ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਨੀਂਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਰੱਖੀ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਧਰਮ ਨੂੰ ਸੱਚ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਉਸਾਰਿਆ ਸੀ। ਆਪ ਨੇ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਝੂਠ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਆਪ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਅ ਹੀ ਸੱਚ ਦਾ ਰਸਤਾ ਅਪਣਾਇਆ। ਸੱਚ ਉੱਤੇ ਚੱਲਣਾ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਉੱਪਰ ਚੱਲਦਿਆਂ ਬੜੇ ਦੁੱਖ ਸਹਿਣੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਪਰੰਤੂ ਗੁਰੂ ਦੇ ਸਿੱਖ ਸੱਚ ਦਾ ਰਸਤਾ ਹੀ ਅਪਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਵੇਂ ਗੁਰੂ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਅਤੇ ਨੌਵੇਂ ਗੁਰੂ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸੱਚ ਦੇ ਰਸਤੇ ਨੂੰ ਨਾ ਛੱਡਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀਆਂ ਕੁਰਬਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸੀ।

ਸੱਚ ਦੇ ਪੱਕੇ ਰਾਹੀਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਸੱਚੀ ਧਿਰ ਦਾ ਸਾਥ ਦਿੰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਇਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਮੋਰਚਾ ਲਗਾਇਆ। ਇਹ ਸੀ ਜੈਤੋ ਦਾ ਮੋਰਚਾ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ ਉੱਪਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਸੀ। ਦਰਅਸਲ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਵਪਾਰੀ ਬਣ ਕੇ ਆਏ ਸਨ। ਚਲਾਕ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਥੇ ਪੈਰ ਪਸਾਰ ਲਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ’ਤੇ ਰਾਜ ਕਾਇਮ ਕਰਨ ’ਚ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਪੇਸ਼ ਆਈ। ਕਾਰਨ? ਇੱਥੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਰਾਜ ਸੀ। ਇਹ ਮਹਾਰਾਜਾ ਬਹੁਤ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਖ਼ੁਦ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਦਾ ਇਕ ਨਿਮਾਣਾ ਜਿਹਾ ਸੇਵਕ ਹੀ ਸਮਝਦਾ ਸੀ। ਬੱਚਿਓ! ਕੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਉੱਪਰ ਸੋਨਾ ਲਵਾਉਣ ਦੀ ਸੇਵਾ ਇਸੇ ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੇ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਸ ਮਹਾਨ ਸੇਵਾ ਦਾ ਉਸ ਨੂੰ ਰੱਤੀ ਭਰ ਵੀ ਮਾਣ ਨਹੀਂ ਸੀ।

ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਜੈਤੋ ਦੇ ਮੋਰਚੇ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਬਾਰੇ ਜਾਣਨ ਵੱਲ ਆਉਂਦੇ ਹਾਂ। ਜੈਤੋ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਹੀ ਇਕ ਕਸਬਾ ਹੈ। ਕਸਬਾ ਇਕ ਛੋਟਾ ਸ਼ਹਿਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਇਸ ਕਸਬੇ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਤੁਸੀਂ ਪੁੱਛੋਗੇ, ਉਹ ਕਿਉਂ? ਬੱਚਿਓ, ਇਹ ਉਹ ਨਗਰ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਦਸਵੇਂ ਗੁਰੂ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਚਰਨ ਪਾਏ ਸਨ। ਜੈਤੋ ਸਿੱਖ ਰਿਆਸਤ ਨਾਭਾ ਵਿਚ ਪੈਂਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਕਸਬਾ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵੱਡੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਬਠਿੰਡਾ ਅਤੇ ਫਰੀਦਕੋਟ ਵਾਲੀ ਸੜਕ ਉੱਪਰ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਬਠਿੰਡੇ ਤੋਂ ਫਰੀਦਕੋਟ ਜਾਣ ਸਮੇਂ 27 ਕਿ. ਮੀ. ਦੀ ਦੂਰੀ ’ਤੇ ਵੱਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਬੱਚਿਓ, ਸ਼ਾਇਦ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਹ ਪਤਾ ਹੋਵੇ ਕਿ ਅੰਤ ਵਿਚ ‘ਪਾੜੋ ਤੇ ਰਾਜ ਕਰੋ’ ਦੀ ਨੀਤੀ ਕਰਕੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਉੱਪਰ ਵੀ ਆਪਣਾ ਕਬਜ਼ਾ ਜਮਾ ਲਿਆ। ਪਰ ਕੁਝ ਰਿਆਸਤਾਂ ਉੱਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖ ਮਹਾਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਹੀ ਰਾਜ ਕਰਨ ਦਾ ਹੱਕ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਅਜਿਹੀ ਹੀ ਇਕ ਸਿੱਖ ਰਿਆਸਤ ਨਾਭਾ ਸੀ।

ਅਤਿ ਚਲਾਕ ਤੇ ਮੱਕਾਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਆਪਣੀਆਂ ਬੁਰੀਆਂ ਚਾਲਾਂ ਚੱਲਦੇ ਹੀ ਰਹੇ। ਉਹ ਆਪਣਾ ਈਸਾਈ ਧਰਮ ਫੈਲਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਮਕਸਦ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਉਹ ਸਾਡੇ ਪਵਿੱਤਰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ’ਚ ਵੀ ਸੱਚ ਨੂੰ ਮਿਟਾਉਣ ’ਤੇ ਤੁਲੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਥੇ ਮਹੰਤਾਂ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਾ ਦਿੱਤਾ। ਮਹੰਤਾਂ ਨੇ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬੁਰਾ ਕਰਮ ਪਵਿੱਤਰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ’ਚ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਜਾਗ੍ਰਿਤ ਤੇ ਸੱਚੇ ਧਰਮੀ ਸਿੱਖ ਅੱਗੇ ਆਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ ਚਲਾਈ। ਕਿੰਨੀ ਅਜੀਬ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਜਾ ਕੇ ਸਿੱਖ ਖ਼ੁਦ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਦੀ ਗੋਦ ਵਿਚ ਬੈਠਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਏਨਾ ਵਿਗੜ ਗਿਆ ਕਿ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ ਚਲਾਉਣੀ ਪੈ ਗਈ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਚੁਣੀ ਹੋਈ ਕਮੇਟੀ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਈ। ਇਹ ਸ਼ੋ੍ਰਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਸੀ। ਉਦਮੀ ਤੇ ਜਾਗੇ ਹੋਏ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਾਕੇ ’ਚ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਪਾਈਆਂ।

ਨਾਭਾ ਰਿਆਸਤ ਦਾ ਰਾਜਾ ਸਰਦਾਰ ਰਿਪੁਦਮਨ ਸਿੰਘ ਸੀ। ਇਹ ਚੰਗਾ ਰਾਜਾ ਤਾਂ ਸੀ ਹੀ, ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਇਕ ਧਰਮੀ ਸਿੱਖ ਦੇ ਗੁਣ ਵੀ ਰੱਖਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਰਾਜਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ ਦਾ ਹਾਮੀ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਮਹਾਰਾਜਾ ਪਟਿਆਲਾ ਨਾਲ ਵਿਵਾਦ ਭਾਵ ਕਿ ਝਗੜਾ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਅੰਗਰੇਜ਼ ਹਕੂਮਤ ਪਟਿਆਲੇ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜੇ ਨਾਲ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਇਹ ਨਿਕਲਿਆ ਕਿ 9 ਜੁਲਾਈ, 1923 ਈ. ਨੂੰ ਸਰਦਾਰ ਰਿਪੁਦਮਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਗੱਦੀ ਛੱਡਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਿਪੁਦਮਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਹੱਕ ’ਚ ਡਟ ਕੇ ਖੜ੍ਹੀ ਹੋ ਗਈ। ਇਸ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਇਸ ਵਧੀਕੀ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਆਵਾਜ਼ ਉਠਾਈ। ਜਲਸੇ ਹੋਏ। ਜਲੂਸ ਕੱਢੇ ਗਏ। ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਦਲ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਸੀ। ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਸਥਾ ਸ਼ੋ੍ਰਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਸੀ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸ਼ੋ੍ਰਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਅਤੇ ਸ਼ੋ੍ਰਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੇ ਲੱਗਭਗ 60 ਮੈਂਬਰ 13-14 ਅਕਤੂਬਰ, 1923 ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਏ। ਇਹ ਇਕ ਹੋਰ ਧੱਕਾ ਸੀ।

ਇਸ ਧੱਕੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਸਿੱਖ ਚੁੱਪ ਕਰਕੇ ਕਿਵੇਂ ਬੈਠ ਸਕਦੇ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 14 ਸਤੰਬਰ, 1923 ਈ. ਨੂੰ ਜੈਤੋ ਵਿਖੇ ਸਥਿਤ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੰਗਸਰ ਵਿਚ ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ। ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੰ੍ਰਥ ਸਾਹਿਬ ਉੱਪਰ ਪੂਰਾ ਭਰੋਸਾ ਹੈ। ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਜਾਗਤ ਜੋਤ ਗੁਰੂ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਵੱਡੇ ਸੰਕਟ ਸਮੇਂ ਉਹ ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਵੇਖੋ ਕੀ ਕੀਤਾ? ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੰ੍ਰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਬੀੜ ਹੀ ਉੱਥੋਂ ਚੁਕਵਾ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਪਾਠੀ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨਾਲ ਹੀ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਣ ’ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ। ਇਹ ਅਨਿਆਂ ਦੀ ਆਖਰੀ ਹੱਦ ਸੀ। ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਮੋਰਚਾ ਲਾਉਣਾ ਪਿਆ। ਕਈ ਵਾਰ ਦੂਸਰੇ ਲੋਕ ਸਿੱਖਾਂ ਉੱਪਰ ਵਿਅੰਗ ਵਾਲੀ ਟਿੱਪਣੀ ਕਰਦੇ ਸੁਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਸਿੱਖ ਮੋਰਚੇ ਬਹੁਤ ਲਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਪਰੰਤੂ ਸਿੱਖ ਕਦੇ ਬਿਨਾਂ ਕਾਰਨ ਦੇ ਮੋਰਚਾ ਨਹੀਂ ਲਗਾਉਂਦੇ।

ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਇਹ ਸੰਗਤੀ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਸਾਹਿਬ ਮੁੜ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਖੰਡਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਸਾਹਿਬ ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਸਹਿ ਜਾਂਦੇ। ਸੋ, 25 ਸਤੰਬਰ, 1923 ਦੇ ਦਿਨ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਸਾਹਿਬ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਹਰ ਰੋਜ਼ 25-25 ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਜਥੇ ਜਾਣ ਲੱਗੇ। ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਹੱਥਾਂ-ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਪੈ ਗਈ। ਉਹ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਪਕੜ ਲੈਂਦੇ। ਪਕੜ ਕੇ ਦੂਰ-ਦਰਾਜ ਦੇ ਜੰਗਲਾਂ ’ਚ ਛੱਡ ਆਉਂਦੇ। ਸਫਲਤਾ ਹਾਸਿਲ ਨਹੀਂ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ। ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੱਡਾ ਫੈਸਲਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ।

9 ਫਰਵਰੀ, 1924 ਈ. ਦਾ ਦਿਨ ਸੀ। ਇਸ ਦਿਨ ਜਥੇਦਾਰ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਗੋਹਲਵੜ ਦੀ ਜਥੇਦਾਰੀ ਹੇਠ 500 ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਜਥਾ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਚੱਲਿਆ। ਇਹ ਪੈਦਲ ਚੱਲਦਾ ਹੋਇਆ 21 ਫਰਵਰੀ, 1924 ਈ. ਨੂੰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਟਿੱਬੀ ਸਾਹਿਬ ਜੈਤੋ ਪੁੱਜਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਰਾ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਇਕਜੁਟ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ।

ਸਮੇਂ ਦੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਪਿੱਸੂ ਪੈ ਗਏ। ਜ਼ਾਲਿਮ ਸਰਕਾਰਾਂ ਆਪਣੀ ਕੀਤੀ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਮੁੜਦੀਆਂ। ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਜਾਬਰ ਪੁਲਿਸ ਵੱਲੋਂ ਜਥਾ ਰੋਕਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਪਰੰਤੂ ਸਿੰਘ ਤਾਂ ਹਰ ਕੁਰਬਾਨੀ ਵਾਸਤੇ ਤਿਆਰ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਜਥਾ ਰੋਕਿਆਂ ਨਾ ਰੁਕਿਆ ਤਾਂ ਏਨੇ ਵੱਡੇ ਜਥੇ ਉੱਪਰ ਗੋਲੀ ਚਲਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਫਲਸਰੂਪ 100 ਸਿੰਘਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਕੱਠਾ ਅੰਤਮ ਸਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅਸਥੀਆਂ ਨੂੰ ਇਕ ਘੜੇ ’ਚ ਪਾ ਕੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਅੰਗੀਠਾ ਸਾਹਿਬ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ’ਤੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

ਬਾਕੀ ਦੇ ਸਿੰਘ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਏ ਗਏ ਸਨ। ਇਸ ਗੋਲੀ ਕਾਂਡ ਪ੍ਰਤੀ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਸਿੱਖਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਹਮਦਰਦੀ ਪੈਦਾ ਹੋਈ। ਜਾਲਿਮ ਸਰਕਾਰ ਵਿਰੁੱਧ ਤਿੱਖਾ ਰੋਸ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਅਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਚੱਲ ਰਹੀ ਕੌਮੀ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਵਧਾਵਾ ਮਿਲਿਆ। ਇਹ ਗੱਲ ਕਿੰਨੀ ਮਾਣ ਕਰਨ ਯੋਗ ਤੇ ਵਿਲੱਖਣ ਹੈ ਕਿ ਸਿੰਘ ਜਥਿਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ’ਚ ਆਉਣ ਤੋਂ ਫਿਰ ਵੀ ਰੋਕੇ ਨਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਬਲਕਿ ਕੈਨੇਡਾ, ਹਾਂਗਕਾਂਗ ਅਤੇ ਸਿੰਘਾਈ ਜਿਹੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ ਕੇ ਸਿੰਘ ਜਾ ਕੇ ਵੱਸੇ ਹੋਏ ਸਨ ਤੋਂ ਜਥੇ ਜੈਤੋ ਵਿਖੇ ਪਹੁੰਚਦੇ ਰਹੇ। ਅਖੀਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਖ਼ੁਦ ਸਮਝੌਤਾ ਕਰਨ ਲਈ ਝੁਕੀ। ਪਰੰਤੂ ਜ਼ੁਲਮ ਦੀ ਅੱਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਪੰਥਕ ਪਾਰਟੀ ਨੇ ਸਹਿਯੋਗ ਕੀ ਦੇਣਾ ਸੀ। ਅਖੀਰ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਝੁਕਣਾ ਹੀ ਪਿਆ। ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ 1925 ਨੂੰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਐਕਟ ਪਾਸ ਹੋਇਆ। ਨਵੰਬਰ 1925 ਈ. ਨੂੰ ਇਹ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

9 ਜੁਲਾਈ ਨੂੰ ਜੈਤੋ ਵਿਖੇ ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਸਾਹਿਬ ਕਰਨ ਦੀ ਖੁਲ੍ਹ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। 21 ਜੁਲਾਈ, 1925 ਈ. ਨੂੰ ਇਕ ਸੌ ਇਕ ਅਖੰਡ ਪਾਠਾਂ ਦੀ ਲੜ੍ਹੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਗਈ। 6 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਇਸ ਦਾ ਭੋਗ ਪਿਆ। ਭੋਗ ਉਪਰੰਤ 9 ਅਗਸਤ, 1925 ਈ. ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੀ ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਨਗਰ ’ਚ ਇਕੱਤਰਤਾ ਹੋਈ। ਭਾਵੇਂ ਵੱਡੀਆਂ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਕਰਨੀਆਂ ਪਈਆਂ ਸਨ, ਪਰੰਤੂ ਫਤਿਹ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਨੂੰ ਹੀ ਨਸੀਬ ਹੋਈ। ਜੋ ਇਸ ਫਤਿਹ ਦੇ ਸ਼ੁਕਰਾਨੇ ਵਜੋਂ ਇਕ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਜਲੂਸ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ’ਚ ਉੱਥੋਂ ਚੱਲ ਕੇ ਇਹ ਜਲੂਸ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਪੁੱਜਾ। ਉੱਥੇ ਜਥਿਆਂ ’ਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਝੁਕ ਕੇ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਾਰੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਰਿਹਾਅ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਆਖੀਰ, ਇਹ ਜੈਤੋ ਦਾ ਮੋਰਚਾ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਸਬਰ, ਸੰਤੋਖ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਦਾ ਸੂਚਕ ਬਣਿਆ। ਇਸ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਮੋਰਚੇ ਉੱਪਰ ਅਸੀਂ ਜਿੰਨਾ ਮਾਣ ਕਰੀਏ ਓਨਾ ਥੋੜ੍ਹਾ ਹੈ।