ਮੱਧ ਯੁੱਗ ਘੋਰ ਅੰਧਕਾਰਮਈ ਸੀ। ਹੋਰ ਕਈ ਬੁਰਾਈਆਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਇਸ ਵਿਚ ਅਗਿਆਨਤਾ ਤੇ ਕਰਮ-ਕਾਂਡ ਬਹੁਤ ਭਾਰੂ ਸੀ। ਇਸ ਅੰਧਕਾਰਮਈ ਯੁੱਗ ’ਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਸੱਚ ਧਰਮ ਦੇ ਸੂਰਜ ਬਣ ਕੇ ਵਿਚਰੇ ਅਤੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੂੰ ਅਮਲ ਵਿਹਾਰ ’ਚ ਵੀ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਏ ਗਏ ਨਾਨਕ ਨਿਰਮਲ ਪੰਥ ਦੀ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸੰਪੂਰਨਤਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਲਾਸਾਨੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਸਲੋਂ ਵਿਲੱਖਣ ਪ੍ਰਤਿਭਾਵਾਨ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਤੇ ਅਨੂਠੀ ਦੇਣ ’ਚੋਂ ਕੁਝ ਚੋਣਵੇਂ ਅੰਸ਼ ਪਾਠਕਾਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝੇ ਕਰਨਾ ਇਸ ਲੇਖ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਹੈ।

ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨੌਵੇਂ ਗੁਰੂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਘਰ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਪੋਹ ਸੁਦੀ ਸਤਵੀਂ 1723 ਬਿਕ੍ਰਮੀ (22 ਦਸੰਬਰ, 1666 ਈ.) ਨੂੰ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ (ਬਿਹਾਰ) ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੋਣ ਸਦਕਾ ਹੀ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਲਈ ਇਹ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ ਬਣ ਗਿਆ। ਇਹ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਗੁਰੂ-ਪਰਵਾਰ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਸਮੂਹ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤ ਵਾਸਤੇ ਵੀ ਇਕ ਅਤਿ ਖੁਸ਼ੀ ਭਰਿਆ ਸ਼ੁਭ ਸਮਾਚਾਰ ਸੀ। ਸਭ ਹੀ ਕੰਵਲ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਂਗ ਖਿੜ ਗਏ।

ਗ੍ਰਹਿ ਵਿਖੇ ਬਾਲ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਸਮੇਂ ਪਿਤਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਇਸ ਅਸਥਾਨ ਤੋਂ ਕਾਫੀ ਦੂਰ ਪ੍ਰਚਾਰ ਹਿੱਤ ਵਿਚਰ ਰਹੇ ਸਨ ਜਿੱਥੇ ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ ਇਹ ਸ਼ੁਭ ਸਮਾਚਾਰ ਮਿਲਿਆ। ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦਾ ਸ਼ੁਕਰਾਨਾ ਅਦਾ ਕਰਦਿਆਂ ਸੰਦੇਸ਼ਕ ਨੂੰ ਮੋੜਵਾਂ ਲਿਖਤੀ ਫੁਰਮਾਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ। ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੰਗਤ ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਗੁਰ-ਪਰਵਾਰ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਸੰਭਾਲ ’ਚ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਸੀ ਪਰੰਤੂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਉਲੇਖ ਸਹਿਤ ਬਾਲ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਏ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਲਿਖਤੀ ਰੂਪ ’ਚ ਦੇ ਕਰ ਕੇ ਸੰਦੇਸ਼ਕ ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲ ਰੁਖ਼ਸਤ ਕੀਤਾ। ਲੋੜੀਂਦੇ ਆਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਮਗਰੋਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਆਪ ਕਾਫੀ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਮਗਰੋਂ ਹੀ ਸਪੁੱਤਰ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਏ ਨੂੰ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ ਆ ਕੇ ਮਿਲ ਸਕੇ।

ਬਾਲ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਏ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ’ਤੇ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਦੂਸਰੇ ਮਤਾਂ-ਮਤਾਂਤਰਾਂ ਦੇ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਨਾਲ ਮੇਲ-ਜੋਲ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਸਰਬਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ ਦੇ ਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਸਕ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਖੁਸ਼ੀ ਸੀ। ਇਹ ਖੁਸ਼ੀ ਪੀਰ ਭੀਖਣ ਸ਼ਾਹ ਵੱਲੋਂ ਘੁੜਾਮ (ਪੰਜਾਬ) ਤੋਂ ਲੰਮੀਆਂ ਵਾਟਾਂ ਕੱਟ ਕੇ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ ਪਹੁੰਚਣ ’ਤੇ ਤੀਬਰ ਸਿੱਕ ਰੱਖਦਿਆਂ ਬਾਲ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਨਿਹਾਲ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਪ੍ਰਸੰਗ ਪਰੋਖ ਰੂਪ ’ਚ ਇਹ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਤਿਗੁਰੂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇਸ਼ ਕੌਮ ਨੂੰ ਏਕਤਾ ਦੇ ਸੂਤ ਵਿਚ ਪਿਰੋਣ ਦਾ, ਸਤਿਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਅਰੰਭ ਕੀਤਾ ਕਾਰਜ ਆਪਣੇ ਗੁਰਿਆਈ-ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖ ਮਤ ਦੀ ਨੀਂਹ ਆਰਾਮਦਾਇਕ ਗ੍ਰਿਹਸਤੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਸੁੱਖ-ਆਰਾਮ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉੱਠਦਿਆਂ ਅਤੇ ਗੁਜ਼ਰਾਨ ਹਿੱਤ ਚੰਗੀ-ਭਲੀ ਸਰਕਾਰੀ ਨੌਕਰੀ ਦਾ ਇੱਛਿਤ ਤਿਆਗ ਕਰਦਿਆਂ ਨਾ ਕੋ ਹਿੰਦੂ ਨਾ ਮੁਸਲਮਾਨ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਬੁਲੰਦ ਕਰਦਿਆਂ ਰੱਖੀ ਸੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਇਸੇ ਕਾਰਜ ਭਾਵ ਹਿੰਦੂ/ਮੁਸਲਮਾਨ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਦੇਸ਼ ’ਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਦੋ ਵੱਡੇ ਮਤਾਂ ਦੇ ਮੰਨਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਪਈਆਂ ਦੂਰੀਆਂ ਦੂਰ ਕਰਦਿਆਂ ਨਿਭਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਹ ਗੱਲ ਵੀ ਉਲੇਖਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਧਾਰਮਿਕ ਅਜ਼ਾਦੀ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਇਕ ਅਜਿਹਾ ਵੱਡਾ ਸਰੋਕਾਰ ਸੀ ਜਿਸ ਵਾਸਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਚਾਂਦਨੀ ਚੌਂਕ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਸੀਸ ਦਾ ਬਲੀਦਾਨ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਦੂਸਰੀ ਗੱਲ ਵਕਤ ਦੇ ਕੱਟੜ ਹਠਧਰਮੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਕੱਟੜ ਹਠਧਰਮੀ ਨੀਤੀ ’ਤੇ ਪੁਨਰ-ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਪੱਕਾ ਫੈਸਲਾ ਆਪਣੇ ਹੋਣਹਾਰ ਸਪੂਤ ਸ੍ਰੀ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਏ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦੇ ਮੱਦੇਨਜ਼ਰ ਹੀ ਲਿਆ ਸੀ।

ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ, ਮਾਮਾ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਪਾਲ ਚੰਦ ਜੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਬਾਲ ਸ੍ਰੀ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਏ ਜੀ ਦੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਲਾਡ-ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਪਾਲਣਾ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਕਰਨ ’ਚ ਦਾਈਆਂ ਮਾਈ ਪੇੜੀ ਬਾਈ, ਬੀਬੀ ਲਾਡੋ ਅਤੇ ਬੀਬੀ ਰੂਪੀ ਦਾ ਭਰਪੂਰ ਹਿੱਸਾ ਬੋਲਦਾ ਹੈ। ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸਿੱਖ ਅਤੇ ਹੋਰ ਧਰਮਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ, ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਸਨੀਕ ਇਸਤਰੀ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦਾ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਯੋਗਦਾਨ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਸਰੋਤ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਰਾਜਾ ਫਤਹ ਚੰਦ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਰਾਣੀ ਮੈਣੀ ਤਾਂ ਜਿਵੇਂ ਬਾਲ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਏ ਨੂੰ ਵੇਖ-ਵੇਖ ਕੇ ਹੀ ਜੀਉਂਦੇ ਸਨ। ਰਾਣੀ ਮੈਣੀ ਬਾਲ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਏ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਖੇਡਣ ਵਾਲੇ ਹਮਉਮਰ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਮੋਹ-ਭਾਵ ਵਿਚ ਭਿੱਜ ਕੇ ਛੋਲੇ-ਪੂੜੀਆਂ ਛਕਾਉਂਦੇ ਰਹੇ। ਬਾਲ ਸ੍ਰੀ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਇ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ’ਚ ਬਾਲਾਂ ਦੀ ਟੋਲੀ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਆਉਂਦੀ ਰਹੀ। ਉਹ ਰਾਣੀ ਨੂੰ ‘ਮਾਂ’ ਆਖਦੇ। ਰਾਣੀ ਅਥਾਹ ਖੁਸ਼ੀ ਮਹਿਸੂਸਦੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਬਾਲ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਏ ਦੀ ਮਨੋਹਰ ਸੂਰਤ ’ਚੋਂ ਦੀਦਾਰ ਦੀ ਝਲਕ ਵਿੱਚੋਂ ਅਸੀਮ ਰੂਹਾਨੀ ਅਨੰਦ-ਹੁਲਾਸ ਹਾਸਲ ਹੋਇਆ। ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਗਲੀਆਂ-ਬਜ਼ਾਰਾਂ ’ਚੋਂ ਲੰਘਦੀਆਂ ਨਵਾਬਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਹੀ ਸਵਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸਿਰ ਝੁਕਾਉਣ ਤੋਂ ਬੇਪਰਵਾਹੀਆਂ ’ਚ ਇਨਕਾਰ ਕਰਦਿਆਂ ਬਾਲ ਸ੍ਰੀ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਏ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਮਉਮਰ ਬਾਲ ਜਨ- ਸਾਧਾਰਨ ਨੂੰ ਅਣਗੌਲਣ ਵਾਲੇ ਸਾਮੰਤਵਾਦੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹੀ ਸਿਸਟਮ ਨੂੰ ਨਕਾਰਦੇ ਰਹੇ। ਸ੍ਰੀ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਏ ਬੀਰ ਰਸੀ ਜੰਗੀ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਖੇਡਾਂ ਖੇਡਦੇ ਰਹੇ, ਜਿਸ ਦੁਆਰਾ ਉਹ ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਕੂਮਤ ਨਾਲ ਭਵਿੱਖ ’ਚ ਟਕਰਾਉ ਹੋਣ ਦਾ ਰਮਜ਼ੀ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕਰਦੇ ਜਾਪਦੇ। ਮਾਮਾ ਕ੍ਰਿਪਾਲ ਚੰਦ ਜੀ ਬਾਲਾਂ ਨੂੰ ਇਵੇਂ ਕਰਦਿਆਂ ਵੇਖ ਕੇ ਤਸੱਲੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ। ਸ੍ਰੀ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਏ ਜੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਖੇਡ ’ਚ ਜੇਤੂ ਟੋਲੀ ਨੂੰ ਇਨਾਮ ਤੇ ਸ਼ਾਬਾਸ਼ ਦਿੰਦੇ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸ੍ਰੀ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਏ ਜੀ ਨੂੰ ਬਾ-ਕਮਾਲ ਯੋਧੇ ਤੇ ਸੈਨਾਪਤੀ ਬਣਾਉਣ ’ਚ ਮਾਮਾ ਜੀ ਦੀ ਪਹਿਲ-ਕਦਮੀ ਤੇ ਹੱਲਾਸ਼ੇਰੀ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਪਰੰਤੂ ਇਹ ਵੀ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਏ ਹੀ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਪਿਤਾ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਆਉਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਸਿਰਮੱਥੇ ਮੰਨਦਿਆਂ ਪਟਨੇ ਸਾਹਿਬ ਵਾਲਾ ਅਨੰਦ ਮੰਗਲ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਜੀਵਨ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨਵੇਂ ਸਥਲ ਤੇ ਬਿਲਕੁਲ ਅਲੱਗ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਥਾਹ, ਮਿਹਨਤ ’ਤੇ ਸਿਖਲਾਈ ਭਰਪੂਰ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਪੂਰਨ ਇਕਸੁਰਤਾ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰ ਲਈ।

‘ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ’ ਨਾਮ ਚੱਕ ਨਾਨਕੀ ਨੂੰ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਵੀ ਸ੍ਰੀ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਏ ਹੀ ਸਨ। ਸਤਿਗੁਰੂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਇਕ ਐਸੀ ਜਗ੍ਹਾ ਖਰੀਦ ਕੇ ਇਹ ਨਗਰ ਆਪਣੇ ਮਾਤਾ ਜੀ ਦੇ ਨਾਮ ’ਤੇ ਵਸਾਉਣਾ ਕੀਤਾ ਸੀ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਲੋਕਾਈ ਦੇ ਮਨ-ਮਸਤਕ ’ਚ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਰਮ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਦੂਸਰਾ, ਇਸ ਨੂੰ ਵਿੱਦਿਆ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਜੋਂ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਵੀ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਬਾਲ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਏ ਦੀ ਵਿੱਦਿਆ ਤੇ ਸ਼ਸਤਰਾਂ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ’ਚ ਮੁਹਾਰਤ ਪਿਤਾ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਤਜ਼ਰਬੇਕਾਰ ਮਾਹਰ ਉਸਤਾਦਾਂ ਦੀ ਦੇਖ-ਰੇਖ ਤੇ ਸਿਖਲਾਈ ਹੇਠ ਕਰਵਾਈ ਗਈ। ਜਦੋਂ ਸਿਖਲਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਉਸਤਾਦ ਅਤੇ ਸਿਖਲਾਈ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸ਼ਿਸ਼ ਦੋਨੋਂ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਹਿੱਸੇ ਦਾ ਅਮਲ-ਓ-ਕਰਮ ਉੱਚਤਮ ਸਿਖਰ ਵਾਲੀ ਉਚਾਈ, ਡੂੰਘਾਈ ਤੇ ਵਿਆਪਕਤਾ ਉੱਪਰ ਜਾ ਕੇ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ ਉਦੋਂ ਹੀ ਅਸਚਰਜ ਸਿੱਟੇ ਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਸਾਕਾਰ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਏ ਜੀ ਨੂੰ ਭਾਈ ਬੱਜਰ ਸਿੰਘ ਸ਼ਾਹਦਰਾ ਨੇ ਅਨੇਕਾਂ ਸ਼ਸਤਰਾਂ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਤੇ ਘੋੜ-ਸਵਾਰੀ ’ਚ ਨਿਪੁੰਨਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਵਾਈ। ਸ਼ਸਤਰਾਂ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਤੇ ਘੋੜ-ਸਵਾਰੀ ਵਿਚ ਆਪ ਲਾਸਾਨੀ ਸਿੱਧ ਹੋਏ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਨਵਵਿਕਸਿਤ ਵਿੱਦਿਆ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ’ਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੋਣਹਾਰ ਤੇ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ’ਚ ਅਸਾਧਾਰਨ ਸਮਰੱਥਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਸਪੁੱਤਰ ਸ੍ਰੀ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਏ ਜੀ ਨੂੰ ਬ੍ਰਿਜ ਭਾਸ਼ਾ, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ, ਅਰਬੀ, ਫ਼ਾਰਸੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਲਿਪੀਆਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਅਭਿਆਸ ਪੰਡਿਤ ਕਿਰਪਾ ਰਾਮ, ਮੁਨਸ਼ੀ ਸਾਹਿਬ ਚੰਦ, ਭਾਈ ਚੌਪਾ ਸਿੰਘ, ਮੁਨਸ਼ੀ ਪੀਰ ਮੁਹੰਮਦ ਕਾਜ਼ੀ ਅਤੇ ਭਾਈ ਹਰਜਸ ਰਾਇ ਤੇ ਭਾਈ ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ ਜਿਹੇ ਗੁੜ੍ਹੇ ਹੋਏ ਵਿਦਵਾਨ ਉਸਤਾਦਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕਰਵਾਇਆ। ਜਦਕਿ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਗਿਆਨ ਪਿਤਾ ਸਤਿਗੁਰੂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਖ਼ੁਦ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ।

ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ’ਚ ਜ਼ਬਰੀ ਧਰਮ ਪਰਿਵਰਤਨ ਕਰਾਉਣ ਦੀ ਅਣਇੱਛਿਤ ਸਮੇਂ ਦੀ ਮੁਗ਼ਲ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਅੱਤਿਆਚਾਰੀ ਨੀਤੀ ਦੇ ਸਤਾਏ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਪੁਕਾਰ ’ਤੇ ਆਪਣੇ ਹੋਣਹਾਰ ਸਪੂਤ ਵੱਲੋਂ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੂੰ ਖ਼ੁਦ ਦੁਖੀਆਂ ਦੀ ਬਾਂਹ ਫੜਨ ਲਈ ਪੇ੍ਰਰਿਤ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਪਿਤਾ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਖ਼ੁਦ ਦਿੱਲੀ ਜਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਤਿੰਨ ਚੋਣਵੇਂ ਸਿੱਖਾਂ ਸਮੇਤ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਕੁਰਬਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਤਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਏ ਉੱਪਰ ਸਿੱਖ ਲਹਿਰ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਆਈ ਜੋ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਉੱਚਤਮ ਬਹੁਗੁਣ ਸੰਪੰਨ ਕਿਰਦਾਰ ਤੇ ਅਸਾਧਾਰਨ ਯੋਗਤਾ ਨਾਲ ਨਿਭਾਉਂਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪਾਵਨ ਸਰ-ਜ਼ਮੀਨ ’ਤੇ ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਪਾਨ ਕਰਵਾ ਕੇ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ ਪਾਸੋਂ ਖ਼ੁਦ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੀ ਦਾਤ ਹਾਸਲ ਕਰ ਕੇ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਏ ਤੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਬਣੇ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਗ੍ਰਹਿ ਵਿਖੇ ਚਾਰ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ: ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ, ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ, ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਫਤਿਹ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਦੇ ਕੇ ਲਾਸਾਨੀ ਬਹਾਦਰੀ ਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਦੀਆਂ ਉੱਚਤਮ ਮਿਸਾਲਾਂ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀਆਂ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਕ ਵੱਖਰਾ ਸ਼ਾਨਾਂਮੱਤਾ ਇਤਿਹਾਸ ਹੈ।

‘ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ’ ਵਧੇਰੇ ਹਿੰਦੂ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਅਤੇ ਮੁਗ਼ਲ ਹਕੂਮਤ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ’ਚ ਰੜਕਣ ਲੱਗਾ। ਸੋ ਇੱਥੇ ਅਤੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਥਾਨਾਂ ’ਤੇ ਆਪਣੇ ਗੁਰਿਆਈ ਕਾਲ ’ਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਕੁੱਲ 14 ਯੁੱਧ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵੈਰੀਆਂ ਨਾਲ ਲੜਨੇ ਪਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਯੁੱਧਾਂ ’ਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਮਾਨਸਿਕ-ਆਤਮਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਅਰਥਾਤ ਸਿੰਘ-ਸੂਰਮਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਵੈਰੀਆਂ ਦੇ ਹਮਲਿਆਂ ਨੂੰ ਅਪੂਰਣ ਸੂਰਮਤਾਈ, ਹੌਂਸਲੇ ਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਨਾਲ ਰੋਕਿਆ ਗਿਆ। ਪਹਾੜੀ ਰਾਜੇ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾਮੀ ਮੁਗ਼ਲ ਸੈਨਾਪਤੀ ਹਰ ਵਾਰ ਮੂੰਹ ਦੀ ਖਾਂਦੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਜੇ-ਨਿਵਾਜੇ ਸਿੰਘ ਸੂਰਮੇ ਖਾਲਸੇ ਟਿੱਡੀ ਦਲਾਂ ਦੇ ਹਮਲਿਆਂ ਸਾਹਵੇਂ ਪੂਰੇ ਆਤਮ ਬਲ ਤੇ ਸੂਰਮਤਾਈ ਨਾਲ ਸੀਨੇ ਤਾਣ ਕੇ ਖੜ੍ਹਦੇ ਹੋਏ ਸੱਚ ਦੀ ਜਿੱਤ ਦਰਜ ਕਰਾਉਂਦੇ ਹਰੇ। ਕੁਝ ਇਕ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜੇ ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਆਟੇ ’ਚ ਲੂਣ ਸਾਮਾਨ ਹੀ ਸਨ, ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਮਰਥਕ ਵੀ ਰਹੇ ਪਰੰਤੂ ਵਧੇਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਵੈਰ-ਵਿਰੋਧ ਤੇ ਈਰਖਾ ਪਾਲਦੇ ਰਹੇ ਤੇ ਅਨੇਕਾਂ ਵਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਪ੍ਰਣ ਤੇ ਇਕਰਾਰਨਾਮੇ ਵੀ ਤੋੜੇ। ਸਮੇਂ ਦੀ ਮੁਗ਼ਲ ਹਕੂਮਤ ਦੀ ਬਦਨੀਅਤੀ ਤੇ ਜ਼ੁਲਮ-ਜ਼ਬਰ ਦਾ ਕੋਈ ਮੇਚ- ਬੰਨਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਮੁਗ਼ਲ ਸੁਬੇਦਾਰਾਂ ਦਾ ਸਿਰੇ ਦਾ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਰੋਲ ਇਤਿਹਾਸ ’ਚ ਕਾਲੇ ਅੱਖਰਾਂ ’ਚ ਲਿਿਖਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ’ਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮੱਕਾਰ ਸਰਹੰਦ ਦਾ ਸੂਬੇਦਾਰ ਵਜੀਰ ਖਾਨ ਸਾਬਿਤ ਹੋਇਆ ਜਿਸ ਨੇ ਜੰਗਾਂ-ਯੁੱਧਾਂ ’ਚ ਮੂੰਹ ਦੀ ਖਾਣ ਮਗਰੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਨੂੰ ਸਰੀਰਿਕ ਪੱਖੋਂ ਖਤਮ ਕਰਨ ਦੀ ਬਦਨੀਅਤੀ ਧਾਰ ਲਈ। ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਸਨਮੁਖ ਅਪੂਰਣ ਹੌਂਸਲੇ ਤੇ ਧਰਮ ’ਤੇ ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਸਹਿਤ ਖੜ੍ਹ ਕੇ ਆਪਣੀਆਂ ਜਿੰਦੜੀਆਂ ਸਿੱਖੀ ਅਸੂਲਾਂ, ਪਿਤਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਉੱਚਤਮ ਵਿਅਕਤਿਤਵ ਅਤੇ ਦਾਦਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਅਦੁੱਤੀ ਬਲੀਦਾਨ ਨੂੰ ਸਨਮੁੱਖ ਰੱਖਦਿਆਂ ਵਾਰ ਕੇ ਅਡੋਲ, ਅਡਿੱਗ ਧਰਮੀ ਸਪੂਤ ਬਣ ਕੇ ਅਦੁੱਤੀ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਰਚਿਆ।

ਜਦੋਂ ਸਮੇਂ ਦੀ ਮੁਗ਼ਲ ਹਕੂਮਤ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਨਿਵਾ ਜਾਂ ਹਰਾ ਨਾ ਸਕੀ ਤਾਂ ਇਹ ਅਤਿ ਹੋਛੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ’ਤੇ ਉਤਰ ਆਈ। ਝੂਠੀਆਂ ਕਸਮਾਂ ਖਾ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਛੱਡਣ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਬਣਾਏ, ਕੀਤੇ ਪ੍ਰਣਾਂ ਨੂੰ ਛਿੱਕੇ ’ਤੇ ਟੰਗ ਸਰਸਾ ਨਦੀ ਕਿਨਾਰੇ ਨਦੀ ਪਾਰ ਕਰਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ’ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜਾਂ ਦੁਆਰਾ ਲੜਿਆ ਗਿਆ ਚਮਕੌਰ ਦਾ ਯੁੱਧ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਅਨੋਖਾ ਯੁੱਧ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਚਾਲੀ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਲੱਖਾਂ ਦੀ ਮੁਗ਼ਲ ਫੌਜ ਨਾਲ ਫਸਵੀਂ ਲੜਾਈ ਲੜ ਕੇ, ਜੂਝਦਿਆਂ ਤੇ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ’ਚ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਪਾਈਆਂ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਪੰਜ-ਪੰਜ ਸਿੰਘਾਂ ਜਥੇ ਭੇਜ ਕੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਬੇਮਿਸਾਲ ਯੁੱਧਨੀਤਕ ਸੈਨਾਪਤੀ ਹੋਣ ਦਾ ਸਬੂਤ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ’ਚੋਂ ਪਹਿਲੇ ਦੋ ਜਥਿਆਂ ’ਚ ਵਾਰੋ-ਵਾਰੀ ਆਪਣੇ ਸਪੁੱਤਰ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਭੇਜ ਕੇ ਇਕ ਵਿਲੱਖਣ ਮਿਸਾਲ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਇਸ ਦਾ ਪੂਰਾ-ਪੂਰਾ ਇਲਮ ਸੀ ਕਿ ਐਸੀ ਸਥਿਤੀ ’ਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆ ਸਕਣਾ ਪਰੰਤੂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿੰਘ ਵੀ ਤਾਂ ਸਪੁੱਤਰਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਪਿਆਰੇ ਸਨ। ਚਮਕੌਰ ਦੇ ਯੁੱਧ ’ਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਖ਼ੁਦ ਵੀ ਜੂਝ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਣ ਦੀ ਚਾਹਤ ਤੇ ਇਰਾਦਾ ਰੱਖਦੇ ਸਨ, ਪਰੰਤੂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਹੁਕਮਨਾਮਾ ਕਰ ਕੇ ਚਮਕੌਰ ਦੀ ਗੜ੍ਹੀ ਛੱਡ ਕੇ ਬਿਖਰੇ ਖਾਲਸੇ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸੰਗਠਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਜਾਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਸ ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੀ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਨਾਲ ਸਰਅੰਜਾਮ ਦਿੱਤਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਆਦਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੰ੍ਰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਮੁੜ ਸੰਪਾਦਨਾ ਕਰ ਕੇ ਨਾਂਦੇੜ (ਸ੍ਰੀ ਹਜ਼ੂਰ ਸਾਹਿਬ) ਵਿਖੇ ਇਸ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਦਾ ਦਰਜਾ ਦਿੰਦਿਆਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ‘ਸ਼ਬਦ ਗੁਰੂ’ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਲੜ ਲਾਇਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬੰਦਾ ਬੈਰਾਗੀ ਨੂੰ ਖਾਲਸਾ ਸਾਜ ਕੇ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਬਣਾ ਕੇ ਖਾਲਸੇ ਨੂੰ ਕੂੜ ਤਾਕਤਾਂ ਨਾਲ ਸਿੱਝਣ ਦੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਰੱਥ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਅੰਤਿਮ ਅਤਿ ਜ਼ਰੂਰੀ ਜੀਵਨ ਉਦੇਸ਼ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਮਗਰੋਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ 1708 ਈ. ਨੂੰ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾ ਗਏ।

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਹੋਰ ਅਣਗਿਣਤ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਖੁਦ ਇਕ ਬੇਹੱਦ-ਕੁਸ਼ਲ ਤੇ ਅਪੂਰਣ ਸਮਰੱਥਾ ਵਾਲੇ ਬਾਣੀਕਾਰ ਵੀ ਹਨ। ਐਸੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਅਣਗਿਣਤ ਹੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣੀ ਸੰਗਿਆਵਾਂ ਸਹਿਤ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਲਹ ਯਾਰ ਖਾਂ ਜੋਗੀ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ:

ਕਰਤਾਰ ਕੀ ਸੁਗੰਦ ਹੈ, ਨਾਨਕ ਕੀ ਕਸਮ ਹੈ
ਜਿਤਨੀ ਭੀ ਹੋ ਗੋਬਿੰਦ ਕੀ ਤਾਰੀਫ ਵੁਹ ਕਮ ਹੈ।