ਸਮਾਜਿਕ ਬਰਾਬਰੀ ਇਕ ਸਰਬ-ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ ਧਾਰਨਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਮੱਧ ਕਾਲ ’ਚ ਸਮੁੱਚੇ ਦੇਸ਼ ਭਾਰਤਵਰਸ਼ ਅੰਦਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਾਂਤਾਂ ’ਚ ਭਗਤ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਇਕ ਮੰਜ਼ਿਲ ਦੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖਿਆ। ਇਸ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪ੍ਰਾਂਤ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਸਮਾਜਿਕ ਬਰਾਬਰੀ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਜਾਂ ਸਰੋਕਾਰ ਨੂੰ ਵਿਆਪਕ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਰੂਪ ’ਚ ਉਭਾਰਨ ਦੀ ਪਹਿਲਕਦਮੀ ਕਰਨੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਆਈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸਮਾਜਿਕ ਬਰਾਬਰੀ ਨੂੰ ਤਹਿਸ-ਨਹਿਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਤੇ ਛੂਤ-ਛਾਤ ਅਤੇ ਸੁੱਚ-ਭਿੱਟ ਜਿਹੇ ਸੰਕਲਪਾਂ ਨੂੰ ਵਦਾਣ ਵਰਗੀਆਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੇ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਸੱਟਾਂ ਮਾਰ ਕੇ ਸਮਾਜਿਕ ਬਰਾਬਰੀ ਦਾ ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉੱਚੇ ਸੁਰ ’ਚ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਜੋ ਮੂਲ ਮੰਤਰ ‘ੴ ਤੋਂ ਗੁਰਪ੍ਰਸਾਦਿ’ ਤਕ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤਾ ਜੋ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ’ਚ ਵਿਭਿੰਨ ਬਾਣੀਆਂ ਦੇ ਅਰੰਭ ਦਰਜ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਨਾਲ ਹੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸੁਪ੍ਰਸਿੱਧ ਬਾਣੀ ‘ਜਪੁ’ (ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਨਾਮ ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ) ਦਾ ਅਰੰਭ ਹੋਇਆ ਹੈ ਉਸ ਵਿਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਮੂਲ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਸਟੀਕ ਰੂਪ ’ਚ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਵਿਚ ਹੀ ਸਮਾਜਿਕ ਬਰਾਬਰੀ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਸਰੋਕਾਰ ਨੂੰ ਉਭਾਰਿਆ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਇੱਕ ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਕੋਈ ਆਕਾਰ ਜਾਂ ਰੂਪ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਸਦੀਵੀਂ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਕਰਨਹਾਰ ਹੈ, ਉਹ ਭਉ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਵੈਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਵਜੂਦ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਮੌਤ ਦੇ ਦਾਇਰੇ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਹੈ, ਉਹ ਜੂਨਾਂ ’ਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ ਅਤੇ ਉਹ ਸੱਚੇ ਰਾਹ-ਦਿਸੇਰੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ’ਚ ਹੈ। ਸਿਰੀ ਰਾਗ ’ਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਨਸਾਨੀ ਸਮਾਜ ’ਚ ਸਾਰੇ ਹੀ ਉੱਚੇ ਹਨ, ਨੀਚ ਕੋਈ ਵੀ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਭ ਦੀ ਸਾਜਨਾ ਹੀ ਉਸ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਆਪ ਕੀਤੀ ਹੈ : ਸਭੁ ਕੋ ਊਚਾ ਆਖੀਐ ਨੀਚੁ ਨ ਦੀਸੈ ਕੋਇ ॥
ਇਕਨੈ ਭਾਂਡੇ ਸਾਜਿਐ ਇਕੁ ਚਾਨਣੁ ਤਿਹੁ ਲੋਇ ॥ (ਪੰਨਾ 62) ਜੋ ਮੰਦਰਾਂ ’ਚ ਮੂਰਤੀਆਂ ਸਾਹਮਣੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਇਕ ਕਰਮ-ਕਾਂਡੀ ਆਰਤੀ ਨੂੰ ਧਨਾਸਰੀ ਰਾਗ ਦੀ ਆਰਤੀ ਵਿਸਮਾਦੀ ਰੂਪ ’ਚ ਵਰਣਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ’ਚ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਅੰਦਰ ਪਰਮ-ਸ਼ਕਤੀ, ਵਰਤਦੀ ਦਰਸਾਈ ਗਈ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਅਤੇ ਵਰਨ-ਵੰਡ ਦੀਆਂ ਹੱਦ-ਬੰਦੀਆਂ ਅਤੇ ਵਖਰੇਵਿਆਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੱਦ ਕਰਦੀ ਦੇਖੀ-ਵਿਚਾਰੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ : ਸਭ ਮਹਿ ਜੋਤਿ ਜੋਤਿ ਹੈ ਸੋਇ ॥
ਤਿਸ ਦੈ ਚਾਨਣਿ ਸਭ ਮਹਿ ਚਾਨਣੁ ਹੋਇ ॥ (ਪੰਨਾ 13) ਜਦੋਂ ਸਾਰੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ’ਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਜੀਵਨ ਦੀ ਲਹਿਰ ਹੀ ਇੱਕੋ ਪਰਮ-ਸ਼ਕਤੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਵਰਤ ਰਹੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਸਾਰੇ ਬਰਾਬਰ ਤਾਂ ਹਨ ਹੀ, ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨਹੀਂ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਸਾਰੇ ਜੀਆਂ ਦੇ ਇੱਕੋ ਦਾਤੇ ਨੂੰ ਸਦੀਵੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਚਿਤਾਰਦੇ ਰਹਿਣ ਦੀ ਤਾਂਘ ਤੇ ਸਿੱਕ ਦੀ ਇੱਕ ਮਾਤਰ ਲੋਚਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ : ਹਰਿ ਚਰਣ ਕਮਲ ਮਕਰੰਦ ਲੋਭਿਤ ਮਨੋ ਅਨਦਿਨੋ ਮੋਹਿ ਆਹੀ ਪਿਆਸਾ ॥
ਕ਼੍ਰਿਪਾ ਜਲੁ ਦੇਹਿ ਨਾਨਕ ਸਾਰਿੰਗ ਕਉ ਹੋਇ ਜਾ ਤੇ ਤੇਰੈ ਨਾਮਿ ਵਾਸਾ ॥ (ਪੰਨਾ 663) ‘ਜਪੁ’ (ਜਪੁ ਜੀ ਸਾਹਿਬ) ’ਚ ਵੀ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਇੱਕੋ ਲੋਚਾ ਸਾਰੇ ਜੀਆਂ ਦੇ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਦਾਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਾ ਵਿਸਾਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ : ਗੁਰਾ ਇਕ ਦੇਹਿ ਬੁਝਾਈ ॥ ਸਭਨਾ ਜੀਆ ਕਾ ਇਕੁ ਦਾਤਾ
ਸੋ ਮੈ ਵਿਸਰਿ ਨ ਜਾਈ ॥ (ਪੰਨਾ 2) ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੁਆਰਾ ਨਾਮ ਜਪਣ ਤੋਂ ਅਸਲ ਭਾਵ ਉਸ ਰਚਨਹਾਰ ਦੁਆਰਾ ਸਾਜੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ’ਚੋਂ ਉਹਦੇ ਦੀਦਾਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਅਤੇ ਇਕ ਐਸੀ ਸਮਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਕੋਈ ਵੀ ਬੇਗਾਨਾ ਨਜ਼ਰ ਨਾ ਆਵੇ। ਇਹੋ ਨਿਰਮਲ ਭਾਵਨਾ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਦ੍ਵੈਤ ਭਾਵ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਉਹਦੀ ਸਾਂਝ ਪੁਆਉਣ ’ਚ ਸਹਾਈ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਮਨੁੱਖ ਤੋਂ ਦੂਰੀ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਬਣਨੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਇੱਕ ਪਿਤਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਗੁਰਮਤਿ ਦਾ ਰਹੱਸਵਾਦੀ ਸੂਤਰ ਮਨੁੱਖੀ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਸਪਰ ਸਾਂਝ, ਸਦਭਾਵਨਾ, ਪਰਸਪਰ ਸਮਝਦਾਰੀ ਦੇ ਸੰਬੰਧਾਂ ’ਚ ਬੰਨ੍ਹਣ ਵਾਸਤੇ ਇਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤੇ ਕਾਰਗਰ ਸੂਤਰ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਅੰਤਿਮ ਰੂਪ ’ਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਾਜਿਕ ਬਰਾਬਰੀ ਦੀ ਇੱਛਿਤ ਮੰਜ਼ਿਲ ਉੱਪਰ ਪਹੁੰਚਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸਮਾਜਿਕ ਅਸਮਾਨਤਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਦੇਸ਼ ਜਾਂ ਖਿੱਤੇ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਰਲ-ਮਿਲ ਕੇ ਸਮੂਹਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਬਣਨ ਦੇ ਵਿਚ ਇਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਰੁਕਾਵਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਸਮਾਜ ’ਚ ਪੂਰਨ ਏਕਤਾ, ਇਕਜੁਟਤਾ ਅਤੇ ਇਕਸੁਰਤਾ ਦੀ ਆਸ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ ’ਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਆਰਥਿਕ ਅਸਮਾਨਤਾ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਵਧੇਰੇ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਾਜਿਕ ਨਾ-ਬਰਾਬਰੀ ਤੋਂ ਪੀੜਿਤ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਡੂੰਘੀ ਸ਼ਿੱਦਤ ਨਾਲ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਭਾਵ ਕਿ ਮੂਲ ਕਾਰਨਾਂ ਉੱਪਰ ਡੂੰਘਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ’ਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਸੰਕਲਪ ਲੈਂਦੇ ਹੋਏ ਤੁਰੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਡੂੰਘੀ ਨੀਝ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਸਥਾ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ’ਚ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਦੇ ਇਕ ਚੱਕਰ ’ਚ ਫਸਾ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਜਾਤੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦਾ ਮੂਲ ਆਧਾਰ ਵਰਨ-ਵਿਵਸਥਾ ਸੀ। ਸਮੁੱਚਾ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਚਾਰ ਵਰਨਾਂ ’ਚ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਹ ਵਰਨ ਸਨ— ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਕਸ਼ੱਤਰੀ ਜਾਂ ਖੱਤਰੀ, ਵੈਸ਼ ਅਤੇ ਸ਼ੂਦਰ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵਰਨ ਸਰਵਉੱਚ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਕਸ਼ੱਤਰੀ ਜਾਂ ਖੱਤਰੀ ਦਾ ਉਸ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਦੂਸਰਾ ਦਰਜਾ ਸਵੀਕਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਵੈਸ਼ ਦਾ ਉਸ ਤੋਂ ਥੱਲੇ ਦਾ ਤੀਸਰਾ ਅਤੇ ਚੌਥਾ ਸਭ ਤੋਂ ਹੇਠਲਾ ਸਥਾਨ ਸ਼ੂਦਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਵਰਨ ਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ’ਚ ਰੱਦ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਵਰਨ-ਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਕੁਝ ਰਾਜਾਂ ’ਚ ਸਿਧਾਂਤਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਭਗਤ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਰੱਦ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ, ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਅਤੇ ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਜੋ ਬਾਣੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਥਾਨਾਂ ਤਕ ਪਹੁੰਚ ਕਰ ਕੇ ਲਿਆਂਦੀ ਉਸ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਵਿਵਸਥਾ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ’ਚ ਉੱਚੇ ਤੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਸੁਰ ’ਚ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਅਤੇ ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ ਖ਼ੁਦ ਨਾਲ ਅਖੌਤੀ ਨੀਵੀਂ ਜਾਤ ਦਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਹਉਮੈਂ-ਗ੍ਰਸਤ ਜਾਤਵਾਦੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਦੁਰਵਿਹਾਰ ਤਕ ਦਾ ਵਰਣਨ ਵੀ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ’ਚ ਹੋਰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੇ ਵਧੇਰੇ ਬੇਬਾਕੀ ਨਾਲ ਜ਼ਾਹਰ ਕੀਤਾ। ਸਮਾਜਿਕ ਬਰਾਬਰੀ ਦੀ ਭਰਪੂਰ ਪ੍ਰੋੜ੍ਹਤਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਦੀਆਂ ਡੂੰਘਾਣਾਂ ’ਚ ਭਗਤ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੁਆਰਾ ਉਠਾਏ ਗਏ ਇਸ ਸਰੋਕਾਰ ਪ੍ਰਤੀ ਬਹੁਤ ਡੂੰਘੀ ਕਦਰ ਸੀ। ਇਹ ਸਰੋਕਾਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਜੀਵਨ ਭਰ ਪੱਕੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਵਸਾਈ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਅਮਲੀ ਜਾਂ ਵਿਹਾਰਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਸਮੁੱਚਾ ਜੀਵਨ ਹੀ ਅਸਮਾਨਤਾਵਾਂ ਦੇ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਿਕਾਰ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ’ਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੰਭਵ ਰੂਪ ’ਚ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਹਰ ਉੱਦਮ-ਉਪਰਾਲਾ ਕੀਤਾ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਤੀਖਣ ਗੁਰਮਤਿ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਨੁਸਾਰ ਜਾਤੀ ਉੱਚਤਾ ਸੌ ਫ਼ੀਸਦੀ ਕੂੜੀ, ਕਾਲਪਨਿਕ ਅਤੇ ਭਰਮਾਊ ਧਾਰਨਾ ਹੈ : ਫਕੜ ਜਾਤੀ ਫਕੜੁ ਨਾਉ ॥
ਸਭਨਾ ਜੀਆ ਇਕਾ ਛਾਉ ॥ (ਪੰਨਾ 83) ਜਾਤੀ ਹਉਮੈਂ-ਹੰਕਾਰ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਹਿਰ ਸਮਾਨ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ : ਜਾਤੀ ਦੈ ਕਿਆ ਹਥਿ ਸਚੁ ਪਰਖੀਐ ॥
ਮਹੁਰਾ ਹੋਵੈ ਹਥਿ ਮਰੀਐ ਚਖੀਐ ॥ (ਪੰਨਾ 142) ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਅਖੌਤੀ ਉੱਚ-ਜਾਤੀਏ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਮਾਜ ਦੁਆਰਾ ਅਤੇ ਥੁੜ੍ਹਾਂ ਮਾਰੇ ਕਿਰਤੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਅਪਮਾਨਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਤਿੱਖਾ ਨੋਟਿਸ ਲੈਂਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਖ਼ੁਦ ਨੂੰ ਨੀਚਾਂ ਦਾ ਪੱਕਾ ਸਾਥੀ ਦੱਸਣ ਹਿੱਤ ਨੀਚ ਦੱਸਣ ਦੀ ਹੱਦ ਤਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਆਪ ਅਖੌਤੀ ਵੱਡੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਦਿਲ ਦੀ ਸਾਂਝ ਨਾ ਹੋਣ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਸਵੈਮਾਣ ਦੇ ਮਨੋਭਾਵ ’ਚ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਸਮਾਜ ਦੇ ਅਖੌਤੀ ਨੀਵੇਂ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਪਰ ਆਪਣੀ ਮਿਹਰਾਂ ਭਰੀ ਨਜ਼ਰ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਕਥਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ : ਨੀਚਾ ਅੰਦਰਿ ਨੀਚ ਜਾਤਿ ਨੀਚੀ ਹੂ ਅਤਿ ਨੀਚੁ ॥
ਨਾਨਕੁ ਤਿਨ ਕੈ ਸੰਗਿ ਸਾਥਿ ਵਡਿਆ ਸਿਉ ਕਿਆ ਰੀਸ ॥
ਜਿਥੈ ਨੀਚ ਸਮਾਲੀਅਨਿ ਤਿਥੈ ਨਦਰਿ ਤੇਰੀ ਬਖਸੀਸ ॥ (ਪੰਨਾ 15) ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਜਿੱਥੇ ਸਮਾਜਿਕ ਬਰਾਬਰੀ ਨੂੰ ਇਸ ਦੇ ਲੋੜੀਂਦੇ ਇੱਛਿਤ ਰੂਪ ’ਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਭਾਰਤੀ ਵਰਨ-ਵੰਡ ਅਤੇ ਜਾਤ-ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਤਿੱਖੀ ਆਲੋਚਨਾ ਦੁਆਰਾ ਰੱਦ ਕੀਤਾ, ਉੱਥੇ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲੇ ਪੁਰਸ਼ ਅਤੇ ਇਸਤਰੀ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਛਿਤ ਬਰਾਬਰੀ ਦੀ ਅਣਹੋਂਦ ਦਾ ਮਸਲਾ ਬਹੁਤ ਭਰਪੂਰ ਬਲ ਅਤੇ ਦਲੀਲ ਯੁਕਤ ਰੂਪ ’ਚ ਆਪਣੀ ਸਮਾਜਿਕ ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਬਾਣੀ ’ਚ ਉਠਾਇਆ। ਇਹ ਸੁਣਨ-ਪੜ੍ਹਨ ’ਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ’ਚ ਕਦੇ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਇੱਛਿਤ ਅਧਿਕਾਰ ਅਤੇ ਮਹੱਤਤਾ ਜ਼ਰੂਰ ਹਾਸਿਲ ਰਹੀ ਸੀ, ਪਰੰਤੂ ਉਹ ਅਨੇਕਾਂ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਖੋਹੀ ਗਈ। ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਪੈਰ ਦੀ ਜੁੱਤੀ ਤਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਅਮੀਰ, ਸਾਧਨਾਂ ਵਾਲੇ ਪੁਰਸ਼ ਇੱਕ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਉਣ ਲੱਗੇ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਸਤਰੀ ਦਾ ਹੋਰ ਪੀੜਿਤ ਹੋਣਾ ਅਤੇ ਉਹਦੀ ਇੱਛਿਤ ਕਦਰ ਤੇ ਵੁਕਤ ਨਾ ਰਹਿਣੀ ਤੈਅ ਸੀ। ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੀ ਆਮਦ ਨਾਲ ਵੀ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਇਸਤਰੀ ਦੀ ਹਾਲਤ ਹੋਰ ਪੇਤਲੀ ਹੋਈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਤਿਹਾਸ ’ਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਦੇਸ਼ ’ਚ ਇਸਤਰੀ ਦੇ ਹੱਕ ’ਚ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਆਵਾਜ਼ ਉਠਾਉਣ ਦੀ ਪਹਿਲ- ਕਦਮੀ ਕੀਤੀ। ਕਈ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਸਗੋਂ ਵਿਚਾਰਵਾਨਾਂ ਅਤੇ ਕਵੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਇਸਤਰੀ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਨ ਦੀ ਇਕ ਰਵਾਇਤ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਦੁਖਦਾਇਕ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਵਿਰਾਮ ਕੁਝ ਹੀ ਦਹਾਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਲੱਗਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ‘ਆਸਾ ਦੀ ਵਾਰ’ ਦੇ ਸਲੋਕ ਦੁਆਰਾ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਪੁਰਸ਼ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਮਾਜ ’ਚ ਇਸਤਰੀ ਪ੍ਰਤੀ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਅਨਾਦਰ ਅਤੇ ਹੇਠੀ ਭਰਿਆ ਵਿਹਾਰ ਹੁੰਦਾ ਦਰਸਾਅ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਉੱਚਿਤ ਕਦਰ ਕਰਨ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ : ਭੰਡਿ ਜੰਮੀਐ ਭੰਡਿ ਨਿੰਮੀਐ ਭੰਡਿ ਮੰਗਣੁ ਵੀਆਹੁ ॥
ਭੰਡਹੁ ਹੋਵੈ ਦੋਸਤੀ ਭੰਡਹੁ ਚਲੈ ਰਾਹੁ ॥
ਭੰਡੁ ਮੁਆ ਭੰਡੁ ਭਾਲੀਐ ਭੰਡਿ ਹੋਵੈ ਬੰਧਾਨੁ ॥
ਸੋ ਕਿਉ ਮੰਦਾ ਆਖੀਐ ਜਿਤੁ ਜੰਮਹਿ ਰਾਜਾਨ ॥ (ਪੰਨਾ 473) ਭਾਵ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵ ਇਸਤਰੀ ਤੋਂ ਹੀ ਨਿਪਜਦਾ ਅਤੇ ਉਪਜਦਾ ਭਾਵ ਕਿ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। (ਇਹ ਉਪਜਣਾ-ਨਿਪਜਣਾ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਗਤੀਸ਼ੀਲਤਾ ਅਤੇ ਨਵੀਨਤਾ ਵਾਸਤੇ ਅਤਿ ਜ਼ਰੂਰੀ ਵੀ ਤਾਂ ਹੈ) ਇਸੇ ਲਈ ਹੀ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹਦੀ ਮੰਗਣੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਭਾਵ ਕਿ ਜਵਾਨੀ ਦੀ ਉਮਰ ’ਚ ਦੋਸਤੀ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਹੋਣ ਦਾ ਸਬੱਬ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਵਾਸਤਵ ’ਚ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਮੁੱਚੇ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਚਾਨਣਾ ਕਰਾਉਣਾ ਲੋੜਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸਤਰੀ ਜਾਤੀ ਦੇ ਸਾਥ-ਸਹਿਯੋਗ ਤੋਂ ਬਗ਼ੈਰ ਤਾਂ ਜੀਵਨ ਦੀ ਤੋਰ ਅੱਗੇ ਨਹੀਂ ਤੁਰ ਸਕਦੀ। ਫਿਰ ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਪੁਰਸ਼ ਦੀ ਪਤਨੀ ਗੁਜ਼ਰ ਜਾਏ ਤਾਂ ਉਸ ਵਾਸਤੇ ਹੋਰ ਇਸਤਰੀ ਦੀ ਢੂੰਡ-ਭਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਕ ਹੋਰ ਗੱਲ ਗੁਰੂ ਜੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ’ਤੇ ਰੇਖਾਂਕਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕੋਈ ਪੁਰਸ਼ ਇਸਤਰੀ ਦੇ ਸਾਥ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੀ ਜਬਤ ਭਾਵ ਕਿ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਦਾਇਰੇ ’ਚ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ ਭਾਵ ਕਿ ਸਮਾਜ ਦੇ ਰਵਾਨੀ ਨਾਲ ਸੁਭਾਵਿਕ ਰੂਪ ’ਚ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਰਹਿਣ ਪਿੱਛੇ ਇਸਤਰੀ-ਪੁਰਸ਼ ਦੀ ਜਵਾਨੀ ਦੀ ਆਯੂ ’ਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਥ ਸੰਯੋਗ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਅਤਿਅੰਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਇਸਤਰੀ ਦੀ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਲੋੜ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਆਪਣੇ ਯੁੱਗ ਦੇ ਇਸ ਪੱਖ ਨੂੰ ਅਣਡਿੱਠ ਕਰ ਕੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ’ਚ ਸਮਾਜ ਦੇ ਪੁਰਸ਼ ਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸ਼ਨਵਾਚਕ ਅੰਦਾਜ਼ ’ਚ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਫਿਰ ਉਸ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਮੰਦਾ ਕਾਹਨੂੰ ਆਖਣਾ ਹੋਇਆ ਜੋ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਨਾ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਕੋਈ ਪ੍ਰਸੰਸਕ ਜਾਂ ਸਮਰਥਕ ਕਤਈ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਹ ਰਾਜਾ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੇ ਇਕ ਉਸਾਰੂ ਆਲੋਚਕ ਦੀ ਹੈਸੀਅਤ ਵੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਪਰੰਤੂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯੁੱਗ ਦੀ ਲੋਕਾਈ ਰਾਜੇ ਦਾ ਪੂਜਾ-ਉਪਾਸਨਾ ਦੀ ਹੱਦ ਤਕ ਆਦਰ-ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸੀ ਜਿਸ ਦੇ ਮਨ-ਮਸਤਕ ’ਚ ਇਹ ਪੱਖ ਲਿਆਉਣਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸਤਰੀ ਜਾਤੀ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਾਉਣ ਲਈ ਇਕ ਪ੍ਰੇਰਕ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਮਨੋਰਥ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ, ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਨੀਚ ਸਮਝਣ ਦਾ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਫੈਲਿਆ ਭਰਮ ਤੋੜ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੱਚੇ ਗਿਆਨ ਦਾ ਚਾਨਣਾ ਕਰਾਉਣਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਸ ਸਲੋਕ ਦਾ ਇਕ ਹੋਰ ਹਿੱਸਾ ਵੀ ਅਜੇ ਬਾਕੀ ਹੈ : ਭੰਡਹੁ ਹੀ ਭੰਡੁ ਊਪਜੈ ਭੰਡੈ ਬਾਝੁ ਨ ਕੋਇ ॥
ਨਾਨਕ ਭੰਡੈ ਬਾਹਰਾ ਏਕੋ ਸਚਾ ਸੋਇ ॥ (ਪੰਨਾ 473) ਅਰਥਾਤ ਇਸਤਰੀ ਵੀ ਤਾਂ ਇਸਤਰੀ ਤੋਂ ਹੀ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਇਸਤਰੀ ਤੋਂ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ ਤਾਂ ਉਹ ਸਿਰਫ ਇੱਕੋ ਇਕ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੀ ਹੈ। ਅੰਤ ’ਚ ਮਾਲਕ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਗਾਉਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਹੈ ਕਿ ਮੁੱਖ ਤਾਂ ਉਹੀ ਸਲਾਹੁਤਾਯੋਗ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਮਾਲਕ ਦਾ ਜਸ ਗਾਏ ਅਤੇ ਅਜਿਹਾ ਮੁਖੜਾ ਸੁਹਣਾ ਵੀ ਹੈ। ਅੰਤ ’ਚ ਫੁਰਮਾਨ ਹੈ : ਜਨ ਨਾਨਕ ਤੇ ਮੁਖ ਉਜਲੇ ਤਿਤੁ ਸਚੈ ਦਰਬਾਰਿ ॥ (ਪੰਨਾ 1314) ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਨਾਮ ਜਪਣ, ਵੰਡ ਛਕਣ ਅਤੇ ਕਿਰਤ ਕਰਨ ਦਾ ਜੋ ਮੂਲ ਸੂਤਰ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤਾ ਉਸ ’ਚ ਸਮਾਜਿਕ ਬਰਾਬਰੀ ਲਿਆਉਣ ਦਾ ਸਮਾਜਿਕ ਖਿਆਲ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਹੈ। ਧੋਖੇ-ਫਰੇਬ ਨਾਲ ਧਨ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਖ਼ਤ ਆਲੋਚਨਾ ਅਧੀਨ ਲਿਆ ਇਕ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ’ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਸਿਰਜਣ ਦੀ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਚਾਹਤ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ। ਹੱਦੋਂ ਵੱਧ ਇਕੱਤਰ ਕੀਤਾ ਧਨ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਨਿਰਮਲ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣ ਦਿੰਦਾ। ਇਸ ’ਚ ਓੜਕ ਖੁਆਰੀ ਹੀ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਯੁੱਗ ਦੇ ਮਾਇਆਧਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਇਆ ਇਕੱਤਰ ਕਰ ਕੇ ਸਮਾਜ ’ਚ ਆਰਥਿਕ ਨਾ-ਬਰਾਬਰੀ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਸੱਚੀ ਨੈਤਿਕਤਾ ਵਾਲੀ ਸ਼ੈਲੀ ’ਚ ਠੀਕ ਰਾਹੇ ਪਾਉਣ ਦੀ ਚੇਸ਼ਟਾ ਕੀਤੀ। ਆਪ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਦੋਨਾਂ ਮੱਤਾਂ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਵਾਲੇ ਧਨ-ਕੁਬੇਰਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਸੂਲਾਂ ਨੂੰ ਭੁੱਲੇ ਹੋਣ ਬਾਰੇ ਸੁਚੇਤ ਕਰਦਿਆਂ ਤਾੜਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਰਾਇਆ ਹੱਕ ਖਾਣਾ ਹਰੇਕ ਮੁਸਲਮਾਨ ਲਈ ਸੂਅਰ ਦਾ ਮਾਸ ਖਾਣ ਅਤੇ ਹਰੇਕ ਹਿੰਦੂ ਲਈ ਇਹ ਗਊ ਦਾ ਮਾਸ ਖਾਣ ਦੇ ਤੁਲ ਹੈ। ਭਾਵ ਕੋਈ ਵੀ ਧਰਮ ਮੂਲ ਰੂਪ ’ਚ ਆਪਣੇ ਮੰਨਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਨੈਤਿਕ ਅਤੇ ਸਦਾਚਾਰਕ ਦਿਸ਼ਾ-ਨਿਰਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਿ ਲਾਲਚੀ ਬਿਰਤੀ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਅਣਗੌਲ ਦੇਂਦੇ ਹਨ। ਲੋੜ ਤੋਂ ਵੱਧ ਧਨ ਮਨੁੱਖੀ ਸੋਚ ਅਤੇ ਕਿਰਦਾਰ ’ਚ ਅਨੇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਗਾੜ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦੇਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਉਸ ਨੂੰ ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਫਰੇਬ ਕਰਨ ਦੇ ਰਾਹ ਤੋਰਦਾ ਹੈ। ਸਾਰਾ ਸਮਾਜ ਪਰਸਪਰ ਰੂਪ ’ਚ ਜੁੜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਵੀ ਗ਼ਲਤ ਵਰਤਾਰਾ ਵਾਪਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸਾਰਾ ਸਮਾਜ ਇਸ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਸਾਰੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਧਨ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ’ਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਜਤਨਸ਼ੀਲ ਰਹੇ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਮੇਂ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੇ ਦਾਇਰੇ ’ਚ ਦਾਨ-ਪੁੰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੀ ਜਿਸ ਦਾ ਡੂੰਘਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਦਿਆਂ ਇਸ ਪਿੱਛੇ ਮੌਜੂਦ ਉਹ ਦਾਨ-ਪੁੰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਅੰਤ੍ਰੀਵ ਸੋਚ ਤੇ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਉਹ ਜ਼ਾਹਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਮਰੱਥਾਵਾਨ ਵੱਲੋਂ ਕੁਝ ਦੇਣਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ’ਚ ਸਲਾਹੁਣਯੋਗ ਹੈ, ਪਰੰਤੂ ਸਮੱਸਿਆ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਸਲ ਆਸ਼ਾ ਲੋੜਵੰਦਾਂ ਤੇ ਦੁਖੀਆਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਜਾਂ ਭਲਾਈ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਖ਼ੁਦ ਵਡਿਆਈ ਲੈਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦਾਨ ਦੇਣ ਪਿੱਛੇ ਸਮਾਜਿਕ ਭਲਾਈ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੋਵੇ ਤਦ ਤਾਂ ਇਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਨੇਕ ਕਰਮ ਹੈ, ਪਰ ਅਜਿਹਾ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ‘ਆਸਾ ਦੀ ਵਾਰ’ ’ਚ ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਚਿੰਤਨ ਸਾਡੇ ਅੱਜ ਦੇ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਵੀ ਉਸਾਰੂ ਦਿਸ਼ਾ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਸਰਮਾਏਦਾਰੀ ਅਤੇ ਪੂੰਜੀਪਤੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਬਹੁਤ ਭਾਰੂ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਾਮੰਤਵਾਦੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਜਾਂ ਬਾਦਸ਼ਾਹੀ ਅਤੇ ਰਾਜਾਸ਼ਾਹੀ ਸਿਸਟਮ ’ਚ ਜੋ ਉਸਾਰੂ ਪਰਿਵਰਤਨ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਕੀਤੀ ਸਾਡੇ ਅਜੋਕੇ ਸਾਸ਼ਕਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕਾਂ ਨੂੰ ਅਜੋਕੇ ਸੰਦਰਭ ’ਚ ਉਸ ਤੋਂ ਸੇਧ ਲੈਣੀ ਬਣਦੀ ਹੈ : -ਦਾਨੁ ਮਹਿੰਡਾ ਤਲੀ ਖਾਕੁ ਜੇ ਮਿਲੈ ਤ ਮਸਤਕਿ ਲਾਈਐ ॥
ਕੂੜਾ ਲਾਲਚੁ ਛਡੀਐ ਹੋਇ ਇਕ ਮਨਿ ਅਲਖੁ ਧਿਆਈਐ ॥
ਫਲੁ ਤੇਵੇਹੋ ਪਾਈਐ ਜੇਵੇਹੀ ਕਾਰ ਕਮਾਈਐ ॥
ਜੇ ਹੋਵੈ ਪੂਰਬਿ ਲਿਿਖਆ ਤਾ ਧੂੜਿ ਤਿਨਾ ਦੀ ਪਾਈਐ ॥
ਮਤਿ ਥੋੜੀ ਸੇਵ ਗਵਾਈਐ ॥ (ਪੰਨਾ 468)
-ਸੇਵ ਕੀਤੀ ਸੰਤੋਖੀ ਜਿਨੀ ਸਚੋ ਸਚੁ ਧਿਆਇਆ ॥
ਓਨੀ ਮੰਦੈ ਪੈਰੁ ਨ ਰਖਿਓ ਕਰਿ ਸੁਕ਼੍ਰਿਤੁ ਧਰਮੁ ਕਮਾਇਆ ॥ (ਪੰਨਾ 466)
-ਸਚੁ ਤਾ ਪਰੁ ਜਾਣੀਐ ਜਾ ਸਿਖ ਸਚੀ ਲੇਇ ॥
ਦਇਆ ਜਾਣੈ ਜੀਅ ਕੀ ਕਿਛੁ ਪੁੰਨੁ ਦਾਨੁ ਕਰੇਇ ॥ (ਪੰਨਾ 468)
-ਲਬੁ ਪਾਪੁ ਦੁਇ ਰਾਜਾ ਮਹਤਾ ਕੂੜੁ ਹੋਆ ਸਿਕਦਾਰੁ ॥ (ਪੰਨਾ 468) ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਗੁਰਮਤਿ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਨੁਸਾਰ ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਸਮਰੱਥਾਵਾਨ ਦੇ ਮਨ ’ਚ ਵਾਸਤਵਿਕ ਰੂਪ ’ਚ ਦੁਖੀਆਂ ਅਤੇ ਲੋੜਵੰਦਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਨ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਦੁਆਰਾ ਇਹ ਅਸਲ ਪੁੰਨ ਜਾਂ ਪਰਉਪਕਾਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰੰਤੂ ਉਸ ਨੂੰ ਨਿੱਜ ਵਡਿਆਈ ਦੀ ਇੱਛਾ ’ਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾਉਣਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਅੱਜ ਦੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਪੂੰਜੀਵਾਦੀ ਸਰਮਾਏਦਾਰੀ ਸਿਸਟਮ ਕਾਇਮਾ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਰੰਭਕ ਦਹਾਕਿਆਂ ’ਚ ਰੂਸ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ’ਚ ਕਾਇਮ ਹੋਇਆ ਸੋਵੀਅਤ ਸੰਘ ਟੁੱਟ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਸਾਡੀਆਂ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਕੀ ਰਾਜ ਸਰਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਕੀ ਸਾਡੀ ਕੇਂਦਰੀ ਸਰਕਾਰ! ਪੂੰਜੀਵਾਦੀ ਸਰਮਾਏਦਾਰੀ ਸਿਸਟਮ ਨੂੰ ਹੋਰ ਪ੍ਰਫੁੱਲਤ ਕਰਨ ਦੇ ਰਾਹ ’ਤੇ ਪਈਆਂ ਹੋਈਆਂ ਨਜ਼ਰ ਆ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ ’ਚ ਜਿੱਥੇ ਕੁਦਰਤੀ ਸੋਮਿਆਂ ਦੀ ਬਹੁਤ ਬੇਕਿਰਕ ਲੁੱਟ-ਖਸੁੱਟ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਅਮੀਰ-ਗ਼ਰੀਬ ਵਿਚਕਾਰ ਪਾੜਾ ਹੋਰ ਵੱਧ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਦੇਸ਼ ਦੇ ਪੂੰਜੀਪਤੀ ਹੀ ਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਚਲਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਲੋਕਤੰਤਰੀ ਸਿਸਟਮ ਬਹੁਤ ਕਰਕੇ ਉੱਪਰੋਂ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਹੀ ਹੈ। ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਕਲਿਆਣ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁੰਮ-ਗਵਾਚ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਐਸੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਆਰਥਿਕ ਅਸਮਾਨਤਾ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧ ਰਹੀ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਮੋੜਵੇਂ ਰੂਪ ’ਚ ਸਮਾਜਿਕ ਨਾ-ਬਰਾਬਰੀ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਵਧਾਵਾ ਦੇ ਰਹੀ ਹੈ। ਦੇਸ਼ ਦਾ ਕਿਸਾਨ ਅਤੇ ਕਿਰਤੀ ਵਰਗ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਖਦਾਇਕ ਸਥਿਤੀ ’ਚ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਮੋੜ ’ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੇ ਆਪਣੇ ਯੁੱਗ ’ਚ ਸਮਾਜਿਕ ਬਰਾਬਰੀ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖਦਿਆਂ ਸਾਨੂੰ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਢੇ ਪੰਜ ਸੌ ਸਾਲਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਗੁਰਪੁਰਬ ਦੇ ਇਸ ਵਰ੍ਹੇ ’ਚ ਆਪਣਾ, ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਾਂਤ ਦੀ ਵਾਸਤਵਿਕ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਸਹੀ-ਸਹੀ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰ ਕੇ ਆਰਥਿਕ ਅਸਮਾਨਤਾ ਸਮਾਜਿਕ ਨਾ-ਬਰਾਬਰੀ ਅਤੇ ਬਹੁਪੱਖੀ ਅਨਿਆਂ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਵਧਣ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ। | 
