸੁਚੇਤ ਮਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਦੇ ਨੈਤਿਕ ਭਾਗ ਨਾਲ ਵੀ ਅੰਤਰ ਸੰਬੰਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਿਮਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਨਿੱਜੀ ਤੇ ਬਿਆਨ ਤੋਂ ਬਾਹਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਿਮਰਨ ਰਾਹੀਂ ਮਨੁੱਖੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਪਾਸਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਹੜੇ ਗੁਣ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵ ਪਰਮ-ਪਦ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਸਿਮਰਨ ਦਾ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਿਕ ਪਰਿਪੇਖ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਵਰਤੀਆਂ ਸੰਚਾਰ ਜੁਗਤਾਂ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਮਨ ਦੇ ਵਿਭਿੰਨ ਪਹਿਲੂਆਂ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖ ਸਾਹਮਣੇ ਰੂਪਮਾਨ ਕਰ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਸਲੀਅਤ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਮਨ ਦੀਆਂ ਅਚੇਤ, ਸੁਚੇਤ, ਸਮੂਹਿਕ ਅਵਚੇਤਨ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਚੇਤਨ ਸਭ ਪਰਤਾਂ ਦਾ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਵਿਭਿੰਨ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਪਾਸਾਰ ਤੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਜੀਵਨ-ਮੁਕਤਿ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵ ਦੇ ਸਨਮੁਖ ਲਿਆਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਭੈ ਕਾਹੂ ਕਉ ਦੇਤ ਨਹਿ ਨਹਿ ਭੈ ਮਾਨਤ ਆਨ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਉੱਪਰ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ। ਇਹੀ ਧਰਮ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਵਿਲੱਖਣ ਦੇਣ ਬਖਸ਼ੀ ਹੈ। | 
