ਸਤਿਗੁਰੂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਇਸ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਿੱਖ ਮਤ ਦੇ ਨੌਂਵੇਂ ਸਤਿਗੁਰੂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੇ ਘਰ ਬਿਹਾਰ ਪ੍ਰਾਂਤ ਦੇ ਸੰਸਾਰ- ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਗਰ ਸ੍ਰੀ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਸੰਨ 1666 ਈ. ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਹੋਇਆ। ਪਿਤਾ ਸਤਿਗੁਰੂ ਇਸ ਸਮੇਂ ਭਾਰਤੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸੱਚਾ ਗੁਰਮਤਿ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਲੰਮੇਰੀ ਪ੍ਰਚਾਰ ਯਾਤਰਾ ’ਤੇ ਸਨ। ਪ੍ਰਚਾਰ ਯਾਤਰਾ ’ਤੇ ਹੋਣ ਸਮੇਂ ਹੀ ਇਕ ਸਿੱਖ ਉਚੇਚੇ ਰੂਪ ’ਚ ਭੇਜ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਦਾ ਸ਼ੁਭ ਸਮਾਚਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦਾ ਸ਼ੁਕਰਾਨਾ ਕੀਤਾ। ਸੰਦੇਸ਼ਕ ਸਿੱਖ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਕੁਝ ਆਦੇਸ਼-ਨਿਰਦੇਸ਼ ਭੇਜਦਿਆਂ ਸਪੁੱਤਰ ਦਾ ਨਾਮਕਰਣ ਵੀ ਕੀਤਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ ਸਪੁੱਤਰ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਹਿੱਤ ਕਿਲ੍ਹੇ ਜਿਹੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਦੇ ਭਾਈ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਪਾਲ ਚੰਦ ਅਤੇ ਨੌਵੇਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਮਾਤਾ ਜੀ, ਮਾਤਾ ਨਾਨਕੀ ਜੀ ਵੀ ਹਾਜ਼ਰ ਸਨ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਰੰਚਿਕ ਮਾਤਰ ਵੀ ਚਿੰਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ।

ਬਾਲ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਏ ਜੀ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ) ਦੇ ਸ੍ਰੀ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ ’ਚ ਗੁਜ਼ਰੇ ਛੇ ਸਾਲ ਦਾ ਸਮਾਂ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤ ਅਤੇ ਨਗਰ ਵਾਸੀਆਂ ਤੇ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕੀਆਂ ਦੇ ਸਾਥ-ਸਹਿਯੋਗ, ਪਿਆਰ ਤੇ ਮੋਹ-ਮੁਹੱਬਤ ਕਰਕੇ ਅਤਿਅੰਤ ਦਿਲਚਸਪੀ ਸਹਿਤ ਪੜ੍ਹਨ-ਵਾਚਣ ਯੋਗ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਬਾਲ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਏ ਜੀ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ) ਨੇ ਅਗੰਮੀ ਤੇ ਵਿਸਮਾਦੀ ਕੌਤਕ ਦਿਖਾਏ। ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਉਚੇਚੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਫਕੀਰ ਭੀਖਣ ਸ਼ਾਹ ਦਾ ਬਾਲ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਏ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ) ਦੇ ਜਗਤ ’ਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਸਾਰ ਪਟਨਾ ਸ਼ਹਿਰ ਚੱਲ ਕੇ ਆਉਣਾ ਤੇ ਰੱਬੀ ਨੂਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਅਸੀਮ ਸ਼ਾਂਤੀ, ਤਸੱਲੀ ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨਾ, ਹਿੰਦੂਆਂ ਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਪਿਆਰ ਤੇ ਸਾਂਝ ਵਧਾਉਣ ’ਚ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਸੰਕੇਤ ਦੇਣੇ ਦਿਲਾਂ ’ਚ ਇਨਸਾਨੀ ਪਿਆਰ ਦੀਆਂ ਝਰਨਾਟਾਂ ਛੇੜਨ ਵਾਲਾ ਅਮਲ ਹੈ।

ਸ੍ਰੀ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ ’ਚ ਪੰਡਤ ਸ਼ਿਵ ਦੱਤ ਆਪਣੇ ਇਸ਼ਟ ਦੇ ਦੀਦਾਰ ਦੀ ਝਲਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਫ਼ਤਹਿ ਚੰਦ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਰਾਣੀ ਬਾਲ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਏ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ) ਤੋਂ ਵਾਰੇ-ਬਲਿਹਾਰੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬਾਲ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਏ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ) ਉਸ ਦੀ ਰਾਣੀ ਨੂੰ ‘ਮਾਂ’ ਕਹਿ ਉਹ ਨੂੰ ਅਨੋਖੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਦੇ ਸਬੱਬ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਰਾਣੀ ‘ਮਾਂ’ ਬਾਲ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਏ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ) ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਮਜੋਲੀਆਂ ਨੂੰ ਨਿੱਤ ਦਿਨ ਪੂਰੀਆਂ ਛੋਲੇ ਖੁਆ ਕੇ ਅਨੋਖੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਝੋਲੀ ਭਰਦੀ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਗਲੀਆਂ ’ਚ ਬਾਲ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਏ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ) ਆਪਣੇ ਹਮਜੋਲੀਆਂ ਨਾਲ ਖੂਬ ਖੇਡਦੇ ਹੋਏ, ਜਿੱਥੇ ਭਰਪੂਰ ਅਨੰਦ ਦੇ ਹੁਲਾਰੇ ਲੈਂਦੇ ਰਹੇ, ਉੱਥੇ ਉਹ ਤਲਵਾਰਾਂ, ਢਾਲਾਂ ਅਤੇ ਤੀਰਾਂ-ਕਮਾਨਾਂ ਨਾਲ ਅਭਿਆਸੀ ਲੜਾਈ ਦੀਆਂ ਜੰਗੀ ਖੇਡਾਂ ਖੇਡਦੇ ਹੋਏ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਭਰ ਦੇ ਬੇਮਿਸਾਲ ਜੰਗੀ ਕਾਰਨਾਮਿਆਂ ਦੀਆਂ ਰਮਜ਼ਾਂ ਦੀ ਝਲਕ ਦਿੰਦੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਬਾਲ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਏ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ) ਬਾਲ ਸਾਥੀਆਂ ਦੇ ਆਗੂ ਬਣ ਕੇ ਵਿਚਰਦੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਅਭਿਆਸੀ ਲੜਾਈਆਂ ’ਚ ਜੇਤੂਆਂ ਨੂੰ ਢੁਕਵੇਂ ਇਨਾਮ ਵੀ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਅਤੇ ਮਾਮਾ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਪਾਲ ਚੰਦ ਜੀ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਦਿਲਵਾਉਂਦੇ ਰਹੇ। ਹਕੂਮਤ ਦੇ ਫੌਜਦਾਰਾਂ ਤੇ ਨਵਾਬਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਗਲੀਆਂ ਬਜ਼ਾਰਾਂ ’ਚੋਂ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਸਵਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਹੀਣੀ ਜਨਤਾ ਦੁਆਰਾ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ’ਚ ਝੁਕ-ਝੁਕ ਸਲਾਮ ਕਰਨ ਦੀ ਰੀਤ ਨੂੰ ਬਾਲ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਏ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ) ਦੀ ਅਗਵਾਈ ’ਚ ਬੱਚੇ ਮੂੰਹ ਚਿੜਾਉਂਦੇ।

ਉਧਰ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਦੂਰਅੰਦੇਸ਼ ਪਿਤਾ, ਨੌਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਰਾਣੀ ਚੰਪਾ ਤੋਂ ਮਾਖੋਵਾਲ ਦੀ ਨੀਮ ਪਹਾੜੀ ਇਲਾਕੇ ’ਚ ਜ਼ਮੀਨ ਖਰੀਦ ਕੇ ਚੱਕ ਨਾਨਕੀ ਵਸਾ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਪਿਤਾ ਦਾ ਸਮੂਹ ਪਰਵਾਰ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਆਉਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਮਿਿਲਆ। ਸ੍ਰੀ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ ਵਾਸੀ ਲੋਕਾਈ ਵਾਸਤੇ ਜੋ ਬਾਲ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਏ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ) ਦੇ ਅਸਚਰਜ ਕੌਤਕ ਵੇਖ-ਵੇਖ ਜੀਂਦੇ ਸਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਮਨੋਹਰ ਬਾਲਕ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਏ ਦਾ ਵਿਛੋੜਾ ਅਸਹਿ ਸੀ। ਬਾਲ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਏ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ) ਦੀ ਵੀ ਸ੍ਰੀ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਗਲੀਆਂ ਤੇ ਇਸ ਦੀ ਨਦੀ ਦੇ ਕਿਨਾਰਿਆਂ, ਪ੍ਰਵਾਹਾਂ ਤੇ ਬੇੜੀਆਂ ਨਾਲ ਡੂੰਘੀ ਸਾਂਝ ਸੀ ਪਰੰਤੂ ਸੰਯੋਗ ਅਤੇ ਵਿਯੋਗ ਦੋਨੋਂ ਦੈਵੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ’ਚ ਹਰ ਪਲ ਕ੍ਰਿਆਸ਼ੀਲ ਹਨ। ਪ੍ਰਿੰ. ਸਤਿਬੀਰ ਸਿੰਘ ਹੋਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੇ ਸ਼ਬਦ ਇਸ ਪ੍ਰਥਾਏ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ:
“ਪਟਨਾ ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਜਦ ਚੋਜੀ ਬਾਲਕ ਦਾ ਪੰਜਾਬ ਜਾਣਾ ਸੁਣਿਆ ਤਾਂ ਵਿਯੋਗ ਦੀ ਮੂਰਤ ਹੀ ਬਣ ਗਏ ਇਵੇਂ ਜਿਵੇਂ ‘ਨੀਰ ਤਜੈ ਸਫਰੀ (ਮਛਲੀ) ਦੀ ਹਾਲਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਗਤ ਸੇਠ ਤੇ ਰਹੀਮ ਬਖ਼ਸ਼ ਨੇ ਤਰਲੇ ਵੀ ਕੀਤੇ, ਪਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਆਗਿਆ ਦੀ ਗੱਲ ਆਖ ਕੇ ਤਿਆਰੀਆਂ ਕਰ ਲਈਆਂ।”

ਸ੍ਰੀ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਬਾਰੇ ‘ਗੁਰ ਬਿਲਾਸ’ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਕਈ ਦਿਨ ਨਗਰ ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਦਾ ਮਨ ਉਚਾਟ ਰਹਿਆ:

ਮਨ ਤੋਂ ਗਯਾ ਕ੍ਰਿਪਾ ਨਿਧ ਸੰਗਾ। ਕੌਣ ਕਰੈ ਕਾਰਜ ਮਨ ਰੰਗਾ।

ਚੱਕ ਨਾਨਕੀ (ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ) ਪਹੁੰਚਣ ਸਾਰ ਪਿਤਾ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਪ ਦੀ ਵਿੱਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਉਚੇਚਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ। ਸੰਸਾਰੀ, ਵਿਹਾਰੀ ਅਤੇ ਜੰਗੀ ਤਿੰਨਾਂ ਹੀ ਵਰਗਾਂ ਦੀ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿੱਦਿਆ ਆਪ ਨੇ ਪੂਰੀ ਰੁਚੀ ਤੇ ਲਗਨ ਨਾਲ ਅਥਾਹ ਮਿਹਨਤ ਕਰ ਕੇ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ:

ਚੌਸਠ ਵਿਿਦਆ ਜੋ ਜਗਚਾਰੀ।
ਸੀਖੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਿਮਖ ਮੰਝਾਰੀ। (ਗੁਰ ਬਿਲਾਸ ਪਾ:10)

ਵਕਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਬਦਲ ਰਿਹਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸਪੁੱਤਰ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਏ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤਕ ਵਿੱਦਿਆ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਵੀ ਕੀਤੀ। ਪੁਸਤਕ ‘ਪੁਰਖ ਭਗਵੰਤ’ ’ਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ:

“ਅਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦਾ ਛਕਣ ਉਪਰੰਤ ‘ਰਾਜਨੀਤੀ’ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ।”

ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਕਲਾ ਦਾ ਵੱਡਾ ਦੁਸ਼ਮਣ ਤਾਂ ਸੀ ਹੀ, ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਉਹ ਵਿੱਦਿਆ/ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਵੀ ਵਿਰੁੱਧ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਸਾਉਣ ਮਗਰੋਂ ਕਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਿਦਵਾਨ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਾਸ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਬਾਲ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਏ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ) ਦੇ ਇੱਥੇ ਆਉਣ ਸਮੇਂ ਕਈ ਵਿਦਵਾਨ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਤੇ ਜੀਵਨ ਗੁਜ਼ਾਰੇ ਵਾਸਤੇ ਆ ਕੇ ਟਿਕ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਇਸ ਸੂਰਤ ’ਚ ਬਾਲ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਏ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ) ਦੀ ਬਹੁਪ੍ਰਕਾਰੀ ਵਿੱਦਿਆ ਤੇ ਵਿਿਭੰਨ ਕਲਾਵਾਂ ’ਚ ਸਿਖਲਾਈ ਦੀ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੀ ਸੁਖਾਲੀ ਵਿਵਸਥਾ ਸੰਭਵ ਹੋ ਗਈ। ਭਾਈ ਹਰਜਸ ਰਾਏ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰਮੁਖੀ ਅੱਖਰ ਗਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਮੌਖਿਕ ਤੇ ਲਿਖਤੀ ਅਭਿਆਸ ਕਰਾਇਆ। ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਸਥਿਤ ਮਦਰੱਸੇ ਦਾ ਮੁਨਸ਼ੀ ਪੀਰ ਮੁਹੰਮਦ ਕਾਜ਼ੀ ਸੀ। ਪਾਠਸ਼ਾਲਾ ਦਾ ਮੁਖੀ ਮੁਨਸ਼ੀ ਸਾਹਿਬ ਚੰਦ ਸੀ। ਦੋਨਾਂ ਉਸਤਾਦਾਂ ਤੋਂ ਬਾਲ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਏ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ) ਨੇ ਸ਼ਿਸ਼ ਦੇ ਰੂਪ ’ਚ ਅਰਬੀ-ਫ਼ਾਰਸੀ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੀ ਮੁੱਢਲੀ ਵਿੱਦਿਆ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੀ ਉੱਚ ਵਿੱਦਿਆ ਭਾਈ ਚੌਪਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਪੰਡਿਤ ਕਿਰਪਾ ਰਾਮ ਤੋਂ ਲਈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਪਣੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ’ਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸ਼ੁੱਧ ਪਾਠ ਅਤੇ ਅਧਿਐਨ ਕਰਵਾਇਆ।

ਤਤਕਾਲੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਆਪਣੇ ਪੂਰਬਲੇ ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹਾਂ ਨਾਲੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਕੱਟੜ ਸੀ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਦਾਰ-ਉਲ-ਇਸਲਾਮ ਭਾਵ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦਾ ਸਥਾਨ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਧਾਰੀ ਬੈਠਾ ਸੀ। ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੇ ਕੁਲ-ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਪਰੋਹਿਤਾਂ ਪੰਡਤਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਗਿਣਤੀ ਕਸ਼ਮੀਰ ਪ੍ਰਾਂਤ ’ਚ ਸੀ। ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਇਫ਼ਤਾਰ ਖ਼ਾਨ ਨੂੰ ਸ਼ੇਰ ਅਫ਼ਗਾਨ ਦਾ ਖਿਤਾਬ ਦੇ ਕੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਭੇਜਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਪੰਡਤਾਂ ਉੱਪਰ ਜ਼ੁਲਮ ਦੀ ਅੱਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਤਦ ਪੰਡਤਾਂ ਨੇ ਪੰਡਿਤ ਕਿਰਪਾ ਰਾਮ ਸੁਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿਦਵਾਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ’ਚ ਇਕ ਵਫ਼ਦ/ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਮੰਡਲ ਦੇ ਰੂਪ ’ਚ ਬਚਾਅ ਵਾਸਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲਈ। ਹਜ਼ੂਰ ਦੇ ਸਨਮੁਖ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਦੁਰਦਸ਼ਾ ਰੱਖੀ। ਹਜ਼ੂਰ ਗੰਭੀਰ ਸੋਚਾਂ ’ਚ ਪੈ ਗਏ। ਤਦ ਇਸ ਮੌਕੇ ਬਾਲ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਏ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ) ਨੇ ਪਿਤਾ ਗੁਰੂ ਤੋਂ ਸਾਰੀ ਸਥਿਤੀ ਜਾਣ ਕੇ ਦੁਖੀ ਪੰਡਤਾਂ ਦੀ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਦੀ ਕਰੁਣਾਮਈ ਪੁਕਾਰ ਹਿੱਤ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੱਤਿਆਚਾਰ ਦੀ ਗਲਤ ਨੀਤੀ ਤੋਂ ਰੋਕਣ ਲਈ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਨਾ ਸਿਰਫ ਸਹਿਮਤ ਸਗੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਵੀ ਕੀਤਾ। ਸਪੁੱਤਰ ਦੀ ਇਸ ਪੇ੍ਰਰਨਾ ਤੋਂ ਹੀ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਆਪਣੇ ਸੀਸ ਦਾ ਬਲੀਦਾਨ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਚਾਂਦਨੀ ਚੌਂਕ ’ਚ ਦੇ ਕੇ ‘ਹਿੰਦ ਦੀ ਚਾਦਰ’ ਬਣੇ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਦੋ ਸੂਰਬੀਰ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮ੍ਰਿਤਕ ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਸੀਸ ਨੂੰ ਹਕੂਮਤ ਵੱਲੋਂ ਅਪਮਾਨਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਮੰਦ ਇਰਾਦਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਯਤਨਾਂ ਨਾਲ ਮੂਰਤੀਮਾਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਰੋਕ, ਸਿੱਖੀ ਦੀ ਅਜ਼ਮਤ ਨੂੰ ਜ਼ੁਹਫ ਨਾ ਆਉਣ ਦਿੱਤਾ। ਭਾਈ ਜੈਤਾ ਜੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਕੱਟਿਆ ਸੀਸ ਜਿਵੇਂ-ਕਿਵੇਂ ਔਖੇ ਪੈਂਡੇ ਕੱਟ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਪੁੱਜੇ। ਨੌਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਬਾਲ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਏ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ) ਨੇ ਭਾਈ ਜੈਤਾ ਜੀ ਤੋਂ ਇਹ ਸੀਸ ਲੈ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਹਾਨ ਕਾਰਨਾਮੇ ਦਾ ਬੇਮਿਸਾਲ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਭਾਈ ਜੈਤਾ ਜੀ ਨੂੰ ਸੀਨੇ ਲਾ ਕੇ ‘ਰੰਘਰੇਟਾ ਗੁਰੂ ਕਾ ਬੇਟਾ’ ਬਚਨ ਕੀਤਾ। ਐਸੇ ਬਿਖੜੇ ਸਮੇਂ ’ਚ ਬਾਲ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਏ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ) ਨੇ ਨਾਨਕ ਘਰ ਦੀ ਮਾਣਯੋਗ ਰੂਹਾਨੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਤੋਰਨ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸਵੀਕਾਰੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਾਵਿ ਆਤਮ ਕਥਾ ‘ਬਚਿਤ੍ਰ ਨਾਟਕ’ ’ਚ ਗੁਰੂ-ਪਿਤਾ ਜੀ ਦੀ ਹਿੰਦ ਲਈ ਕੁਰਬਾਨੀ ਸਬੰਧੀ ਆਪਣੇ ਮਨੋਭਾਵ ਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਜਨ-ਸਾਧਾਰਨ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕਰਮ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਢੁਕਵੇਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ’ਚ ਕਲਮਬਧ ਕੀਤਾ:

ਤਿਲਕ ਜੰਞੂ ਰਾਖਾ ਪ੍ਰਭ ਤਾਕਾ॥ ਕੀਨੋ ਬਡੋ ਕਲੂ ਮਹਿ ਸਾਕਾ॥
ਸਾਧਨ ਹੇਤ ਇਤਿ ਜਿਨ ਕਰੀ॥ ਸੀਸ ਦੀਆ ਪਰ ਸੀ ਨਾ ਉਚਰੀ॥13॥
ਧਰਮ ਹੇਤ ਸਾਕਾ ਜਿਨ ਕੀਆ। ਸੀਸੁ ਦੀਆ ਪਰ ਸਿਰਰੁ ਨ ਦੀਆ ਠੀਕਿਰ ਫੋਰਿ ਦਿਲੀਸ ਸਿਿਰ ਪ੍ਰਭ ਪੁਰ ਕੀਯਾ ਪਯਾਨ।
ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਸੀ ਕ੍ਰਿਆ ਕਹੀ ਨਾ ਕਿਨਹੂੰ ਆਨ।15।

ਕਿਸੇ ਵੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦੇ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਰੂਪ ’ਚ ਉਭਾਰ ’ਤੇ ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਦੀ ਹਰਮਨ-ਪਿਆਰਤਾ ਵਧਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਉਸ ਨਾਲ ਖਾਰ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਵੀ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਦੋਨੋਂ ਗੱਲਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਮਈ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦੇ ਉਭਾਰ ਦੇ ਮੱਦੇ- ਨਜ਼ਰ ਹੈਰਾਨੀਜਨਕ ਰੂਪ ’ਚ ਵਧਣ ਲੱਗੀਆਂ। ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦਾ ਸ਼ਸਤਰਬਧ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਪਿਤਾਦਾਕ ਥਨ ਭੈ ਕਾਹੂ ਕੋ ਦੇਤ ਨਹਿ ਨਹਿ ਭੈ ਮਾਨਤ ਆਨ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਮਨ-ਅੰਤਰ ’ਚ ਹਰ ਵੇਲੇ ਰਹਿੰਦਾ। ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ’ਚ ਗੁਰਬਾਣੀ ਗਾਇਨ ਤੇ ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸ਼ਸਤਰ ਵੀ ਬਣਦੇ ਤੇ ਸ਼ਸਤਰਾਂ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਵੀ ਹੁੰਦਾ। ਇਸ ਨਾਲ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਅਤੇ ਮੁਗ਼ਲ ਹਕੂਮਤ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਸੁਭਾਵਿਕ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਤਰਫੋਂ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਹਕੂਮਤ ਦੇ ਬਹੁ-ਪ੍ਰਕਾਰੀ ਅਨਿਆਂ ਤੇ ਹਿੰਦੋਸਤਾਨੀ ਅਵਾਮ ਨੂੰ ਦਮਨ ਤੇ ਜ਼ਬਰ ਦੁਆਰਾ ਦਬਾਉਣ ਦੇ ਦਾਈਏ ਤੇ ਅਮਲਾਂ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰ ਕੇ ਸਿੱਖ ਸੰਘਰਸ਼ ’ਚ ਸਾਥੀ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਪਰੰਤੂ ਉਨ੍ਹਾਂ ’ਚ ਉੱਚ ਜਾਤੀਏ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਕ ਹੋਣ ਦਾ ਹੰਕਾਰ ਦੂਰ ਨਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਿਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਨੀਂਵੀਆਂ ਅਖਵਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਲਾਵੇ ਵਿਚ ਲੈਣਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਚੁਭਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਸੰਦਰਭ ’ਚ ਉਲਟਾ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਨਾਲ ਹੀ ਤਕਰਾਰ ਤੇ ਟਕਰਾਉ ਵਾਲੀ ਸਥਿਤੀ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਈ। ਸ੍ਰੀ ਨਗਰ ਦੇ ਰਾਜੇ ਫਤਹ ਸ਼ਾਹ ਜਿਹੇ ਜੋ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਇਕਸੁਰਤਾ ਤੇ ਮਿੱਤਰਤਾ ਭਾਵ ’ਚ ਵਿਚਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਹ ਕਈ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਚੱਲਣ ਲੱਗੇ। ਨਵੇਂ ਕੁੜਮ ਬਣਨ ਜਾ ਰਹੇ ਭੀਮ ਚੰਦ ਦੇ ਚਾਹੁਣ ਤੇ ਆਖਣ ’ਤੇ ਉਸ ਆਪਣੀ ਬੇਟੀ ਦੀ ਸਗਾਈ ’ਤੇ ਭੇਜਿਆ ਸ਼ਗਨ ਮੋੜ ਕੇ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਨਾਲ ਮੱਥਾ ਲਾ ਲਿਆ। ਸਗਾਈ ਰਾਜਾ ਭੀਮ ਚੰਦ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਜਮੇਰ ਚੰਦ ਨਾਲ ਹੋਈ ਸੀ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਭੰਗਾਣੀ ਦਾ ਯੁੱਧ ਹੋ ਕੇ ਰਿਹਾ। ਬਚਿਤ੍ਰ ਨਾਟਕ ’ਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸਪਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਫਤਹ ਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਬਦੋਬਦੀ ਟਕਰਾਉ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਕਦੇ ਖਿਆਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਇਸ ਯੁੱਧ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਜਿੱਤ ਦੇ ਰੂਪ ’ਚ ਨਿਕਲਿਆ। ਤੀਰ ਕਮਾਨ ਦੀ ਸ਼ਸਤਰ ਕਲਾ ’ਚ ਨਿਪੁੰਨ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਰਾਜਾ ਹਰੀ ਚੰਦ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਸਪਰ ਮੁਕਾਬਲ ਹੋਇਆ ਜਿਸ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਹੱਥੋਂ ਹਰੀ ਚੰਦ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਬਚਿਤ੍ਰ ਨਾਟਕ ’ਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਇਸ ਜਿੱਤ ਨੂੰ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਮਿਹਰ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।

ਗੁਰੂ ਜੀ ਅਤੇ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਅਤੇ ਮੁਗ਼ਲ ਫੌਜ ਨਾਲ ਇਕ ਲੰਮਾ ਅਰਸਾ ਟਕਰਾਉ ਚੱਲਦਾ ਰਿਹਾ। ਪਹਾੜੀ ਰਾਜੇ ਕਦੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਤੋਂ ਮੁਗ਼ਲ ਹਕੂਮਤ ਵਿਰੁੱਧ ਸਾਥ ਸਹਿਯੋਗ ਮੰਗਦੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਮੁੜ ਅਚਾਨਕ ਮੂੰਹ ਫੇਰ ਕੇ ਅਤੇ ਅੜਦੇ ਲੜਦੇ ਰਹੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਨਾਂ ਧਿਰਾਂ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ’ਚ ਹੋਏ ਸਾਰੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਯੁੱਧਾਂ ’ਚ ਅੰਤਿਮ ਰੂਪ ’ਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਜਿੱਤ ਹੁੰਦੀ ਰਹੇ। ਇਹ ਸੱਚ ਤੇ ਝੂਠ ਦੀਆਂ ਤਾਕਤਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸੰਘਰਸ਼ ਸੀ। ਝੂਠ ਦੀਆਂ ਤਾਕਤਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਾਲ ਵੱਡੇ ਧੋਖੇ ਕਰਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ ਪਰੰਤੂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਤ ਨਮੋਸ਼ੀ ਝੱਲਣੀ ਪੈਂਦੀ ਰਹੀ। ਝੂਠ ਦੀਆਂ ਤਾਕਤਾਂ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਜੀ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਸੰਘਰਸ਼ ਸਿਖਰ ’ਤੇ ਪੁੱਜਾ। ਅਨੰਦਗੜ੍ਹ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਮਹੀਨਿਆਂ ਬੱਧੀ ਘੇਰਾ ਅਤੇ ਸਿੰਘਾਂ ਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਲਈ ਖਾਣੇ-ਦਾਣੇ ਦੀ ਅਤਿ ਤੰਗੀ ਆਉਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਗੁਰੂ ਜੀ ਤੇ ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਮਨੋਬਲ ਉੱਚਾ ਤੇ ਅਡਿੱਗ ਰਿਹਾ। ਸਿਰਫ 10 ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਲੰਮੇ ਘੇਰੇ ਸਮੇਂ ਕੁਝ ਕੁ ਸਿੱਖ ਜੇਕਰ ਮਨੋਬਲ ਡਿੱਗਣ ’ਤੇ ਗੁਰੂ ਤੋਂ ਮੂੰਹ ਮੋੜਨ ਦੇ ਗੁਨਾਹ ਦੇ ਭਾਗੀ ਬਣੇ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੁੜ ਗੁਰੂ ਨਾਲ ਆਪਣੀਆਂ ਅਦੁੱਤੀ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਦੇ ਕੇ ਆਪਣੀ ਟੁੱਟੀ ਗੰਢ ਲਈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ 40 ਮੁਕਤਿਆਂ ਦਾ ਵਰਦਾਨ ਬਖਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਇਹ ਇਕ ਬੇਮਿਸਲ ਇਤਿਹਾਸ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਆਪਣੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਕਿੰਨਾ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਸਨ।ਇਸ ਦਾ ਕੋਈ ਅੰਤ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ।

ਗੁਰੂ ਜੀ ਸਾਰੇ ਯੁੱਧ ਹੱਕ ਤੇ ਸੱਚ ਲਈ ਲੜੇ। ਵੈਰੀ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚਾਲ ਤੇ ਧੋਖਾ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ ਪਰੰਤੂ ਪਹਿਲੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਦਾ ਪਾਵਨ ਕਥਨ ਕੂੜ ਨਿਖੁਟੈ ਨਾਨਕਾ ਓੜਕ ਸਚ ਰਹੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਤਦਾ ਰਿਹਾ। ਇਹ ਗੱਲ ਅਲੱਗ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖਾਲਸੇ ਵਾਸਤੇ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਅਤਿ ਡੂੰਘੀਆਂ ਸੰਕਟਮਈ ਬਣੀਆਂ। ਪਹਾੜੀ ਰਾਜੇ ਅਤੇ ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਉਹਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਤੇ ਜਰਨੈਲ ਝੂਠੀਆਂ ਸੁਗੰਧਾਂ ਖਾਂਦੇ ਰਹੇ। ਅਤਿਅੰਤ ਔਖੀਆਂ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ’ਚ ਵੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਜੇ-ਨਿਵਾਜੇ ਖਾਲਸੇ ਨੇ ਸਿਦਕ ਤੇ ਸਿਰੜ ਦੀਆਂ ਸਿਖਰਾਂ ਦਰਸਾਈਆਂ।

ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਸਹਿਮਤੀ ਨਾਲ ਹੀ ਛੱਡਿਆ। ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਯੁੱਧ ’ਚ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਸਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦੀ ਗਾਨੇ ਬੰਨ੍ਹ ਆਪ ਤੋਰਿਆ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੰਗ ’ਚ ਜੂਝਦਿਆਂ ਤੇ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਿਆਂ ਆਪ ਡਿੱਠਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਜਬ ਆਵ ਕੀ ਅਉਧ ਨਿਦਾਨ ਬਨੈ ਅਤ ਹੀ ਰਨ ਮੈ ਤਬ ਜੂਝ ਮਰੋਂ ਦੇ ਅਨੁਰੂਪ ਖ਼ੁਦ ਵੀ ਜੂਝਦਿਆਂ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਣ ਦੀ ਲੋਚਾ ਰੱਖਦੇ ਸਨ ਪਰੰਤੂ ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚਮਕੌਰ ਦੀ ਗੜ੍ਹੀ ’ਚੋਂ ਨਿਕਲਣਾ ਪਿਆ। ਪੰਜਾਂ ਪਿਆਰਿਆਂ ਦੇ ਆਸ਼ੇ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਨਾਂਦੇੜ ਦੱਖਣ ’ਚ ਜਾ ਕੇ ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਨੂੰ ਖਾਲਸਾ ਸਜਾ ਕੇ ਖਾਲਸੇ ਦੀਆਂ ਅਗਲੇਰੀਆਂ ਅਤਿ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਤੇ ਜਿੱਤਾਂ ਦਾ ਬਾਨਣੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਸਕੇ।

ਐਸੇ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ 350-ਸਾਲਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪੁਰਬ ਕੌਮੀ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਮਨਾਉਂਦਿਆਂ ਸਾਨੂੰ ਸਮੂਹ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਜਿੰਮੇ ਲੱਗਦੇ ਪੰਥਕ ਅਤੇ ਮਾਨਵਤਾਵਾਦੀ ਕਾਰਜਾਂ ਕਰਤਵਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਆਸ਼ੇ ਅਤੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਦੇ ਅਨੁਰੂਪ ਸਿਰਜਣ ਵਾਸਤੇ ਕ੍ਰਿਆਸ਼ੀਲ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।