ਗੁਰਬਾਣੀ ਸੱਚੀ ਬਾਣੀ ਹੈ ਜੋ ਸੱਚੇ, ਸਦਾ ਕਾਇਮ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਕਰਤਾ ਭਾਵ ਕਿ ਕਰਨਹਾਰ ਹੈ। ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਉਸ ਦੇ ਹੁਕਮ ਦੇ ਅਨੁਰੂਪ ਚੱਲਦੀ ਹੈ। ਸਮੂਹ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਉਸ
ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਹੀ ਜੋਤ ਵਿਦਮਾਨ ਹੈ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰ ਕੇ ਵਿਹਲਾ ਹੋ ਕਰਕੇ ਨਹੀਂ ਬੈਠ ਗਿਆ ਸਗੋਂ ਉਸ ਦਾ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ’ਚ ਹੋਰ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਕਾਰਜ ਵੀ ਨਿਰੰਤਰ ਜਾਰੀ ਹੈ। ਨਵੀਂ ਸਿਰਜਣਾ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਵਿਨਾਸ਼ ਦਾ ਕਾਰਜ ਵੀ ਉਸ ਪਰਮ-ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਵਿਧਾਨ ਤੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਚੱਲਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਤਾ ਦੇ ਰੂਪ ’ਚ ਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਮੂਲ ਮੰਤਰ ’ਚ ‘ਕਰਤਾ ਪੁਰਖ’ ਅਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ’ਚ ਅਨੇਕ ਥਾਂਈਂ ‘ਕਰਤਾਰ’ ਸੰਗਿਆ ਨਾਲ ਅੰਕਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਾਰੀ ਰਚਨਾ ਕਰਤਾਰ ਦੀ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਰਚੀ ਜੀਵ ਰਚਨਾ ਦਾ ਇਕ ਉੱਤਮ ਰੂਪ ਹੈ। ਇਸ ਹੈਸੀਅਤ ’ਚ ਉਸ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਕਿਰਤ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਮੂਰਤੀਮਾਨ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਗੁਰਮਤਿ ਦੇ ਪ੍ਰਵਰਤਕ ਤੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਕਿਰਤ ਮੁਖੀ ਜੀਵਨ ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ ਤੇ ਜੀਵਨ-ਜੁਗਤ ਤਤਕਾਲੀ ਇਨਸਾਨੀ ਸਮਾਜ ਦੇ ਕਲਿਆਣ ਹਿੱਤ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਸਮਾਜ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ ਬਦੇਸ਼ੀ ਮੂਲ ਦਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹੀ ਨਿਜ਼ਾਮ ਤੇ ਸਾਮੰਤਵਾਦੀ/ਜਾਗੀਰਦਾਰੀ ਸਮਾਜ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਦੋ ਮੁਸਲਮਾਨੀ ਖ਼ਾਨਦਾਨਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਸੱਤਾ ਦੀ ਵਾਗਡੋਰ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਨਾਂ ਹੀ ਖ਼ਾਨਦਾਨਾਂ ਦਾ ਰਾਜ ਲੋਕਾਈ ਉੱਪਰ ਬਹੁ- ਪ੍ਰਕਾਰੀ ਜ਼ੁਲਮ, ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਤੇ ਲੁੱਟ-ਖਸੁੱਟ ਵਾਲਾ ਅਨਿਆਂਕਾਰੀ ਰਾਜ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਸਪਸ਼ਟ ਰੂਪ ’ਚ ਨਕਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ: -ਰਾਜੇ ਸੀਹ ਮੁਕਦਮ ਕੁਤੇ॥ ਜਾਇ ਜਗਾਇਨਿ੍ ਬੈਠੇ ਸੁਤੇ॥ (ਪੰਨਾ 1288)
-ਖੁਰਾਸਾਨ ਖਸਮਾਨਾ ਕੀਆ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੁ ਡਰਾਇਆ॥
ਆਪੈ ਦੋਸੁ ਨ ਦੇਈ ਕਰਤਾ ਜਮੁ ਕਰਿ ਮੁਗਲੁ ਚੜਾਇਆ॥ (ਪੰਨਾ 360) ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੁਆਰਾ ਜਗਤ ਸੁਧਾਰ ਦੇ ਮਹਾਨ ਲਾਸਾਨੀ ਕਾਰਜ ਦੌਰਾਨ ਤਰਖਾਣਾਂ ਕਿਰਤ-ਕਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਭਾਈ ਲਾਲੋ ਜੀ ਨਾਲ ਬੜੀ ਡੂੰਘੀ ਮਿੱਤਰਤਾ ਵਾਲੀ ਸਾਂਝ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਹ ਇਮਾਨਦਾਰਾਨਾ ਕਿਰਤ ਨੂੰ ਵਡਿਆਈ ਦੇਣ ਨੂੰ ਗੂੜ੍ਹ ਰੂਪ ’ਚ ਪ੍ਰਤਿਬਿੰਬਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਭਾਈ ਲਾਲੋ ਜੀ ਦੇ ਹੀ ਨਗਰ ਐਮਨਾਬਾਦ ਦੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਮਲਕ ਭਾਗੋ ਦੇ ਰਚਾਏ ਅਖੌਤੀ ਬ੍ਰਹਮ ਭੋਜ ਦਾ ਸੱਦਾ ਅਣਗੌਲ ਦਿੱਤਾ। ਜਦੋਂ ਇਸ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕਰਮ ਵਜੋਂ ਮਲਕ ਭਾਗੋ ਦਾ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਇਸ ’ਚ ਸ਼ਾਮਲ ਨਾ ਹੋਣ ਦਾ ਰੋਸ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਸਹਿਤ ਸੁਨੇਹਾ ਮਿਲਿਆ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਆਏ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਮਲਕ ਭਾਗੋ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਸਬੰਧੀ ਪੁੱਛਣ ’ਤੇ ਕਿ ਸਭ ਸਾਧੂਆਂ-ਸੰਤਾਂ ਨੇ ਆ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਹਮ ਭੋਜ ’ਚ ‘ਮੇਰਾ ਭੋਜਨ’ ਛਕਿਆ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਤੁਸੀਂ ਕਿਉਂ ਨਾ ਆਏ? ਤਦ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬੇਝਿਜਕ ਸਪਸ਼ਟ ਕਿਹਾ ਕਿ, ਐ ਮਲਕ ਭਾਗੋ! ਤੇਰੇ ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾਏ ਗਏ ਅਖੌਤੀ ਬ੍ਰਹਮ ਭੋਜ ’ਚੋਂ ਮੈਨੂੰ ਗਰੀਬ ਕਿਰਤੀਆਂ ਦਾ ਤੇਰੇ ਦੁਆਰਾ ਨਿਚੋੜਿਆ ਗਿਆ ਲਹੂ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ। ਮਲਕ ਭਾਗੋ ਨਿਰਉੱਤਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਹ ਅਨੋਖਾ ਸਾਹਸ ਭਰਿਆ ਕਾਰਨਾਮਾ ਅਧਿਆਤਮਕ ਖੇਤਰ ’ਚ ਵਿਚਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ’ਚ ਸਾਕਾਰ ਕਰਨ ਦਾ ਮਾਣ ਸਿਰਫ ਤੇ ਸਿਰਫ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਹਾਸਲ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਮੱਝਾਂ ਚਾਰੀਆਂ, ਵਪਾਰ ਵੀ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਨੌਕਰੀ ਵੀ। ਆਪ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਵਿਖੇ ਨਵਾਬ ਦੌਲਤ ਖਾਨ ਦੇ ਮੋਦੀਖਾਨੇ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਧਰਮ ਦੀ ਕਿਰਤ ਕਰਕੇ ਪਰਵਾਰ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਕਰਨ ਅਤੇ ਗਰੀਬ ਲੋੜਵੰਦਾਂ ਦੀ ਭਰਪੂਰ ਮਦਦ ਕਰਨ ਦੀ ਇਕ ਆਦਰਸ਼ ਉਦਾਹਰਨ ਮੰਨੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਮੁਤਾਬਕ ਚੁਗਲਖੋਰਾਂ ਦੀ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ’ਤੇ ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਦੀ ਜਾਂਚ-ਪੜਤਾਲ ਉੱਪਰ ਮੋਦੀਖਾਨੇ ਦਾ ਹਿਸਾਬ-ਕਿਤਾਬ ਸਹੀ ਪਾਏ ਜਾਣ ਨੇ ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਆਪਣੀ ਤਨਖਾਹ ’ਚੋਂ ਹੀ ਗਰੀਬ ਲੋੜਵੰਦਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਸੋ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ ਤੋਂ ‘ਨਾ ਕੋਈ ਹਿੰਦੂ ਨ ਮੁਸਲਮਾਨ’ ਦਾ ਨਾਅਰਾ ਲਾ ਕੇ ਆਗਾਮੀ ਜੀਵਨ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਸਚਾਈ ਭਰਪੂਰ ਜੀਵਨ ਢੰਗ ਅਪਣਾਉਣ ਦੀ ਜੁਗਤ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਹਿੱਤ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਹਰ ਜਗ੍ਹਾ ਧਰਮ ਦੀ ਇਮਾਨਦਾਰਾਨਾ ਕਮਾਈ ਕਰਨ ਦਾ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼-ਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਉੱਚੇਚੇ ਰੂਪ ’ਚ ਰਸਤਾ ਦਿਖਾਇਆ। ਧਰਮ ਨੂੰ ਧੰਦਾ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਕਾਤਲਾਂ ਅਤੇ ਲੋਟੂਆਂ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਕੁਰਾਹਿਆ ਹੈ। ਸੱਜਣ ਠੱਗ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਧਰਮ ਦੀ ਕਿਰਤ ਕਰਨ ਦੇ ਨਿਰਮਲ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਕਾਇਆ ਕਲਪ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਇਕ ਧਰਮੀਂ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਦੇ ਰੂਪ ’ਚ ਪਰਿਵਰਤਿਤ ਕਰਦਿਆਂ ਲੋਕਾਈ ਨੂੰ ਉਹਦੇ ਅੱਤਿਆਰਚਾਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕੀਤਾ। ਸਗੋਂ ਉਹਨੂੰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਪਰਉਪਕਾਰੀ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਅਸਲੀ ਸੱਜਣ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਹੁਣ ਉਹਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਵੀ ਇਕ ਨਿਰਮਲ ਕਿਰਤ ਦੇ ਰੂਪ ’ਚ ਵਟ ਗਿਆ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸੱਜਣ ਦੀ ਕੀਤੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਬਾ-ਕਮਾਲ ਤੇ ਡੂੰਘੇ ਅਰਥਾਂ ਵਾਲੀ ਹੈ ਕਿ: ਸਜਣ ਸੇਈ ਨਾਲਿ ਮੈ ਚਲਦਿਆ ਨਾਲਿ ਚਲੰਨਿ੍॥
ਜਿਥੈ ਲੇਖਾ ਮੰਗੀਐ ਤਿਥੈ ਖੜੇ ਦਿਸੰਨਿ॥ (ਪੰਨਾ 729) ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਚਾਕਰੀ ਨੂੰ ਭਲੀ ਕਥਨ ਕੀਤਾ ਤੇ ਧੋਖੇ, ਫਰੇਬ, ਠੱਗੀ, ਚਲਾਕੀ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕੀਤਾ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਹੱਦੋਂ ਵੱਧ ਬੋਝ ਉਠਾਉਣ ਨੂੰ ਪਵੇ ਤਾਂ ਦੁਨੀਆ ’ਚ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਕਸ਼ਟਮਈ ਹੀ ਬਣਾਏਗਾ। ਇਹ ਸੱਚੀ ਇਮਾਨਦਾਰਾਨਾ ਕਿਰਤ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ’ਚ ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਵੇਕ ਹੈ: ਅੰਧੁਲੈ ਭਾਰੁ ਉਠਾਇਆ ਡੂਗਰ ਵਾਟ ਬਹੁਤੁ॥
ਅਖੀ ਲੋੜੀ ਨਾ ਲਹਾ ਹਉ ਚੜਿ ਲੰਘਾ ਕਿਤੁ॥5॥
ਚਾਕਰੀਆ ਚੰਗਿਆਈਆ ਅਵਰ ਸਿਆਣਪ ਕਿਤੁ॥
ਨਾਨਕ ਨਾਮੁ ਸਮਾਲਿ ਤੂੰ ਬਧਾ ਛੁਟਹਿ ਜਿਤੁ॥ (ਪੰਨਾ 729) ਗੁਰਮਤਿ ਦਾ ਕਿਰਤ ਸਿਧਾਂਤ ਅਖੌਤੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੁਆਰਾ ਪੂਜਾ-ਪਾਠ ਨੂੰ ਨਿਰਾਰਥਕ ਕਰਮ-ਕਾਂਡ ਦਰਸਾਉਂਦਿਆਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸੱਚਾ ਮੂਲ ਅਧਿਆਤਮ ਗਿਆਨ ਅਨੁਭਵ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਦਾ ਮਾਰਗ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਅਖੌਤੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਅਤੇ ਅਖੌਤੀ ਨਾਥਾਂ-ਜੋਗੀਆਂ ਦੇ ਗੜ੍ਹਾਂ ’ਚ ਜਾ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰਮਤਿ ਕਿਰਤ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਧਿਆਤਮਕ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਲੋਕਾਈ ਦੀ ਸਹੀ ਅਗਵਾਈ ਹਿੱਤ ਲਗਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਕਰਤਾਪੁਰ ਵਸਾ ਕੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਅੰਤਲੀ ਅਵਸਥਾ ’ਚ ਖੇਤੀ ਦੀ ਸਖਤ ਘਾਲ ਕਮਾਈ ਲੱਗਭਗ ਅਠਾਰ੍ਹਾਂ ਵਰ੍ਹੇ ਤਕ ਆਪਣੇ ਸਿੱਖਾਂ ਸਹਿਤ ਹੱਥੀਂ ਕਰਕੇ ਅਧਿਆਤਮਕ ਸੰਸਾਰ ’ਚ ਕਿਰਤ ਦੀ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟਤਾ ਨੂੰ ਵਿਵਹਾਰਕ ਜਾਂ ਅਮਲੀ ਰੂਪ ’ਚ ਸਾਬਿਤ ਕੀਤਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਸ਼ਿਸ਼ ਦੇ ਰੂਪ ’ਚ ਸਵੀਕਾਰਨ ਸਮੇਂ ਝੋਨੇ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ’ਚੋਂ ਨਦੀਨ ਕੱਢਣ ਦੀ ਕਿਰਤ-ਕਾਰ ਕਰਨ ’ਤੇ ਲਾਇਆ। ਇਹ ਵੀ ਉਲੇਖ ਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਇਮਾਨਦਰਾਨਾ ਦੁਕਾਨਦਾਰੀ ਦੀ ਕਿਰਤ-ਕਾਰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਕਰਦੇ ਸਨ ਪਰੰਤੂ ਸਪਸ਼ਟ ਰੂਪ ’ਚ ਦੁਕਾਨਦਾਰੀ ਨਾਲੋਂ ਖੇਤੀ ਦੀ ਕਿਰਤ-ਕਾਰ ਵਧੇਰੇ ਕਠਿਨ ਹੈ। ਇਹ ਵੀ ਚੇਤੇ ਰੱਖਣ ਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਝੋਨੇ ਦੀ ਫਸਲ ’ਚ ਨਦੀਨ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੋ ਜਾਇਆ ਕਰਦਾ ਸੀ ਤੇ ਇਹ ਜਾਨ ਤੇ ਮਨ ਮਾਰ ਕੇ ਕੀਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਕਾਰ ਸੀ। ਜਿਸ ਨੇ ਸੇਵਕ ਨੂੰ ਘੜਿਆ, ਸੰਵਾਰਿਆ ਤੇ ਨਿਖਾਰਿਆ। ਤੀਸਰੇ ਅਤੇ ਚੌਥੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਵੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਇਕ ਲੰਮਾ ਅਰਸਾ ਉਪਜੀਵਕਾ ਹਿੱਤ ਕਿਰਤ-ਕਮਾਈ ਕਰ ਕੇ ਹੀ ਆਏ ਸਨ। ਗੁਰੂ-ਘਰ ’ਚ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਿਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਣ-ਸਨਮਾਨ ਸਹਿਤ ਨਿਵਾਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਕਿਰਤ-ਕਾਰ ਤੋਂ ਟੁੱਟਿਆਂ ਨੂੰ ਇਮਾਨਦਰਾਨਾ ਕਿਰਤ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਰਾਮਦਾਸਪੁਰ ਅਰਥਾਤ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ’ਚ 52 ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਸਬ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਿਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖੇਤਰਾਂ ਤੋਂ ਪੇ੍ਰਨਾ ਕਰ ਕੇ ਲਿਆ ਕੇ ਵਸਾਇਆ ਤੇ ਇਸ ਨਗਰ ਨੂੰ ਕਿਰਤੀਆਂ ਦੇ ਨਗਰ ਵਜੋਂ ਵਸਾਇਆ ਅਤੇ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਿਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਨਿਵਾਜਣ ਵਾਲੇ ਸਤਿਗੁਰੂ ਦੇ ਰੂਪ ’ਚ ਵੱਡੀ ਵਡਿਆਈ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਬਣ ਕੇ ਉੱਭਰੇ। ਇਹ ਗੱਲ ਭਾਵੁਕਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹੋ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਇਕ ਨਿਰਧਨ ਅਨਾਥ ਬਾਲਕ ਦੀ ਹਾਲਤ ’ਚ ਆਪਣਾ ਜਨਮ ਨਗਰ ਲਾਹੌਰ ਛੱਡ ਕੇ ਆਪਣੇ ਨਾਨਕੇ ਘਰ ਆ ਕੇ ਰਹਿਣ ਲੱਗੇ ਸਨ। ਖ਼ੁਦ ਗਰੀਬੀ ਦੀ ਮਾਰ ਝੱਲ ਰਹੀ ਨਾਨੀ ਆਪਣੇ ਦੋਹਤੇ ਭਾਈ ਜੇਠੇ ਨੂੰ ਘੁੰਙਣੀਆਂ ਉਬਾਲ ਕੇ ਦਿੰਦੀ ਤੇ ਉਹ ਦੂਰ-ਨੇੜੇ ਫਿਰ-ਤੁਰ ਕੇ ਵੇਚ ਆਉਂਦੇ ਤੇ ਇਸ ਰੂਪ ’ਚ ਇਮਾਨਦਾਰਾਨਾ ਕਿਰਤ ਕਾਰ ’ਚ ਲੱਗਿਆਂ ਨੂੰ ਹੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਵੇਖ ਕੇ ਆਪਣਾ ਸਿੱਖ ਬਣਾਇਆ ਤੇ ਆਪਣੀ ਸਪੁੱਤਰੀ ਬੀਬੀ ਭਾਨੀ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਜੋੜਿਆ। ਸੁੱਚੇ ਨਿਰਮਲ ਕਿਰਤੀ ਸੇਵਕ ਦੀ ਮਨੋਦਸ਼ਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਬਾ- ਕਮਾਲ ਹੋ ਨਿਬੜਿਆ ਹੈ: ਜੋ ਹਮਰੀ ਬਿਧਿ ਹੋਤੀ ਮੇਰੇ ਸਤਿਗੁਰਾ ਸਾ ਬਿਧਿ ਤੁਮ ਹਰਿ ਜਾਣਹੁ ਆਪੇ॥
ਹਮ ਰੁਲਤੇ ਫਿਰਤੇ ਕੋਈ ਬਾਤ ਨ ਪੂਛਤਾ ਗੁਰ ਸਤਿਗੁਰ ਸੰਗਿ ਕੀਰੇ ਹਮ ਥਾਪੇ॥
ਧੰਨੁ ਧੰਨੁ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਜਨ ਕੇਰਾ ਜਿਤੁ ਮਿਲਿਐ ਚੂਕੇ ਸਭਿ ਸੋਗ ਸੰਤਾਪੇ॥ (ਪੰਨਾ 167) ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਦੇਸ਼ ’ਚ ਪੂਰਬਕਾਲੀ ਭਗਤੀਧਾਰਾ ਨਾਲ ਅਮਲੀ ਅਤੇ ਬਹੁਪੱਖੀ ਸਾਂਝ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਪਿੱਛੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ਭਗਤੀਧਾਰਾ ਦੇ ਭਗਤ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦਾ ਕਿਰਤਮੁਖੀ ਜੀਵਨ ਢੰਗ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਖੱਡੀ ’ਤੇ ਕੱਪੜਾ ਬੁਣਨ ਦੇ ਕਿੱਤੇ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਖੁਭ ਕੇ ਤੇ ਰੁਚੀ ਨਾਲ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਉਚਾਰਨ ਕਈ ਪਾਵਨ ਸ਼ਬਦ ਇਸੇ ਕਿਰਤ-ਕਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਜਿੱਥੇ ਪ੍ਰਭੂ ਭਗਤੀ ਦੀ ਭਾਵ-ਭਿੰਨੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਇਸ ਕਿਰਤ-ਕਾਰ ਨੂੰ ਰਸੀਲੇ ਰੂਪ ’ਚ ਵਡਿਆਉਂਦੇ ਵੀ ਹਨ। ਇਹੀ ਕੱਪੜਾ ਰੰਗਣ ਤੇ ਠੇਕਣ ਜਾਂ ਛਾਪਣ ਵਾਲੇ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਕਈ ਭਗਤ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਜੀਵਨ ਅਧਿਐਨ ਤੋਂ ਸਾਬਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਨੇ ਨਾਮ ਜਪਣ ਅਤੇ ਕਿਰਤ ਕਰਨ ਨੂੰ ਪੂਰਨ ਰੂਪ ’ਚ ਇਕਸੁਰ ਦਰਸਾਉਂਦਿਆ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤਾ ਹੈ: ਨਾਮਾ ਕਹੈ ਤਿਲੋਚਨਾ ਮੁਖ ਤੇ ਰਾਮੁ ਸੰਮ੍ਲਿ॥
ਹਾਥ ਪਾਉ ਕਰਿ ਕਾਮੁ ਸਭੁ ਚੀਤੁ ਨਿਰੰਜਨ ਨਾਲਿ॥ (ਪੰਨਾ 1375) ਸੰਸਾਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਚਿੰਤਕਾਂ ਵਿਚਾਰਵਾਨਾਂ ਨੇ ਇਮਾਨਦਾਰਾਨਾ ਕਿਰਤ ਦੀ ਮੁਕਤ ਕੰਠ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਕਰਦਿਆਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਅਰਥ-ਭਰਪੂਰ ਟਿੱਪਣੀਆਂ/ਕਥਨ ਅੰਕਿਤ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ’ਚੋਂ ਕੁਝ ਇੱਥੇ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਨੇ ਉੱਚਿਤ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਖਲੀਲ ਜਿਬਰਾਨ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ ਕਿ ‘ਜਦੋਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ, ਇਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਤੇ ਈਸ਼ਵਰ ਨਾਲ ਇਕਸੁਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹੋ। ਮਹਾਤਮਾ ਬੁੱਧ ਅਨੁਸਾਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਉਹੀ ਹੈ ਜੋ ਛੋਟਾ, ਵੱਡਾ ਜਾਂ ਸੂਖਮ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਦਾਨ ਨਹੀਂ ਲੈਦਾ। ਕਿਰਸਾਣੀ ਦੀ ਕਿਰਤ-ਕਾਰ ਕਿੰਨੀ ਕਠਿਨ ਹੈ ਇਸ ਸਬੰਧੀ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਮਾਣਮੱਤੇ ਕਵੀ ਲਾਲ ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ ਨੇ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਕਿਹਾ ਹੈ ਜਿਸ ’ਚੋਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਕਾਵਿ-ਸਤਰਾਂ ਸਿਰਫ ਇਕ ਉਦਾਹਰਨ ਹਨ: ਤਨ ਟੰਗਿਆ ਵਿਚ ਕਾਰ ਦੇ, ਜਾਨ ਟੰਗੀ ਅਸਮਾਨ।
ਮੁਠ ਵਿਚ ਤੇਰੀ ਕਾਲਜਾ, ਬੱਦਲਾਂ ਵਿਚ ਧਿਆਨ।
ਰੱਖ ਲਏ ਰੱਬ ਜੇ ਸੋਕਿਓਂ (ਤਦ) ਝੱਖੜੋਂ ਸੁੱਕਦਾ ਸਾਹ।
ਗੜਿਓਂ, ਅਹਿਣੋਂ, ਕੁੰਗੀਓਂ ਪੈਂਦਾ ਨਹੀਂ ਵਿਸਾਹ।
ਸੁੱਖ ਸੁੱਖ ਲੱਖ ਸਰੀਣੀਆਂ, ਪੱਕਣ ਚਾਰ ਕਸੀਰ।
ਤਦ ਭੀ ਸੁਣ-ਸੁਣ ਕਹਿਬਤਾਂ (ਤੈਨੂੰ) ਆਉਂਦੀ ਨਹੀਂ ਖਲ੍ਹੀਰ।
“ਪੱਕੀ ਖੇਤੀ ਦੇਖ ਕੇ ਗਰਬ ਕਰੇ ਕਿਰਸਾਣ।
ਵਾਓਂ, ਝੱਖੜ, ਝੋਲਿਓਂ, ਘਰ ਆਵੇ ਤਾਂ ਜਾਣ। (ਗਰੀਬ ਕਿਰਸਾਨ) ਜਾਹਨ ਐਫ ਕੈਨੇਡੀ ਦਾ ਕਥਨ ਕੀਤਾ ਹੈ: ਸਾਡੀ ਅਰਥ ਵਿਵਸਥਾ ਵਿਚ ਕੇਵਲ ਕਿਰਸਾਨ ਹੀ ਇਕ ਅਜਿਹਾ ਵਿਅਕਤੀ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਪਰਚੂਨ ਵਿਚ ਖਰੀਦਦਾ ਹੈ, ਥੋਕ ਵਿਚ ਵੇਚਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੋਨੋਂ ਪਾਸਿਆਂ ਦਾ ਭਾੜਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸਾਡੀਆਂ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਕੌਮੀ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਕਰਜ਼ਾਈ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਖੁਦਕਸ਼ੀਆਂ ਦੀਆਂ ਟਰੈਜਡੀਆਂ ਸਾਡੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਵਾਮੀ ਨਾਥਨ ਜਿਹੇ ਦੁੱਧ ਦਾ ਦੁੱਧ ਤੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਪਾਣੀ ਨਿਤਾਰਨ ਵਾਲੇ ਹੰਸ-ਬਿਰਤੀ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਮਾਹਰ ਤੇ ਹੋਰ ਅਨੇਕਾਂ ਵਿਦਵਾਨ ਸਾਡੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਾਰਟੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਜਿਣਸਾਂ ਦੇ ਲਾਭਕਾਰੀ ਭਾਅ ਅਵੱਸ਼ ਦੇਣ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਪਰੰਤੂ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿਉਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ਟੱਸ ਤੋਂ ਮੱਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ। ਦੇਸ਼ ’ਚ ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਘਰਾਣੇ ਛਲਾਂਗਾਂ ਮਾਰ- ਮਾਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਦੌਲਤਾਂ ਦੇ ਅੰਬਾਰ ਲਾ ਰਹੇ ਹਨ ਪਰੰਤੂ ਦੇਸ਼ ’ਚ ਕਿਰਤੀਆਂ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਕਿਰਤ ਦਾ ਬਣਦਾ ਯੋਗ ਇਵਜ਼ਾਨਾ ਦੇਣ ਤੋਂ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਬਰਨਾਰਡ ਸ਼ਾਅ ਦਾ ਇਹ ਕਥਨ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਬਹੁਤੇ ਦੇਸ਼ ਆਪਣੇ ਮੱਦੇਨਜ਼ਰ ਰੱਖ ਕੇ ਆਪਣੇ ਕਿਰਤੀਆਂ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਕਾਫੀ ਹੱਦ ਤਕ ਸੁਧਾਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ ਕਿ: “ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਕਠੋਰ ਮਿਹਨਤ ਅਤੇ ਗੰਦਗੀ ਸਾਫ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸੌਖਾ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਦਿਹਾੜੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਪਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕੋਈ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।”
ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਇਹੋ ਕੁਝ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਦੇਸ਼ ’ਚ ਵਾਪਰਦਾ ਵੇਖ ਰਹੇ ਹਾਂ ਪਰ ਬਹੁਤਾ ਕੁਝ ਕਰ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ। ਇਸ ਅਣਚਾਹੀ ਦੁਖਦਾਇਕ ਹਾਲਤ ’ਚੋਂ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਬੇੜੇ ਨੂੰ ਖਿੱਚ ਕੇ ਬਾਹਰ ਕੱਢਣ ਵਾਸਤੇ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਕਰਨ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ। ਮਈ ਦਿਵਸ ਦੇ ਕਿਰਤੀਆਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਮਹੱਤਵ ਵਾਲੇ ਦਿਹਾੜੇ ਇਸ ਦਿਸ਼ਾ ’ਚ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਸੰਘਰਸ਼ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਲੈਣਾ ਇਸ ਦਿਨ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ ਕਿਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸਾਡੀ ਯੋਗ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। | 
