ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦਰਵੇਸ਼, ਦੋ ਜਹਾਨਾਂ ਦੇ ਵਾਲੀ, ਸਾਹਿਬ-ਏ-ਕਮਾਲ, ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਫ਼ਤਹਿ ਪ੍ਰਵਾਨੋ ਜੀ: ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਕਾ ਖ਼ਾਲਸਾ॥ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਕੀ ਫ਼ਤਹ॥ ਧੰਨ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਸੱਚੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿਚ ਬੈਠੇ ਹਾਂ, ਤੀਸਰੇ ਸਤਿਗੁਰੂ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦਾ ਆਪ ਜੈਸੇ ਗੁਰਸਿੱਖਾਂ ਸਬੰਧੀ ਫ਼ੁਰਮਾਨ ਹੈ:

ਧੰਨੁ ਧੰਨੁ ਸੋ ਗੁਰਸਿਖੁ ਕਹੀਐ ਜੋ ਸਤਿਗੁਰ ਚਰਣੀ ਜਾਇ ਪਇਆ॥
ਧੰਨੁ ਧੰਨੁ ਸੋ ਗੁਰਸਿਖੁ ਕਹੀਐ ਜਿਨਿ ਹਰਿ ਨਾਮਾ ਮੁਖਿ ਰਾਮੁ ਕਹਿਆ॥
ਧੰਨੁ ਧੰਨੁ ਸੋ ਗੁਰਸਿਖੁ ਕਹੀਐ ਜਿਸੁ ਹਰਿ ਨਾਮਿ ਸੁਣਿਐ ਮਨਿ ਅਨਦੁ ਭਇਆ॥
ਧੰਨੁ ਧੰਨੁ ਸੋ ਗੁਰਸਿਖੁ ਕਹੀਐ ਜਿਨਿ ਸਤਿਗੁਰ ਸੇਵਾ ਕਰਿ ਹਰਿ ਨਾਮੁ ਲਇਆ॥
ਤਿਸੁ ਗੁਰਸਿਖ ਕੰਉ ਹੰਉ ਸਦਾ ਨਮਸਕਾਰੀ ਜੋ ਗੁਰ ਕੈ ਭਾਣੈ ਗੁਰਸਿਖੁ ਚਲਿਆ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 593)

ਹੁਣ ਖ਼ਿਆਲ ਕਰਿਓ ਐਸਾ ਕਿਹੜਾ ਰਹਿਬਰ ਹੈ? ਐਸਾ ਕੌਣ ਪੈਗ਼ੰਬਰ ਹੈ, ? ਜਿਸਨੇ ਆਪਣੇ ਸੇਵਕਾਂ ਨੂੰ ਐਨਾ ਮਾਣ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ, ਕਿ ਗੁਰਸਿਖੋ! ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਗੁਰੂ ਕੇ ਭਾਣੇ, ਗੁਰੂ ਕੇ ਹੁਕਮ, ਅਥਵਾ ਗੁਰੂ ਕੀ ਦੱਸੀ ਹੋਈ ਜੀਵਨ ਜੁਗਤ ਜਾਂ ਮਰਯਾਦਾ ਦੇ ਵਿਚ ਚੱਲਦੇ ਹੋ ਨਾ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਧੂੜੀ ਲੋਚਦਾ ਹਾਂ, ਤੁਹਾਡੇ ਤੋਂ ਕੁਰਬਾਨ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ, ਤੁਹਾਡੇ ਅੱਗੇ ਆਪਣਾ ਸੀਸ ਨਿਵਾਉਂਦਾ ਹਾਂ।

ਖ਼ੈਰ ! ਮੈਨੂੰ ਵਿਸ਼ਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਸਿੱਖ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਕੈਸਾ ਹੋਵੇ, ? ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਪ੍ਰਚਾਰ ਲਹਿਰ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਚੰਡ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਬੜੇ ਸੰਖੇਪ ਜਿਹੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਮੈਂ ਬੇਨਤੀ ਕਰ ਲਵਾਂ, ਕਿ ਹਿੰਦੂ ਮੱਤ ਅਤੇ ਯੋਗ ਮੱਤ ਦੇ ਵਿਚ, ਇੱਕ ਗੱਲ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਉਹ ਹੈ, ‘ਤ੍ਰਿਵੈਣੀ ਸੰਗਮ’ ਦੀ, ਤ੍ਰਿਵੈਣੀ ਪਰਾਗਰਾਜ ਦੇ ਵਿਚ (ਹੈ), ਹਿੰਦੂ ਭਰਾਵਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ ਕਿ ਉੱਥੇ ਗੰਗਾ, ਜਮਨਾ ਪ੍ਰਤੱਖ ਰੂਪ ਵਿਚ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਨਦੀ ਸਰਸਵਤੀ ਜਿਹੜੀ ਏ ਨਾ, ਉਹ ਗੁਪਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੈ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਨਦੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਨੇ, ਅਤੇ ਮਾਘੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਉੱਥੇ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਇਸ਼ਨਾਨ ਬੜੀ ਮਹੱਤਤਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਜੋਗ ਮੱਤ ਵਾਲੇ ਇਸ ਦਾ ਖੰਡਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਹਿੰਦੇ ਨੇ ਕਿ ਤਿੰਨ ਨਾੜਾਂ ਜਿਹੜੀਆਂ ਨੇ, ਉਹ ਦਸਮ ਦੁਆਰ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ ਇੱਕਠੀਆਂ ਹੋ ਜਾਣ ਤਾਂ ਉਸੇ ਹੀ ਤ੍ਰਿਵੈਣੀ ਦੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਵਾਂਗ (ਨਾਲ) ਬੰਦੇ ਦਾ ਜਨਮ ਸਫ਼ਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਬ੍ਰਹਮ-ਗਿਆਨੀ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਦੇ ਦਰੋਂ ਘਰੋਂ ਵਰੋਸਾਏ ਹੋਏ, ਬਾਬਾ (ਭਗਤ) ਬੇਣੀ ਜੀ ਨੇ, ਆਪਣੀ ਪਾਵਨ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਇਸ ਸੰਗਮ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਆਖਿਆ ਕਿ:

ਇੜਾ ਪਿੰਗੁਲਾ ਅਉਰ ਸੁਖਮਨਾ ਤੀਨਿ ਬਸਹਿ ਇਕ ਠਾਈ॥
ਬੇਣੀ ਸੰਗਮੁ ਤਹ ਪਿਰਾਗੁ ਮਨੁ ਮਜਨੁ ਕਰੇ ਤਿਥਾਈ॥
ਰਾਮਕਲੀ ਬਾਣੀ ਬੇਣੀ ਜੀਉ ਕੀ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 974)

ਭਾਵ ਕਿ ਸਿੱਖ ਦੇ ਲਈ, ਜਾਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਭਗਤ ਦੇ ਲਈ, ਨਾ ਕਿਸੇ ਤੀਰਥ ਅਸਥਾਨ ’ਤੇ ਜਾਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਈੜਾ, ਪਿੰਗਲਾ ਅਤੇ ਸੁਖਮਨਾ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਨਾੜੀਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲਾਉਣ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਤੇ ਕੇਵਲ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿਚ ਆ ਜਾਵੇ ਨਾ, ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਕਿਰਪਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਸਿੱਖ ਦੀ ਆਤਮਾ ਦਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਨਾਲ ਸੰਗਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਸਫ਼ਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦਰਅਸਲ, ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ-ਪ੍ਰਸਾਰ ਦੇ ਵਿਚ ਵੀ, ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਤ੍ਰਿਵੈਣੀ ਸੰਗਮ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹਾਨਤਾ ਹੈ। ਉਹ ‘ਤ੍ਰਿਵੈਣੀ’ ਸੰਗਮ ਕਿਹੜਾ ਹੋਵੇਗਾ? ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਪਾਵਨ ਫ਼ੁਰਮਾਨ ਹੈ:

ਗੁਰੂ ਸਮੁੰਦੁ ਨਦੀ ਸਭਿ ਸਿਖੀ ਨਾਤੈ ਜਿਤੁ ਵਡਿਆਈ॥
ਨਾਨਕ ਜੇ ਸਿਰਖੁਥੇ ਨਾਵਨਿ ਨਾਹੀ ਤਾ ਸਭ ਚਟੇ ਸਿਰਿ ਛਾਈ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 150)

ਇਸ ਗੁਰੂ ਰੂਪੀ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਵਿੱਚੋਂ ਜਿਹੜੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਵਹਿੰਦੀਆਂ ਨੇ ਨਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਸਿੱਖ ਲਈ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਸਿੱਖ ਪ੍ਰਚਾਰ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਚੰਡ ਕਰਨ ਲਈ ਵੀ ਸਾਨੂੰ ਤਿੰਨ ਨਦੀਆਂ ਮੰਨ ਲੈਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਨੇ ਸਤਸੰਗਤ, ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਚਾਰਕ। ਕਿਉਂਕਿ ਜੇ ਸਿੱਖ, ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਵੇਗਾ ਭਾਵ ਜੇ ਸੰਗਤ ਜਿਹੜੀ ਉਸ ਦੀ ਹੋਵੇਗੀ, ਉਹ ਸਤਸੰਗਤ ਹੋਵੇਗੀ ਅਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਵੇਗੀ ਤਾਂ ਚੰਗੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਆਉਣਗੇ ਅਤੇ ਜੇ ਚੰਗੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਆਉਣਗੇ ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਚੰਗੇ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਵੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤੇ ਜਾਣਗੇ, ਔਰ ਜੇ ਇਹ ਤਿੰਨ ਨਦੀਆਂ ਦਾ ਸੰਗਮ ਹੋ ਜਾਵੇ ਨਾ, ਤਾਂ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰ ਦੀ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਔਰ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ‘ਘਰਿ ਘਰਿ ਅੰਦਰਿ ਧਰਮਸਾਲ' ਦੀ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਵੀ ਭਰਪੂਰ ਹੁੰਗਾਰਾ ਮਿਲ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਗੱਲ ਯਾਦ ਰੱਖਣ ਵਾਲੀ, ਕਿ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦੀ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਪ੍ਰਚਾਰਕਾਂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਦੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਅੰਦਰ ਕੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਹੋਈ ਹੈ? ਸੱਚੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਨੇ ਪਾਵਨ ਬਾਣੀ ਦੇ ਵਿਚ, ਕੋਈ ਨਵੀਂ ਜਾਂ ਵੱਖਰੀ ਪੁਜਾਰੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਆਦਿ ਕਾਲ ਤੋਂ ਦੋ ਕਿਸਮ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰਕਾਂ ਨੇ ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ ਹੈ, ਜਾਂ ਪ੍ਰੋਫੈਸ਼ਨਲ (ਪੇਸ਼ਾਵਾਰ) ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਜਾਂ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਪ੍ਰਚਾਰਕ, ਔਰ ਦੋਵਾਂ ਪ੍ਰਚਾਰਕਾਂ ਦੀ, ਸੱਚੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੇ ਕਿਹਾ, ਬਈ! ਮੇਰੇ ਧਰਮ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਨ ਦੇ ਲਈ ਨਾ, ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰਾਗੀ, ਗ੍ਰੰਥੀ ਜਾਂ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਹਰ ਸਿੱਖ ਦੀ ਡਿਊਟੀ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ ਸੱਚੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਨੇ ਕਿ:

ਆਪਿ ਜਪਹੁ ਅਵਰਹ ਨਾਮੁ ਜਪਾਵਹੁ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 290)

ਬਈ ਗੁਰਸਿੱਖ ਨੇ ਆਪ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਕੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਸੱਚੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਕਹਿੰਦੇ:

ਜਨੁ ਨਾਨਕੁ ਧੂੜਿ ਮੰਗੈ ਤਿਸੁ ਗੁਰਸਿਖ ਕੀ
ਜੋ ਆਪਿ ਜਪੈ ਅਵਰਹ ਨਾਮੁ ਜਪਾਵੈ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 306)

ਤੁਹਾਨੂੰ ਗੁਰਸਿੱਖੋ ਮਾਣ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹੁਣ ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦੀ ਲੋੜ ਕਿਉਂ ਹੈ? ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਅਟੱਲ ਸੱਚਾਈ ਤੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਮੁਨਕਰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ, ਕਿ ਧਰਮ ਭਾਵੇਂ ਕਿੰਨਾ ਵਧੀਆ, ਉਹਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਕਿੰਨੇ ਵੀ ਵਧੀਆ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਣ ਪਰ ਜਦੋਂ ਤਕ ਪ੍ਰਚਾਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰ ਨਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਧਰਮ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਵਿਗਾਸ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਅਸੀਂ ਜਦੋਂ ਆਪਣੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵੱਲ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਇਹੋ ਹੀ ਕਾਰਨ ਸੀ ਕਿ ਦਸ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦੇ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੁਲਾਂਘਾਂ ਪੁੱਟੀਆਂ। ਤੀਜੇ ਜਾਮੇ ਵਿਚ 22 ਮੰਜੀਆਂ ਅਤੇ 52 ਪੀੜ੍ਹੇ, ਚੌਥੇ ਅਤੇ ਪੰਜਵੇਂ ਜਾਮੇ ਵਿਚ ਮਸੰਦ ਸਿਸਟਮ, ਛੇਵੇਂ ਜਾਮੇ ਵਿਚ ਚਾਰ ਧੂਣੀਆਂ (ਧੂਣੇ) ਸੱਤਵੇਂ ਜਾਮੇ ਦੇ ਵਿਚ ਤਿੰਨ (ਛੇ) ਬਖਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਔਰ ਅੱਠਵੇਂ ਜਾਮੇ ਦੇ ਵਿਚ ਭਾਈ ਛੱਜੂ ਜੀ ਵਰਗੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਾਤ ਅਭਿਮਾਨੀ ਲੋਕ ਸਮਝਦੇ ਸਨ, ਕਿ ਇਹ ਗਰੀਬੜੇ ਨੂੰ ਕੀ ਪਤਾ, ਗੀਤਾ ਦੇ ਸਲੋਕ ਦੇ ਅਰਥ ਪੁੱਛੇ ਤਾਂ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਨਿਰ-ਉੱਤਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਅਤੇ ਫਿਰ ਭਾਈ ਛੱਜੂ ਨੂੰ ਜਗਨਨਾਥ ਪੁਰੀ ਭੇਜਿਆ ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦੇ ਲਈ ਸੱਚੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੇ। ਨੌਵੇਂ ਜਾਮੇ ਵਿਚ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਆਪ ਲੰਮੇ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਦੌਰ ਕੀਤੇ, ਅਤੇ ਦਸਵੇਂ ਜਾਮੇ ਵਿਚ ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਜੋ ਨਿਰਮਲਾ ਸੰਪਰਦਾ“ ਦੀ ਗੱਲ ਉਹ ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਹੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।

ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਕੈਸਾ ਹੋਵੇ? ਮੈਂ ਸੰਖੇਪ ਵਿਚ ਹੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਕਿ ਜਿਹੜਾ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਹੈ ਨਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਨਾਲੋਂ ਵੱਡਾ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਵਿਚ ਕੋਈ ਹੋਇਆ ਹੀ ਨਹੀ, ਔਰ ਪਾਵਨ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਇਹ ਗੱਲ ਲਿਖੀ ਕਿ:

ਹਰਿ ਕਾ ਸੇਵਕੁ ਸੋ ਹਰਿ ਜੇਹਾ॥ ਭੇਦੁ ਨ ਜਾਣਹੁ ਮਾਣਸ ਦੇਹਾ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1076)

ਇਸ ਲਈ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੇ ਮੱਤ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰਕ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਮਹਾਰਾਜ ਜੀ ਵਰਗਾ ਹੀ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਦੀ ਡਿਊਟੀ ਕੀ ਹੈ? ਮੈਂ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਲਾਈਨ ਦੇ ਵਿਚ ਟਾਈਮ ਦਾ ਧਿਆਨ ਰੱਖਦਾ ਹੋਇਆ ਦੱਸਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਦੀ ਡਿਊਟੀ ਜਿਵੇਂ ਮੌਲਾਨਾ ਰੂਮੀ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਨੇ ਕਿ, ‘ਤੂ ਬਰਾਏ ਵਸਲ ਕਰਦਨ ਆਮਦੀ ਨੈ ਬਰਾਇ ਫ਼ਸਲ ਕਰਦਨ ਆਮਦੀ।

ਭਾਵ ਕਿ ਐ ਬੰਦੇ ! ਖ਼ੁਦਾ/ਅੱਲ੍ਹਾ-ਤਾਲਾ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਭੇਜਿਆ ਹੀ ਇਸ ਲਈ ਹੈ ਕਿ ਤੂੰ ਸਭ ਨੂੰ ਮਿਲਾਵੇਂ ਨਾ ਕਿ ਤੋੜ-ਵਿਛੋੜੇ ਪਾਵੇਂ, ਅਤੇ ਇੱਧਰ ਸੱਚੇ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਪਾਵਨ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਬਚਨ ਕਰਦੇ ਹਨ:

ਨਾਨਕ ਸਤਿਗੁਰੁ ਐਸਾ ਜਾਣੀਐ ਜੋ ਸਭਸੈ ਲਏ ਮਿਲਾਇ ਜੀਉ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 72)

ਸਾਡੇ ਸਤਿਗੁਰੂ ਨੇ ਸਾਰੀ ਮਾਨਵਤਾ ਨੂੰ, ਇੱਕ ਪਲੇਟਫ਼ਾਰਮ ’ਤੇ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਦੀ, ਮਹਾਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ, ਮੇਰੀ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਪ੍ਰੋੜਤਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਮਨੁੱਖੀ ਏਕਤਾ ਦਾ ਮੁੱਦ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਵਾਸਤੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ, ਮਨੁੱਖੀ ਏਕਤਾ ਦੀ ਗੱਲ, ਨਾ ਕੋਰਾ ਅਧਿਆਤਮਕਵਾਦ ਕਰ ਸਕਿਆ ਜਿਸਨੇ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਹੀ ਸਮਾਜ ਤੋਂ ਭੱਜਣ ਦਾ ਹੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ, ਭਗੌੜੇ ਹੋਣ ਦਾ, ਅਤੇ ਨਾ ਐਟਮ-ਬੰਬ ਜਾਂ ਪਰਮਾਣੂਵਾਦ, ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਸਰਬਨਾਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਪਲਾਨ ਕਰੀ ਬੈਠਾ ਹੈ, ਨਾ ਉਹ ਮਨੁੱਖੀ ਏਕਤਾ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰ ਸਕਿਆ ਹੈ।

ਪਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਸੱਚੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਦੀ ਪਾਵਨ ਬਾਣੀ ਦਾ, ਵਿਸ਼ਾਵਸਤੂ ਹੀ ਏਕਤਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਭੂ-ਏਕਤਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਇੱਕ ਹੈ। ਪਰ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੇ, ਪੁਜਾਰੀਵਾਦ ਨੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਦੇ ਤਿੰਨ ਹਿੱਸੇ ਕੀਤੇ, ਫਿਰ ਤਿੰਨ ਤੋਂ 33 ਕਰੋੜ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਪਰ ਸੁਣੀ ਪੁਕਾਰਿ ਦਾਤਾਰ ਪ੍ਰਭੁ ਗੁਰੁ ਨਾਨਕ ਜਗ ਮਾਹਿ ਪਠਾਇਆ ਭਾਵ ਗੁਰੂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੇ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਆ ਕੇ- ਸਾਹਿਬੁ ਮੇਰਾ ਏਕੋ ਹੈ॥ ਏਕੋ ਹੈ ਭਾਈ ਏਕੋ ਹੈ॥ਦਾ ਨਾਅਰਾ ਦਿੱਤਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਏਕਤਾ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ, ਪਹਿਲਾਂ (ਸਾਰੇ) ਘਰ ਦੇ ਵਿਚ ਏਕਤਾ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਪਰਵਾਰ ਦੇ ਹਰੇਕ ਮੈਂਬਰ ਦਾ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਗੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਫਿਰ ਵੀ ਵਹਿਮ-ਭਰਮ, ਪਾਖੰਡ-ਕਰਮ-ਕਾਂਡ ਵੀ ਵਾਧੂ ਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਸ਼ਾਇਦ ਬਾਬਾ (ਭਗਤ) ਕਬੀਰ ਜੀ ਨੂੰ ਤਾਂ ਹੀ ਕਹਿਣਾ ਪਿਆ ਸੀ ਕਿ:

ਕਬੀਰ ਮਾਇ ਮੂੰਡਉ ਤਿਹ ਗੁਰੂ ਕੀ ਜਾ ਤੇ ਭਰਮੁ ਨ ਜਾਇ॥
ਆਪ ਡੁਬੇ ਚਹੁ ਬੇਦ ਮਹਿ ਚੇਲੇ ਦੀਏ ਬਹਾਇ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1369)

ਫਿਰ ਮਨੁੱਖੀ ਏਕਤਾ, ਵਿਸ਼ਵ ਏਕਤਾ ਬਾਰੇ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਮਾਣ ਬਾਣੀ ਦੇ ਵਿਚੋਂ ਦਿੱਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਨੇ, ਪਰ ਮੈਂ ਮਜਬੂਰ ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਰੱਖਦਾ ਹੋਇਆ ਕਿ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਦਾ।

ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਰੂਰੀ ਗੱਲ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਵਾਸਤੇ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸਮੇਂ ਦਾ ਹਾਣੀ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਅੱਜ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡੇ ਗਏ ਨੇ ਸਾਡੇ ਪ੍ਰਚਾਰਕ, ਇੱਕ ਉਹ ਜੋ ਕਹਿੰਦੇ ਨੇ 500 ਸਾਲ ਪਿਛਾਂਹ ਚੱਲੇ ਜਾਓ, ਬੀਤ ਚੁੱਕੇ ਦਾ ਝੋਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖਾ ਰਿਹਾ ਏ, ਤੇ ਦੂਸਰੇ ਐਨੇ ਅਗਾਂਹਵਧੂ ਹੋ ਗਏ, ਜਿਹੜੇ ਧਰਮ ਤੋਂ ਵੀ ਬਾਗ਼ੀ ਹੋ ਕੇ, ਸਿੱਖੀ ਸਰੂਪ ਤੋਂ ਵੀ ਬਾਗ਼ੀ ਹੋ ਕੇ ਚੱਲ ਪਏ, ਪਰ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਹੁਕਮ ਸੀ ਕਿ:

ਵਰਤਮਾਨ ਵਿਚਿ ਵਰਤਦਾ ਹੋਵਣਹਾਰ ਸੋਈ ਪਰਵਾਣਾ। ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ (ਵਾਰ 18:21)
ਗੁਰਮੁਖ ਸੁਖ ਫਲ ਸਹਜਿ ਘਰਿ ਵਰਤਮਾਨ ਅੰਦਰਿ ਵਰਤੰਦਾ॥ (ਵਾਰ 16:3)

ਸਾਡਾ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਜਿਹੜਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਰਤਮਾਨ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਗੁਰੂ ਤੋਂ ਪੁੱਛ ਕੇ, ਹੱਲ ਕਰਨ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਐਸਾ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਕਹਾਣੀ ਚੇਤੇ ਆ ਗਈ, ਕੋਈ ਬੰਦਾ ਰੁੱਖ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ, ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਉਤਰਨਾ ਨਾ ਆਵੇ। ਸਾਰਾ ਪਿੰਡ ਇਕੱਠਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਪਤਾ ਨਾ ਲੱਗੇ। ਅੰਤ, ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਉਮਰ ਦੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਨੂੰ ਲਿਆਏ ਸੱਦ ਕੇ, ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ, “ਬਾਬਾ ਜੀ ਕੁਝ ਸੋਚੋ ਉਤਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਅੱਗੋਂ ਬਾਬਾ ਕਹਿੰਦਾ, “ਪਿਛਾਂਹ ਹੱਟ ਜਾਓ, ਇੱਕ ਰੱਸਾ ਲਿਆਓ ਲੰਬਾ ਜਿਹਾ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਹਨੂੰ ਕਿਹਾ ਆਪਣੇ ਲੱਕ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਲੈ, ਸਾਰੇ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਲਾ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਬਈ ਲਉ ਖਿਚੋ ਹੁਣ ਇਸਨੂੰ, (ਰੁੱਖ 'ਤੇ ਚੜੇ) ਵਿਚਾਰੇ (ਬੰਦੇ) ਨੇ ਬੜਾ ਜ਼ੋਰ ਲਾਇਆ ਕਿ ਬੱਚ ਜਾਵਾਂ, ਪਰ ਹੋਣਾ ਕੀ ਸੀ (?), ਥੱਲੇ ਡਿੱਗਿਆ ਅਤੇ ਰਾਮ ਨਾਮ ਸੱਤ ਹੋ ਗਈ। ਜਦੋਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਆ ਕੇ ਦੇਖਿਆ ਅਤੇ ਆਖਿਆ, “ਬਾਬਾ ਜੀ ਇਹ ਤਾਂ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਰ ਗਿਆ’ ਤਾਂ ਅੱਗੋਂ ਬਾਬਾ ਕਹਿੰਦਾ, ‘ਮੈਂ ਤਾਂ ਖੂਹ ਦੇ ਵਿਚੋਂ ਬੰਦੇ ਇੱਦਾਂ ਹੀ ਕੱਢਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ।

ਵੇਖਿਓ! ਕਿਤੇ ਸਾਡੀ ਹਾਲਤ ਵੀ ਇੱਦਾਂ ਦੀ ਨਾ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਕਿ ਜੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਆਧੁਨਿਕ ਜ਼ਮਾਨੇ ਦੇ ਮਾਲਕ ਬਣਾਇਆ, ਇਸ ਲਈ ਵਰਤਮਾਨ ਚਾਹੇ ਅੱਜ ਦਾ ਸਮਾਂ ਏ, ਜਾਂ ਆਣ ਵਾਲੇ 100 ਸਾਲ ਦਾ, ਜਾਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਦਾ, ਸਿੱਖ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿਚ ਹੀ ਵਰਤਣਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਹਾਣੀ ਬਣ ਕੇ ਧਰਮ-ਪ੍ਰਚਾਰ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ ਹੈ।

ਦੂਜੀ ਗੱਲ ! ਸੱਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ, ਏਕਤਾ ਦਾ ਮੁੱਦਈ ਹੋਣਾ (ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ)। ਸਤਿਗੁਰ ਨੇ ਪਾਵਨ ਬਾਣੀ ਦੇ ਵਿਚ, ਇਹ ਗੱਲ ਸਮਝਾ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਖੇਤਰ ਦੇ ਵਿਚ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਉਣ ਵਾਲੇ ਬਹੁਤ ਗੁਰਮੁਖ ਪਿਆਰੇ ਹੋਣਗੇ, ਪਰ ਸਿੱਖਾ ਤੈਂ ਯਾਦ ਰੱਖਣਾ, ਜਦ ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਆਣਾ ਤਾਂ-

ਗੁਰਮੁਖ ਸਉ ਕਰਿ ਦੋਸਤੀ ਸਤਿਗੁਰ ਸਉ ਲਾਇ ਚਿਤੁ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1421)

ਗੁਰਮੁਖ, ਭਾਵੇਂ ਕਾਲੀ ਪੱਗ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ ਭਾਵੇਂ ਚਿੱਟੀ ਪੱਗ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ, ਭਾਵੇਂ ਗੋਲ ਪੱਗ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ, ਭਾਵੇਂ ਪੋਚਵੀਂ ਪੱਗ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ, ਉਹਦੇ ਨਾਲ ਦੋਸਤੀ, ਉਹਦੇ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਪਰਸਤਿਗੁਰ ਸਉ ਲਾਇ ਚਿਤੁ (ਇਹ ਵੀ ਚੇਤੇ ਰੱਖਣਾ) ਕਿਤੇ ਅਮਾਨਤ ਦੇ ਵਿਚ ਉਹ ਖ਼ਿਆਨਤ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਪਾ ਰਿਹਾ, ਇਸ ਲਈ ਸਤਿਗੁਰੂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਪਾਵਨ ਬਾਣੀ ਦੀ ਕਸਵੱਟੀ ’ਤੇ ਲਾ ਕੇ (ਹੀ) ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਨੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦਾ ਵੀ ਨੁਕਤਾ ਸੱਚੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੇ ਬੜਾ ਸੌਖਾ ਜਿਹਾ ਸਮਝਾ ਦਿੱਤਾ, ਸਿੱਖਾ ! ਯਾਦ ਰੱਖੀਂ ਕਿ ਹਮ ਨਹੀ ਚੰਗੇ ਬੁਰਾ ਨਹੀ ਕੋਇ॥ ਜਾਂ ਕਬੀਰ ਸਭ ਤੇ ਹਮ ਬੁਰੇ ਹਮ ਤਜਿ ਭਲੋ ਸਭੁ ਕੋਇ॥ ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਇਹ ਗੱਲ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਚੱਲੇਂਗਾ ਨਾ, ਫਿਰ ਮੇਰਾ ਦਾਅਵਾ ਹੈ ਕਿ ਕੌਮ ਦੇ ਸਾਰੇ ਝਗੜੇ ਉਹ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਲੋਕ ਹੀ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹੋ ਜਾਣਗੇ। ਅਸੀਂ ਇਹ ਵੀ ਯਾਦ ਰੱਖਣਾ ਕਿ ਅਸੀਂ ਉਸ ਪੰਥ ਦੇ (ਵਾਰਸ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ) ਸਰਬੰਸਦਾਨੀ ਦਸਮੇਸ਼ ਪਿਤਾ ਨੇ ਇਹ ਗੱਲ ਆਖੀ ਸੀ ‘ਹੌ ਖ਼ਾਲਸੇ ਕਾ ਖ਼ਾਲਸਾ ਮੇਰੋ॥ ਓਤ ਪੋਤਿ ਸਾਗਰ ਬੂੰਦੇਰੋ॥

ਐ ਖ਼ਾਲਸਾ ! ਇੱਕ ਗੱਲ ਯਾਦ ਰੱਖੀਂ ਕਿ ਤੂੰ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਾਗਰ ਹੈਂ ਅਤੇ ਮੈਂ ਇਸ ਵਿਸ਼ਾਲ ਖ਼ਾਲਸਾ ਰੂਪੀ ਸਾਗਰ ਦੀ ਇੱਕ ਨਿੱਕੀ ਜਿਹੀ ਬੂੰਦ ਹਾਂ, ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਸਰਬੰਸਦਾਨੀ ਦਸਮੇਸ਼ ਪਿਤਾ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਗੱਲ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਨੇ ਕਿ ਖ਼ਾਲਸਾ ! ਕਿ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਵਰਗੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਾਗਰ ਦੀ ਇੱਕ ਨਿੱਕੀ ਜਿਹੀ ਬੂੰਦ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਅਸੀਂ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਕਿਉਂ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੇ ਹਾਂ (?) ਕਿ ਕੌਮ ਦੇ ਵਿਚ ਮੇਰੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਜਾਂ ਮੇਰੀ ਗੱਲ (ਹੀ) ਚੱਲਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਅਸੀਂ ਸਰਬੰਸਦਾਨੀ ਦਸਮੇਸ਼ ਪਿਤਾ ਧੰਨ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਦੀਆ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਦੇ ਪਾਤਰ ਤਾਂ ਹੀ ਬਣ ਸਕਦੇ ਹਾਂ, ਜੇ ਅਸੀਂ ਦਸਮੇਸ਼ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦੇ ਵਾਂਗ ਆਪਣਾ ਆਪਾ ਮਿਟਾ ਕੇ, ਹਊਮੈਂ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਕੇ ਇਹ ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਵਾਂਗੇ।

ਅਗਲੀ ਗੱਲ, ਚੌਦਾਂ ਗੁਣ ਲਿਖੇ ਨੇ ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਾਭਾ ਨੇ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਦੇ, ਗੁਰਮਤਿ ਮਾਰਤੰਡ ਦੇ ਵਿਚ ਪੰਨਾ ਨੰ. 14 ’ਤੇ, ਮੈਂ ਬੇਨਤੀ ਕਰਾਂਗਾ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚੌਦਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚੋਂ ਮੈਂ ਕੇਵਲ ਚਾਰ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਚੌਦਾਂ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚੋਂ ਚਾਰ ਗੁਣ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਦੇ ਵਿਚ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਨੇ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਦੀ ਵਿੱਦਿਅਕ ਯੋਗਤਾ ਜਿਹੜੀ ਹੈ ਨਾ, ਉਹ ਲਾ-ਮਿਸਾਲ ਹੋਵੇ। ਜਿੱਦਾਂ ਦੀ ਜਗਤ ਗੁਰੂ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਦੀ ਸੀ।

ਜੇ ਸੁਮੇਰ ਪਰਬਤ 'ਤੇ ਚਲੇ ਗਏ ਨੇ, ਸਿੱਧਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਦੇ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਭਰ ਗਿਆ, ਅਖੇ; ਐਦਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਜੇ ਸਾਡੇ ਪੰਥ ਦੇ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ' ਸਾਡੇ ਪੰਥ ਦਾ ਨਾਮ ਰੋਸ਼ਨ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਨੇ;

ਸਿਧੀ ਮਨੇ ਬੀਚਾਰਿਆ ਕਿਵੈ ਦਰਸਨੁ ਏ ਲੇਵੈ ਬਾਲਾ।
ਐਸਾ ਜੋਗੀ ਕਲੀ ਮਹਿ ਹਮਰੇ ਪੰਥੁ ਕਰੇ ਉਜਿਆਲਾ। (ਵਾਰ 1:31)

ਜੇ ਜਗਤ ਗੁਰੂ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਮੱਕੇ ਦੇ ਵਿਚ ਜਾਂਦੇ ਨੇ, ਤਾਂ ਮੱਕੇ ਦੇ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ.. ਜੋ ਸਤਿਗੁਰ ਸੱਚੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੇ ਕੌਤਕ ਵਰਤਾਇਆ, ਤੁਸੀਂ ਸਾਰੇ ਜਾਣਦੇ ਹੋ ਕਿ ਕਿਤਨਾ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਢੰਗ ਸੀ ਕਿ, ਉਥੇ ਪੀਰ ਜਲਾਲਦੀਨ ਦਾ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਅੱਜ ਵੀ ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਕਿ ਐ ਪੀਰ! ਦਸਤਗੀਰ ! ਮਰਦ-ਏ-ਖ਼ੁਦਾ ! ਮੁਸ਼ਕਲ-ਕੁਸ਼ਾਂ! ਨਾਨਕ ਸ਼ਬਦ ਸਦਾ ! ਆਰਫ ਏ ਅਵਲ ਖ਼ੁਦਾ ਵਜੂਦ ਨਾਨਕ ਇਨ ਸ਼ਾਹ ਸਜਦਾ ਮੌਜੂਦ॥ (ਭਾਵ) ਐ ਪੀਰਾਂ ਦੇ ਪੀਰ ਜਗਤ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ! ਤੁਸੀਂ ਖ਼ੁਦਾ ਦਾ ਰੂਪ ਹੋ। ਮੇਰੀ ਬਾਂਹ ਫੜ੍ਹ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਸਾਗਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਕਰ ਦਿਓ... ਮੈਂ ਸਿਜਦਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਮੇਰਾ ਸਿਜਦਾ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲਉ।

ਜੇ ਸਤਿਗੁਰੂ ਬਗਦਾਦ ਵਿਚ ਚਲੇ ਗਏ ਨੇ, ਤਾਂ ਬਗਦਾਦ ਦੇ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ ‘ਸੁੰਨ ਮੁੰਨਿ ਨਗਰੀ ਭਈ ਦੇਖਿ ਪੀਰ ਭਇਆ ਹੈਰਾਨਾ। ਵੇਖੈ ਧਿਆਨੁ ਲਗਾਇ ਕਰਿ ਇਕੁ ਫਕੀਰੁ ਵਡਾ ਮਸਤਾਨਾ॥', (ਉੱਥੇ) ਸੰਨਾਟਾ ਛਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਇਹ ਸੰਨਾਟਾ ਛਾ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਾਰਨ ਪੁੱਛਿਆ, ਸਾਡੇ ਵੀ ਸਵਾਲ ਪੈਦਾ ਹੋਇਗਾ ਕਿ ਕਿਉਂ ਸੰਨਾਟਾ ਛਾ ਗਿਆ? ਕਿਉਂਕਿ ਸੱਚੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੇ ਐਸੀ ਦਲੀਲ ਦੇ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਟਾਈਮ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਇਸ ਉੱਤਰ (ਦਲੀਲ) ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਖ਼ਵਾਜ਼ਾ ਅਬਦੁੱਲਾ ਇਹ ਗੱਲ ਕਹਿ ਉੱਠਿਆ ਕਿ, ‘ਲਾ ਇੱਲਹਾ ਇੱਲ ਲਿਲਿਹਾ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਵਲੀ ਅਲੱਹਾ।” ਐ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਲੋਗੋ ! ਸਿਵਾਏ ਅੱਲਾ ਤਾਲ੍ਹਾ ਤੋਂ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਵਿਚ ਕੋਈ ਹਸਤੀ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਖ਼ੁਦਾ ਦਾ ਰੂਪ ਨੇ, ਇਹ ਬਗਦਾਦ ਦੀ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਬਚਨ ਉਚਾਰਣੇ ਪਏ।

1. ਅੱਲਾ ਹੂ ਅਕਬਰ (ਅੱਲਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਹੈ)
2. ਲਾ ਇੱਲਾਹ ਇਲ ਲਿੱਲਾਹ (ਨਹੀਂ ਹੈ ਇਕ ਅੱਲਾ ਦੇ ਸਿਵਾਏ ਦੂਸਰਾ ਅੱਲਾਹ)
3. ਗਯਾ ਅਲਾਲ ਫਲਾਹ (ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿਚ ਜੁੜ ਜਾਓ।)
4. ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ (ਕੇਵਲ ਇਸ਼ਵਰ ਹੀ ਸੱਚ ਹੈ)

ਇਹ ਸਭ ਸੁਣ ਕੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਆਗੂਆਂ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਨੇ ਸੀਸ ਨਿਵਾ ਦਿੱਤੇ।

ਸਾਧਸੰਗਤ ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦੇ ਲਈ ਜਿਹੜੀ (ਅਗਲੀ) ਗੱਲ ਹੈ, ਉਹ ਤੀਬਰ ਲਗਨ ਵੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਅਤੇ ਲਗਨ ਵੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸੱਚੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਵਰਗੀ, ਪਹਿਲੀ ਉਦਾਸੀ (ਹੀ) ਸਵਾ ਅੱਠ ਸਾਲ ਦੀ ਸੀ, ਬਾਕੀ ਤਿੰਨ ਉਦਾਸੀਆਂ ਦਾ ਸਮਾਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ। ਕਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਵਿਚ ਗਏ ਸਤਿਗੁਰੂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ, (ਇਤਿਹਾਸ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ) ਤਿੰਨ ਕਰੋੜ ਸਿੱਖ, ਸੱਚੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੇ ਬਣਾ ਦਿੱਤੇ ਸੀ, ਜੇ ਲਗਨ ਹੋਵੇ, ਧੰਨ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੇ ਘਰ 34 ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਸਰਬੰਸਦਾਨੀ ਦਸਮੇਸ਼ ਪਿਤਾ ਵਰਗਾ ਪੁੱਤਰ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਪਿਤਾ ਢਾਕੇ ਦੀ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ਖ਼ਬਰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ ਮੈਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਵੱਲੋਂ ਲਗਾਈ ਹੋਈ ਡਿਊਟੀ ਨਿਭਾ ਕੇ ਹੀ ਆਵਾਂਗਾ, ਜਦੋਂ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰੀ ੩੪ ਸਾਲਾਂ ਮਗਰੋਂ ਪ੍ਰਗਟੇ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਮੁੱਖ ਦੇਖਿਆ ਨਾ, ਸਾਢੇ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਜੇ ਕਿਤੇ ਅੱਜ ਦੇ ਸਿੱਖ ਹੁੰਦੇ ਤਾਂ ਉੱਥੋਂ ਹੀ ਭੰਗੜਾ ਪਾਉਂਦੇ ਆਉਣਾ ਸੀ, ਧੰਨ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਵਰਗੀ ਲਗਨ, ਸਾਰਾ ਪਰਵਾਰ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਿਆ ਫਿਰ ਵੀ ਮਿਸਟਰ ਟਰੰਪ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਲੱਖ ਵੀਹ ਹਜ਼ਾਰ ਬੰਦੇ ਨੂੰ, ਆਹ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਾ ਦਿੱਤਾ।

ਅਗਲੀ ਗੱਲ ! ਸਿੱਖ ਕੇਵਲ ਉਪਦੇਸ਼ਕ ਹੀ ਨਾ ਹੋਵੇ:

ਕਬੀਰ ਅਵਰਹ ਕਉ ਉਪਦੇਸਤੇ ਮੁਖ ਮੈ ਪਰਿ ਹੈ ਰੇਤੁ॥
ਰਾਸਿ ਬਿਰਾਨੀ ਰਾਖਤੇ ਖਾਯਾ ਘਰ ਕਾ ਖੇਤੁ॥ 98॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1369)

ਇਸ ਲਈ ਸਿੱਖ ਜਿਹੜਾ ਏ, ਉਹ ਭਾਵੇਂ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੈ, ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦਾ ਸੈਕਟਰੀ ਹੈ, ਰਾਗੀ, ਗ੍ਰੰਥੀ, ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਏ, ਸਕੂਲ ਦਾ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਹੈ ਜਾਂ ਕਾਲਜ ਦਾ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਹੈ, ਉਹਨੇ ਜੋ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇਣਾ ਏ ਨਾ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਘਰ ਦੇ ਵਿਚ ਲਾਗੂ ਵੀ ਕਰਨਾ ਹੈ।

(ਇੱਕ ਘਟਨਾ ਸਾਂਝੀ ਕਰਦਾ ਹਾਂ) ਸਰਦਾਰ ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੰਗਲ ਵਾਲੇ, ਬੇਟੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਹੈ, ਸਵੇਰੇ ਜੰਞ ਦਾ ਟਾਈਮ ਹੋ ਗਿਆ ਏ, ਗ੍ਰੰਥੀ ਸਿੰਘ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਬਦ ਗਾਇਆ ਜਾਵੇ- ਹਮ ਘਰਿ ਸਾਜਨ ਆਏ, ਪਰ ਜਿੱਦਾਂ ਹੀ ਸਾਹਮਣੇ ਬਰਾਤ ਆਈ, ਤਾਂ ਸਰਦਾਰ ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ, ਪ੍ਰਧਾਨ, ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ, ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ, ‘ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ! ਇੱਕ ਮਿੰਟ ਰੁਕ ਜਾਇਓ, ਸ਼ਬਦ ਸ਼ੁਰੂ ਨਾ ਕਰਿਓ, ਆਈ ਹੋਈ ਬਰਾਤ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ, ਬੱਚੇ ਦੀ ਦਾੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਹੱਥ ਲਾ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ, ‘ਬੇਟਾ ! ਇਹ ਕੀ? ਜਿਸ ਦਿਨ ਮੰਗਣੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਉਸ ਦਿਨ ਇਹ ਦਾੜ੍ਹੀ ਸਾਬਤ-ਸੂਰਤ ਸੀ ਅਤੇ ਅੱਜ ਕੀ ਹੋ ਗਿਆ?' ਤਾਂ ਅੱਗੋਂ ਮੁੰਡਾ ਦੰਦੀਆਂ ਕੱਢਦਾ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ, ‘ਜੀ ਉਹ ਬੱਸ ਦੋਸਤਾਂ ਨੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।” ਸਰਦਾਰ ਸਾਹਿਬ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ, ‘ਕਾਕਾ! ਬਰਾਤ ਵਾਪਸ ਲੈ ਜਾਓ, ' ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਪਤਵੰਤੇ, ਸਾਰਾ ਭਾਈਚਾਰਾ ਮਿੰਨਤਾਂ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ ਅੰਤ ਰਾਤ ਅੱਠ ਵਜੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਬਰਾਤ ਖਾਲੀ ਵਾਪਸ ਭੇਜ ਦਿੱਤੀ, ‘ਓ ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਨਹੀਂ ਬਣ ਸਕਿਆ, ਤਾਂ ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ, ਮੇਰਾ ਦਾਮਾਦ ਬਣ ਕੇ, ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਕਿੰਨੀ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਨਿਭਾਵੇਂਗਾ?” (ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਵਾਲ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਉਹ ਉੱਤਰ ਨਾ ਦੇ ਸਕਿਆ)

ਜੇ ਲਗਨ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਲਗਨ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ ਵਰਗੀ, ਜਦ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਸੁਣ ਲਿਆ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਕੋਲੋਂ, ਕਿ ਇਸ ਆਇਤ ਦੇ ਅਰਥ ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ ਨੇ ਕੀਤੇ ਨੇ, ਚੀਕ ਉੱਠਿਆ ਕਿ, ਹਾਏ ਮੇਰੇ ਅੱਲ੍ਹਾ ! ਐਡਾ ਵੱਡਾ ਵਿਦਵਾਨ ਹਾਲੇ ਤਕ ਕਾਫ਼ਰ ਹੀ ਬਣਿਆ ਫਿਰਦਾ ਐ, ਇਹ ਤਾਂ ਮੋਮਨਾਂ ਦਾ ਸਿਰਤਾਜ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ,। ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਭਰ ਗਿਆ ਉਸਦੇ, ਇਸ ਲਈ ਜੇ ਵਿਦਵਤਾ ਹੋਵੇ (ਜਾਂ ਵਿਦਵਾਨ ਹੋਵੋ ਤਾਂ), ਭਾਈ ਸਾਬ੍ਹ ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਵਰਗੇ, ਪੰਥ ਰਤਨ ਗਿਆਨੀ ਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵਰਗੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸਾਧਸੰਗਤ ਚੇਤਾ ਰੱਖਣਾ ਕਿ ਸਿੱਖ ਕੋਲ ਜੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਉਣ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਵਰਗੀ ਹੋਵੇ। ਕੇਵਲ ਲੜਦੇ ਹੀ ਨਹੀਂ ਰਹੇ, ਭਾਈ ਸੁਬੇਗ ਸਿੰਘ ਦੀ ਲੜਕੀ ਸਾਹਿਬ ਕੌਰ, ਕਿਤੇ ਅਨੰਦ ਕਾਰਜ ਨਹੀਂ ਹੋ ਰਿਹਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਸਿਰਾਂ ਦੇ ਇਨਾਮ ਸੀ, ਅੰਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਡਿਊਟੀ ਲਾਈ ਗਈ ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ, ਆਪ ਕਿਸੇ ਲਾਲੇ ਦੇ ਕੋਲ ਗਏ ਨੇ ਬਈ! ਤੇਰੇ ਚਾਰ ਪੁੱਤ ਨੇ, ਇੱਕ ਸਾਨੂੰ ਦੇ ਦੇ, ਤਾਂ ਅੱਗੋਂ ਸਵਾਲ ਆਇਆ, ‘ਜੀ ਕੀ ਕਰਨਾ ਏ?? ਤਾਂ ਜੁਆਬ ਦਿੱਤਾ, ‘ਜੀ! ਸਿੱਖ ਬਣਾਉਣੈ” ਤਾਂ ਲਾਲੇ ਨੇ ਜੁਆਬ ਦਿੱਤਾ, ‘ਠੀਕ ਹੈ, ਅਸੀਂ ਸਮਝਾਂਗੇ ਕਿ ਇੱਕ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਰ ਗਿਆ ਏ।” ਉਸਨੂੰ ਸਿੱਖ ਬਣਾਇਆ, ਅਨੰਦ ਕਾਰਜ ਆਪ ਕਰਵਾਏ, ਚਾਰ ਸੌ ਬੰਦੇ ਦੇ ਕਰੀਬ ਸਾਰੀ ਦੀ ਸਾਰੀ ਬਰਾਤ, ਸ਼ਾਮ ਵੇਲੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਧਾਰੀ ਬਣਾ ਕੇ ਭੇਜੀ, ਐਦਾਂ ਦੇ ਜਥੇਦਾਰ ਹੁੰਦੇ ਸੀ ਸਾਡੇ, ਜੇ ਵਿਦਵਤਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵਰਗੀ ਹੋਵੇ, ਕਿ ਚਾਰ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀਆਂ ਬੀੜਾਂ ਦਾ ਉਤਾਰਾ ਕੀਤਾ ਹੈ।

ਭਾਈਓ ! ਜੇ ਰੋਲ ਮਾਡਲ ਬਣਾਂਗੇ ਅਸੀਂ ਆਪ, ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਬਣਨਾ ਪਾਵੇਗਾ। ਮਾਪੇ ਜਿਹੜੇ ਆ, ਪਹਿਲਾਂ ਆਪ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ, ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਜੋੜਨ, ਮੈਂ ਇੱਕ ਘਟਨਾ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਸੁਣਾਂਦਾ ਹਾਂ, ਸ. ਸੰਤਾ ਸਿੰਘ ਆਜਿਜ਼, ਬੰਬੇ ਤੋਂ ਚੱਲੇ ਨੇ, ਰਾਤ ਨੂੰ ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਨੀਂਦ ਆ ਗਈ ਗੱਡੀ ਦੇ ਵਿਚ, ਸਵੇਰੇ ਕਿਸੇ ਨੇ ਹਲੂਣਿਆ, ਕੀ ਦੇਖਦੇ ਨੇ ਕਿ ਸਾਬਤ ਸੂਰਤ ਬੜਾ ਲੰਮਾ ਦਾਹੜ੍ਹਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ, ਨੌਜਵਾਨ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ, “ਸਰਦਾਰ ਸਾਬ੍ਹ ਉਠੋ, ਆਹ ਘੜੀ ਫੜ੍ਹ ਲਉ, ਥੱਲੇ ਡਿੱਗੀ ਸੀ, ਮੈਂ ਹੁਣ ਨਿੱਤਨੇਮ ਕਰਨੈ, ਬਾਅਦ 'ਚ ਮੈਨੂੰ ਡਿਸਟਰਬ ਨਾ ਕਰਨਾ, ' ਸੰਤਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ ‘ਭਾਈ ਤੇਰਾ ਧੰਨਵਾਦ।”

ਨੌਜਵਾਨ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ, “ਮੇਰਾ ਨਹੀਂ ਧੰਨਵਾਦ, ਧੰਨਵਾਦ ਮੇਰੀ ਭੈਣ ਦਾ ਕਰੋ, ' ਸੰਤਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗੇ ‘ਗੱਲ ਕੀ ਹੋਈ? ਮੈਂ ਤਾਂ ਜਾਣਦਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਤੁਹਾਡੀ ਭੈਣ ਨੂੰ।” ਤਾਂ ਉਹ ਨੌਜਵਾਨ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ, “ਤਾਂ ਸੁਣੋ, ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਡਾਕਾ ਮਾਰਨ ਜਾਣਾ ਸੀ, ਮੇਰਾਂ ਨਾਂ ਸੀ ਡਾਕੂ ਦਿਲਵਾਰ ਖਾਨ, ਅੱਜ ਮੈਂ ਸਰਦਾਰ ਦਿਲਾਵਰ ਸਿੰਘ ਹਾਂ, ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਖੜ੍ਹੇ ਰਹੇ, ਸਬਰ ਦਾ ਪਿਆਲਾ ਟੁੱਟ ਗਿਆ, ਜਦ ਕੋਠੇ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹੇ ਤਾਂ ਦੇਖਿਆ ਇੱਕ 22 ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਮੁਟਿਆਰ, ਜੋ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਤਾਬਿਆ ਬੈਠੀ ਹੋਈ ਸੀ, (ਉਸਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਸਾਰ), ‘ਮੈਂ ਬੰਦੂਕ ਦਿਖਾ ਕੇ ਪੱਟ ਤੇ ਹੱਥ ਮਾਰਿਆ, ‘ਨੀਂ ਕੁੜੀਏ ! ਕਦੇ ਦਿਲਾਵਰ ਖਾਨ ਦਾ ਨਾਂ ਨਹੀਂ ਸੁਣਿਆ?' ਤਾਂ ਉਸ ਕੁੜੀ ਨੇ ਚਾਬੀਆਂ ਦਾ ਗੁੱਛਾ ਚੱਕਿਆ ਅਤੇ ਚੱਕ ਕੇ ਮੇਰੇ ਮੂੰਹ ’ਤੇ ਮਾਰ ਕੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗੀ, ‘ਅੱਜ ਘਰ ਵਿਚ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਡਾਕੂ ਦਿਲਾਵਰ ਖਾਨ ! ਪਰ ਇੱਕ ਗੱਲ ਚੇਤੇ ਰੱਖ ਲਈਂ, ਜੇ ਕੋਈ ਬੰਦਾ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਦੋ ਸੌ ਰੁਪਏ ਮਹੀਨਾ ਨੌਕਰੀ ਰੱਖ ਲਵੇ ਨਾ ਤਾਂ ਉਹ ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਸੁੱਤਾ ਰਹਿੰਦਾ ਏ, ਓਏ! ਅੱਜ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਸੱਚੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਮੇਰੇ ਘਰ ਆਏ ਹੋਏ ਨੇ, ਏਸ ਲਈ ਤੇਰੇ ਵਰਗੇ ਮੰਗਤੇ ਦੇ ਕੋਲੋਂ ਮੈਂ ਕੀ ਡਰਨਾ ਏ? ਕਿਉਂਕਿ:

ਭੈ ਮਹਿ ਰਚਿਓ ਸਭੁ ਸੰਸਾਰਾ॥ ਤਿਸੁ ਭਉ ਨਾਹੀ ਜਿਸੁ ਨਾਮੁ ਅਧਾਰਾ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 192)

ਆਪਣਾ ਵਿਸ਼ਾ ਅੱਧ ਵਿਚਾਲੇ ਛੱਡਦਾ ਹੋਇਆ ਕਿਉਂਕਿ ਟਾਈਮ ਵੈਸੇ ਨਹੀਂ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦੇ ਰਿਹਾ, ਪਰ ਆਹ ਦੱਸੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸਾਨੂੰ ਜ਼ਰੂਰ ਕਰਨੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਨੇ, ਭਾਈਓ ! ਯਾਦ ਰੱਖਿਓ ਸੂਰਜ ਡੁੱਬਣ ਲੱਗਾ, ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਪੁੱਛ ਕੀਤੀ ਕਿ ਰਾਤ ਦਾ ਹਨੇਰਾ ਕੌਣ ਦੂਰ ਕਰੇਗਾ? ਤਾਂ ਇੱਕ ਜੁਗਨੂੰ ਉਠਿਆ ਅਤੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ, ਕਿ ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਜੁਗਨੂੰ ‘ਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਨਾ, ਤੁਹਾਡੀ ਘਾਟ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਕਰਾਂਗੇ।

ਧੰਨ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਡਿਊਟੀ ਲਾਈ ਸੀ, ‘ਆਤਮਾ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿਚ, ਸਰੀਰ ਪੰਥ ਵਿਚ' ਆਓ! ਅੱਜ ਸਾਰੇ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰ ਲਈਏ, ਸਾਰੇ ਜਾਣੇ ਜੁਗਨੂੰ ਬਣ ਕੇ ਨਾ, ਇੱਕ-ਇੱਕ ਘਰ ਦੇ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ ਲਾਈਟ ਕਰੀਏ, ਜਿਵੇਂ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਦੇ ਜੁਗਨੂੰ ਰਾਤ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਆਪਣੀ ਲਾਈਟ ਛੱਡਦੇ ਨੇ ਤਾਂ ਸਾਰਾ ਜੰਗਲ ਜਗਮਗਾ ਉੱਠਦਾ ਹੈ।

ਸਾਡੀ ਵੀ ਸਾਰੀ ਕੌਮ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਵਿਚ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਸਾਰੇ ਜੁਗਨੂੰ ਰਲ ਕੇ, ਗੁਰਬਾਣੀ ਗਿਆਨ ਦਾ ਚਾਨਣ ਫੈਲਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦੇਈਏ !

ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਕਾ ਖ਼ਾਲਸਾ॥ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਕੀ ਫਤਹ॥

ਹਵਾਲੇ :
1. ਭਾਵ ਹੈ ਕਿ, ‘ਉਸ ਗੁਰਸਿੱਖ ਨੂੰ ਧੰਨ ਧੰਨ ਆਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਸਤਿਗੁਰ ਦੇ ਚਰਨੀਂ ਜਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਗੁਰਸਿੱਖ ਨੂੰ ਧੰਨ ਧੰਨ ਆਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਮੂੰਹੋਂ ਹਰੀ ਦਾ ਨਾਮ ਉਚਾਰਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਗੁਰਸਿੱਖ ਨੂੰ ਧੰਨ ਧੰਨ ਆਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਹਰੀ ਦਾ ਨਾਮ ਸੁਣ ਕੇ ਚਾਅ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਗੁਰਸਿੱਖ ਨੂੰ ਧੰਨ ਧੰਨ ਆਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਤਿਗੁਰੂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰ ਕੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਨਾਮ ਲੱਭਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਸਦਾ ਉਸ ਗੁਰਸਿੱਖ ਅੱਗੇ ਆਪਣਾ ਸਿਰ ਨਿਵਾਉਂਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਗੁਰਸਿੱਖ ਸਤਿਗੁਰੂ ਦੇ ਭਾਣੇ ਵਿਚ ਚੱਲਦਾ ਹੈ।
2. ਭਾਵ ਹੈ ਕਿ, “ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਗੁਰੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਉਸ ਮੇਲ-ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਅੱਪੜਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਵਾਸਤੇ) ਇੜਾ, ਪਿੰਗੁਲਾ ਤੇ ਸੁਖਮਨਾ ਤਿੰਨੇ ਇੱਕੋ ਥਾਂ ਵੱਸਦੀਆਂ ਹਨ। ਤ੍ਰਿਬੇਣੀ ਸੰਗਮ ਯਾ ਤੀਰਥ ਭੀ (ਉਸ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਉੱਥੇ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਭਾਵ, ਉਸ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਇੜਾ, ਪਿੰਗਲਾ, ਸੁਖਮਨਾ ਦੇ ਅਭਿਆਸ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਬੇਣੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਯਾਦ ਦੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। (ਉਸ ਮਨੁੱਖ ਦਾ) ਮਨ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ-ਰੂਪ ਤ੍ਰਿਬੇਣੀ ਵਿਚ) ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
3. ਭਾਵ ਕਿ, ‘(ਇੱਕ ਹੋਰ ਇਸ਼ਨਾਨ ਭੀ ਹੈ) ਸਤਿਗੁਰੂ (ਮਾਨੋ) ਸਮੁੰਦਰ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ (ਮਾਨੋ) ਸਾਰੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਹਨ, (ਇਹ ਗੁਰ-ਸਿੱਖਿਆ) ਵਿਚ ਨਹਾਉਣ ਨਾਲ (ਭਾਵ, ਸੁਰਤ ਜੋੜਨ ਨਾਲ) ਵਡਿਆਈ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਹੇ ਨਾਨਕ ! ਜੇ ਇਹ ਸਿਰ-ਖੁੱਥੇ (ਇਸ ਨਾਮ-ਜਲ) ਵਿਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਤਾਂ ਨਿਰੀ ਮੂੰਹ ਕਾਲਖ ਹੀ ਖੱਟਦੇ ਹਨ।
4. ਨਿਰਮਲੇ ਸੰਪਰਦਾਇ ਸੰਤ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖ ਸੰਪਰਦਾਇ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਪਰਦਾਇ ਦੇ ਅਰੰਭ ਹੋਣ ਬਾਰੇ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ 1743 ਬਿ. ਵਿਚ ਪਾਉਂਟੇ ਪਧਾਰੇ ਤਾਂ ਉਥੇ ਕੁਝ ਯੋਧੇ ਸ਼ਸਤਰ ਵਿੱਦਿਆ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ “ਕੇਵਲ ਸ਼ਸਤਰ ਵਿੱਦਿਆ ਵਿਚ ਹੀ ਨ ਲੱਗੇ ਰਹੋ, ਕੁਝ ਸ਼ਾਸਤਰ ਪੜ੍ਹਨ-ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਦਾ ਵੀ ਉਪਰਾਲਾ ਕੀਤਾ ਕਰੋ। ਕਈ ਗੱਭਰੂਆਂ ਨੇ ਵਿੱਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਹਾਂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਪੰਡਿਤ ਰਘੂਨਾਥ ਨੂੰ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਲਈ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕੀਤਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੱਭਰੂਆਂ ਵਿਚ ਕਈ ਕਿਰਤੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੇ ਸਨ, ਜਦ ਇਹ ਗੱਲ ਪੰਡਤ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗੀ ਤਾਂ ਉਹ ਸੋਚਣ ਲੱਗਾ ਕਿ ਇਹ ਤਾਂ ਸ਼ੂਦਰ ਵਰਣ ਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧਰਮ ਸ਼ਾਸਤਰ, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਪੜ੍ਹਨ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਗਿਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਬਹੁਤ ਹੈਰਾਨੀ ਹੋਈ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੁਝ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਬਨਾਰਸ ਭੇਜਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰ ਲਿਆ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਰਾਮ ਸਿੰਘ, ਬੀਰ ਸਿੰਘ, ਕਰਮ ਸਿੰਘ, ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਤੇ ਸੇਵਾ ਸਿੰਘ। ਇਹ ਪੰਜੇ ਸਿੱਖ ਜਤਨ ਵੰਟ (ਚੇਨ ਮਠ) ਵਿਚ ਜਾ ਵਸੇ ਜਿੱਥੇ ਹੁਣ ਵਿਸੇ਼ਸਰ ਗੰਜ ਅੰਦਰ ਵੱਡਾ ਨਿਰਮਲ ਅਖਾੜਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਪੰਡਿਤ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਪਾਸੋਂ ਪੁਰਾਤਨ ਧਰਮ-ਗ੍ਰੰਥ ਤੇ ਵਿਆਕਰਣ, ਨਿਆਇ, ਵੇਦਾਂਤ ਆਦਿ ਪੜ੍ਹਦੇ ਰਹੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੇ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਹੋਰਾਂ ਨੌਜੁਆਨਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵੀ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਚਿੱਟੇ ਬਸਤਰ ਪਹਿਨਦੇ ਸਨ ਤੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਉੱਜਲ ਪਗੜੀ ਬੰਨਦੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੂਜਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਵਿਲੱਖਣ ਕਰ ਕੇ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਸੀ, ਇਸੀ ਕਾਰਨ ਪੰਡਿਤ ਅਤੇ ਆਮ ਲੋਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਨਿਰਮਲੇ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਡਾ. ਸਵਰਨਜੀਤ ਕੌਰ (ਗਰੇਵਾਲ), ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨਿਰਗੁਣ ਸੰਪ੍ਰਦਾਵਾਂ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ: ਲਾਹੌਰ ਬੁੱਕ ਸ਼ਾਪ ਲੁਧਿਆਣਾ, (ਪੰਨਾ 88)
5. ਭਾਵ ਹੈ ਕਿ, ‘ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਭਗਤੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਰਗਾ ਹੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਮਨੁੱਖਾ ਸਰੀਰ (ਵੇਖ ਕੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲੋਂ ਉਸ ਦਾ) ਫ਼ਰਕ ਨਾਹ ਸਮਝੋ।
6. ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਸਰਬਲੋਹ ਗ੍ਰੰਥ
7. ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਵਕਤਾ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੋਤਾ ਦੇ ਚੌਦਾਂ-ਚੌਦਾਂ ਗੁਣ ਲਿਖੇ ਹਨ: ਵਕਤਾ ਦੇ ਗੁਣ:- 1. ਰਸਦਾਯਕ ਬਾਣੀ ਵਾਲਾ 2. ਕਾਵਯ ਦਾ ਗਯਾਤਾ 3. ਸ਼੍ਰੋਤਾ ਦੀ ਰੁਚੀ ਅਨੁਸਾਰ ਅਰਥ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਅਤੇ ਸੰਖੇਪ ਕਰਨ ਵਾਲਾ 4. ਸਤਯਾਵਾਦੀ 5. ਮਤ ਮਤਾਂਤਰਾਂ ਦੇ ਖੰਡਨ ਮੰਡਨ ਵਿਚ ਚਤੁਰ 6. ਪ੍ਰਸੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਮਾਣ ਦੇਣ ਵਾਲਾ 7. ਸਭ ਧਰਮਾਂ ਦਾ ਜਾਣੂੰ 8. ਧੀਰਜਵਾਨ 9. ਚੰਚਲਤਾ ਰਹਿਤ 10. ਸ਼੍ਰੋਤਾ ਦੀ ਬੁਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਦੀ ਸਮਝ ਵਿਚ ਅਰਥ ਸਮਝਾਉਣ ਵਾਲਾ 11. ਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ 12. ਸੰਤੋਖੀ 13. ਧਰਮ ਵਿਚ ਪੱਕਾ 14. ਜੋ ਹੋਰਨਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ ਉਸ ਪੁਰ ਅਮਲ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ। ਸ਼੍ਰੋਤਾ ਦੇ ਚੌਦਾਂ ਗੁਣ:- 1. ਸ਼ਰਧਾਵਾਨ 2. ਨਿਮਰਤਾ ਵਾਲਾ 3. ਪ੍ਰੇਮੀ 4. ਉਦਾਰ 5. ਅਰਥ ਸਮਝਣ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ 6. ਆਲਸ ਰਹਿਤ 7. ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਦੇ ਢੰਗ ਦਾ ਜਾਣੂੰ 8. ਮਿੱਠੀ ਬਾਣੀ ਵਾਲਾ 9. ਇੰਦ੍ਰੀਜਿਤ 10. ਪ੍ਰਸੰਗ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਾਲਾ 11. ਕੁਟਿਲਤਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ 12. ਸੇਵਾ ਦਾ ਪ੍ਰੇਮੀ 13. ਪਾਖੰਡ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਬਸ ਦਾ ਤਿਆਗੀ 14. ਜੋ ਸੁਣਿਆ ਹੈ ਉਸ ਉੱਪਰ ਅਮਲ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ। (ਹਵਾਲਾ: ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਕ੍ਰਿਤ ਗੁਰਮਤਿ ਮਾਰਤੰਡ ਭਾਗ 1, ਪੰਨਾ 18)
8. ਪੰਜਾਬ ਕੀ ਸੰਗੀਤ ਪ੍ਰੰਪਰਾ, ਗੀਤਾ ਪੈਂਤਲ, ਪੰਨਾ 84
9. ਸਾਡਾ ਇਤਿਹਾਸ ਭਾਗ ਦੂਜਾ, ਸਤਿਬੀਰ ਸਿੰਘ, ਪੰਨਾ 219
(ਪੁਸਤਕ ‘ਵਡੇ ਭਾਗ ਗੁਰਸਿਖਾ ਕੇ' ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਸੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਚੋਣਵੇਂ ਲੈਕਚਰ ਅਤੇ ਲੇਖ, ਸੰਪਾਦਕ ਇਕਵਾਕ ਸਿੰਘ ਪੱਟੀ, ਵਿੱਚੋਂ ਧੰਨਵਾਦ ਸਹਿਤ)