ਗੁਰਮਤਿ ਦੇ ਮੂਲ ਪ੍ਰਵਰਤਕ ਤੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਸਾਰੰਗ ਕੀ ਵਾਰ ਵਿਚ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਸਲੋਕ ਹੈ :

ਗਿਆਨ ਵਿਹੂਣਾ ਗਾਵੈ ਗੀਤ ॥ ਭੁਖੇ ਮੁਲਾਂ ਘਰੇ ਮਸੀਤਿ ॥
ਮਖਟੂ ਹੋਇ ਕੈ ਕੰਨ ਪੜਾਏ ॥ ਫਕਰੁ ਕਰੇ ਹੋਰੁ ਜਾਤਿ ਗਵਾਏ ॥
ਗੁਰੁ ਪੀਰੁ ਸਦਾਏ ਮੰਗਣ ਜਾਇ ॥ ਤਾ ਕੈ ਮੂਲਿ ਨ ਲਗੀਐ ਪਾਇ ॥
ਘਾਲਿ ਖਾਇ ਕਿਛੁ ਹਥਹੁ ਦੇਇ ॥ ਨਾਨਕ ਰਾਹੁ ਪਛਾਣਹਿ ਸੇਇ ॥1॥ (ਪੰਨਾ 1245)

ਇਸ ਸਲੋਕ ਦੀਆਂ ਪਹਿਲੀਆਂ ਤਿੰਨ ਤੁਕਾਂ ਕਿਰਤ ਤੋਂ ਵਿਹੂਣੇ ਕਰਮ-ਹੀਣ ਮੁਲਾਣਿਆਂ, ਕੰਨ-ਪਾਟੇ ਜੋਗੀਆਂ ਤੇ ਅਖੌਤੀ ਫ਼ਕੀਰਾਂ ਦੇ ਗੈਰ-ਰਚਨਾਤਮਕ, ਗ਼ੈਰਤ- ਹੀਣ ਤੇ ਸਵੈਮਾਣ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਗ਼ੈਰ-ਸਮਾਜਿਕ ਅਮਲਾਂ ਦਾ ਉਲੇਖ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਆਖਰੀ ਸਲੋਕ ਨੂੰ ਸੰਪੂਰਨ ਕਰਦੀ ਤੁਕ ਵਿਚ ਗੁਰੂਦੇਵ ਹੱਕ-ਸੱਚ ਦੇ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਮਾਰਗ ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਰਾਹ ਦੇ ਪਾਂਧੀ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੁਕ ਦਾ ਤੱਤ-ਸਾਰ ਤੇ ਇਸ ਵਿਚ ਵਿਦਮਾਨ ਗੁਰਮਤਿ ਰਮਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਲੋਕ ਦਾ ਅਰਥ-ਨਿਖੇੜ ਕਰ ਲੈਣਾ ਉੱਚਿਤ ਹੋਵੇਗਾ।

ਅਸਲ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ ਮੁੱਲਾਂ ਗੀਤ ਗਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਥਵਾ ਉਹ ਖੁਦਾ ਦੀ ਬਾਂਗ ਤਾਂ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਕਿਉਂ ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਭੁੱਖ ਹੈ ਉਹ ਆਪਣੇ ਘਰ ਨੂੰ ਹੀ ਮਸੀਤ ਬਣਾ ਬੈਠਾ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਥਵਾ ਆਪਣਾ ਹੀ ਘਰ ਭਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅਖੌਤੀ ਜੋਗੀ ਮਖੱਟੂ ਹੈ; ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਨਹੀਂ; ਕੰਨ ਪੜਵਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਕੋਈ ਹੋਰ ਆਪਣੀ ਜਾਤ ਅਥਵਾ ਸਭ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਗਵਾ ਕੇ ਫ਼ਕੀਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ (ਸਵੈ ਨੂੰ) ਗੁਰੂ ਜਾਂ ਪੀਰ ਵੀ ਅਖਵਾਉਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਮੰਗਣ ਵੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਮਜ਼ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਗੁਰੂ ਪੀਰ ਕਿਵੇਂ ਹੋਇਆ? ਹੇ ਭਲੇ ਪੁਰਸ਼ੋ! ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਅਖੌਤੀ ਗੁਰੂਆਂ-ਪੀਰਾਂ ਦੇ ਪੈਰੀਂ ਬਿਲਕੁਲ ਨਾ ਪੈਣਾ। ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਉਹ ਜਿਹੜਾ ਸਖ਼ਤ ਘਾਲ ਅਥਵਾ ਕਿਰਤ ਕਮਾਈ ਕਰ ਕੇ ਖਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਕਮਾਈ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਦੂਸਰਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਨਾਨਕ ਆਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੀਵਨ ਦਾ ਸਹੀ ਰਸਤਾ ਪਛਾਣਨ ਵਾਲਾ ਉਹੀ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਅਖੌਤੀ ਮੁੱਲਾਂ, ਕੰਨ ਪਾਟਾ ਜੋਗੀ ਅਤੇ ਅਖੌਤੀ ਗੁਰੂ-ਪੀਰ।

ਗੁਰੂ-ਬਾਬੇ ਦੇ ਸਮੇਂ ਜੋਗੀਆਂ ਦੀ ਬੜੀ ਮਾਨਤਾ ਸੀ। ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਕਠਿਨ ਜੋਗ-ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਅਪਨਾਉਣ ਤੋਂ ਅਸਮੱਰਥ ਸਨ, ਪਰ ਉਹ ਤਪ ਦਾ ਇਹ ਕਠਿਨ ਮਾਰਗ ਚੁਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਈ ਜੋਗੀ ਰਿੱਧੀਆਂ-ਸਿੱਧੀਆਂ ਦੇ ਵੀ ਮਾਲਕ ਸਨ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਕਰਾਮਾਤਾਂ ਕਰ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਹੈਰਾਨ ਕਰਦੇ ਤੇ ਡਰਾਉਂਦੇ ਵੀ ਸਨ, ਪਰ ਇਹ ਆਪਣੇ ਭੋਜਨ ਜਾਂ ਹੋਰ ਬਾਹਰਮੁਖੀ ਲੋੜਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ’ਤੇ ਆਧਾਰ ਜਾਂ ਟੇਕ ਰੱਖਦੇ ਸਨ; ਲੋਕ ਜਾਂ ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਡੇਰਿਆਂ ’ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਰਸਦ-ਪਾਣੀ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੇ ਜਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚੇਲੇ-ਚਾਟੜੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਘਰੀਂ ਜਾ ਕੇ ਮੰਗ ਲਿਆਉਂਦੇ ਸਨ। ਗੁਰੂ-ਬਾਬੇ ਦੇ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵਸਾਉਣ, ਖੇਤੀ ਕਰਨ ਤੇ ਪਰਵਾਰ ਸਹਿਤ ਪੱਕੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਨਿਵਾਸ ਕਰ ਲੈਣ ਸੰਬੰਧੀ ਭੰਗਰ ਨਾਥ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ :

‘ਭੇਖ ਉਤਾਰਿ ਉਦਾਸਿ ਦਾ, ਵਤਿ ਕਿਉ ਸੰਸਾਰੀ ਰੀਤਿ ਚਲਾਈਂ।’

ਦਾ ਉੱਤਰ ਗੁਰੂ-ਬਾਬੇ ਨੇ ਕੁਝ ਇਵੇਂ ਦਿੱਤਾ ਸੀ: ਨਾਨਕ ਆਖੇ, ਭੰਗਰਿਨਾਥ ਤੇਰੀ ਮਾਉ ਕੁਚਜੀ ਆਹੀ। ਭਾਂਡਾ ਧੋਇ ਨ ਜਾਤਿਓਨਿ ਭਾਇ ਕੁਚਜੇ ਫੁਲੁ ਸੜਾਈ।

ਹੋਇ ਅਤੀਤੁ ਗ੍ਰਿਹਸਤਿ ਤਜਿ ਫਿਰਿ
ਉਨਹੁ ਕੇ ਘਰਿ ਮੰਗਣਿ ਜਾਈ।
ਬਿਨੁ ਦਿਤੇ ਕਛੁ ਹਥਿ ਨ ਆਈ ॥ (ਵਾਰ 1:40)

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ-ਬਾਬੇ ਦਾ ਮਤ ਹੈ ਕਿ ਨਾਮ ਧਰੀਕ ਅਧਿਆਤਮਿਕਤਾ, ਸਰੀਰਕ ਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਯਾਤਨਾਵਾਂ ਤੇ ਸੰਤਾਪ ਵਾਲਾ ਤਪ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਰਿਝਾ ਸਕਦੇ, ਪ੍ਰਭੂ ਘਰ-ਪਰਵਾਰ ਵਿਚ ਵਿਚਰਨ ਵਾਲੇ, ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਉਸਾਰੂ ਕੰਮਾਂ ਵਿਚ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਨੈਣ-ਪਰਾਣ ਹਿਲਾਉਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਅਜਿਹਾ ਕਰਦਿਆਂ ਖੱਚਿਤ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਉੱਪਰ ਰੀਝਦਾ ਤੇ ਵਿਗਸਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਨੇ ਵੀ ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਅਮਲ ਦੋਹਾਂ ਵਿਚ ਕਿਰਤ ਅਤੇ ਸੁਰਤਿ ਦੀ ਸੁਮੇਲ ਰੂਪ ਰਹਿਣੀ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਆਪ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ (ਭਗਤ) ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ ਜੀ ਨੂੰ ਕਿਰਤ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਵਾਉਣ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ :

ਨਾਮਾ ਕਹੈ ਤਿਲੋਚਨਾ ਮੁਖ ਤੇ ਰਾਮੁ ਸੰਮਾਲਿ ॥
ਹਾਥ ਪਾਉ ਕਰਿ ਕਾਮੁ ਸਭੁ ਚੀਤੁ ਨਿਰੰਜਨ ਨਾਲਿ ॥ (ਪੰਨਾ 1375)

ਗੁਰਮਤਿ ਅਨੁਸਾਰ ਹੱਥ ਤਾਂ ‘ਕਰ’ ਹਨ ਜੋ ਮਿਲੇ ਹੀ ਕਾਰ/ਕਿਰਤ ਕਰਨ ਲਈ ਹਨ। ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਚਲਾਉਣ ਤੇ ਪੇਟ ਪਾਲਣ ਲਈ ਕਿਰਤ ਕਰਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਗੁਰਮਤਿ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿਚ ਕਾਰ-ਸੇਵਾ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਉਭਰਿਆ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਕਾਰ-ਸੇਵਾ ਕਿਰਤ ਦਾ ਸਰਵ ਉੱਚ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਰੂਪ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਹਥਲੀ ਵਿਚਾਰ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਨਿਰੋਲ ਕਿਰਤ ਹੈ।

ਕਿਰਤ ਕਰਨ ਤੇ ਕਿਰਤ ਕਰ ਕੇ ਖਾਣ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟ ਅਤੇ ਗੁੱਝੇ ਕਈ ਲਾਹੇ ਹਨ। ਇਹ ਸੌਦਾ ਭਰਪੂਰ ਲਾਹੇਵੰਦ ਸੌਦਾ ਹੈ। ਸੰਖੇਪਤਾ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਇਸ ਲੇਖ ਵਿਚ ਕੇਵਲ ਕੁਝ ਕੁ ਲਾਭਾਂ ਸੰਬੰਧੀ ਸੰਖੇਪ ਜਾਂ ਸੰਕੇਤਕ ਵਿਚਾਰ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਕਿਰਤ ਕਰਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਲਾਭ ਸਰੀਰਕ ਤੰਦੁਰਸਤੀ ਤੇ ਨਰੋਆਪਨ ਹੈ। ਸਰੀਰਕ ਕਿਰਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੇ ਬੀਮਾਰ ਪੈਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕਿਰਤ ਸਰੀਰ ਦੇ ਹਿਲਾਉਣ ਯੋਗ ਅੰਗ ਨੂੰ ਹਿਲਜੁਲ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਮਨ ਨੂੰ ਵੀ ਰੁਝਾਈ ਤੇ ਰੀਝਾਈ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਕਿਰਤ ਦਾ ਮਿਹਨਤਾਨਾ- ਇਵਜ਼ਾਨਾ ਜਾਂ ਫ਼ਲ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਸਮੇਂ ਮਾਨਸਿਕ ਤੇ ਆਤਮਿਕ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਸਾਡੀਆਂ ਮੁਢਲੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਕਿਰਤ ਹੀ ਹੈ ਜੋ ਸਾਧਨ ਉਪਲਬਧ ਕਰਵਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਕਿਰਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਦੂਜੇ ਦੀ ਕਿਰਤ ਨੂੰ ਲੁੱਟਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ, ਉਹ ਸਹੀ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਧਰਮੀ ਤੇ ਈਮਾਨਦਾਰ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਕਿਰਤ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ ਖਾਧਾ ਭੋਜਨ ਤੇ ਹੋਰ ਪਦਾਰਥ ਸਾਨੂੰ ਸਰੀਰਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਰਿਸ਼ਟ-ਪੁਸ਼ਟ ਰੱਖਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸਾਡੇ ਮਨ ’ਤੇ ਸਾਡੀ ਆਤਮਾ ਉੱਪਰ ਵੀ ਸਾਤਵਿਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਅਨੈਤਿਕ ਸਾਧਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਹਥਿਆਇਆ ਮਾਲ ਅਥਵਾ ਖਾਧ-ਪਦਾਰਥ ਓੜਕ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਮੋਟਾ, ਭੱਦਾ, ਆਲਸੀ ਤੇ ਦਲਿੱਦਰੀ ਬਣਾਉਣਗੇ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਕਥਨ ਕਰਦੇ ਹਨ :

ਫਿਟੁ ਇਵੇਹਾ ਜੀਵਿਆ ਜਿਤੁ ਖਾਇ ਵਧਾਇਆ ਪੇਟੁ ॥ (ਪੰਨਾ 790)

ਜੇ ਸੱਚੀ-ਸੁੱਚੀ ਕਿਰਤ ਹੋਵੇਗੀ ਤਾਂ ਉਸ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਖਾਧ-ਪਦਾਰਥ ਨੂੰ ਲੋੜ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਖਾਧਾ ਜਾਵੇਗਾ। ਖਾਈ ਜਾਣਾ, ਖਾਈ ਜਾਣਾ ਤੇ ਖਾਣ ਵਿਚ ਹੀ ਸੁਰਤਿ ਰੱਖਣੀ ਇਸ ਕੀਮਤੀ ਹੀਰੇ ਰੂਪ ਜਨਮ ਤੇ ਕੰਚਨ ਰੂਪ ਕਾਇਆ ਦੀ ਕਰੂਰ ਰੂਪ ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਦੁਰਵਰਤੋਂ ਹੈ। ਦਸਮੇਸ਼ ਪਿਤਾ ਲੋੜ ਅਨੁਸਾਰ ਸੰਜਮ ਵਿਚ ਖਾਣ ਤੇ ਸੌਣ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ :

ਅਲਪ ਅਹਾਰ ਸੁਲਪ ਸੀ ਨਿੰਦ੍ਰਾ. . . ॥ (ਸ਼ਬਦ ਹਜਾਰੇ ਪਾ:10)

ਜੇ ਅਸੀਂ ਲੋੜੋਂ ਵੱਧ ਖਾਵਾਂਗੇ ਤਾਂ ਉਹ ਖਾਣਾ ਵੀ ਨਸ਼ੇ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰੇਗਾ ਤੇ ਨਿਸਚੇ ਹੀ ਅਸੀਂ ਸੌਵਾਂਗੇ ਵੀ ਵੱਧ ਤੇ ਜਾਗਦਿਆਂ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਖਾ ਜਾਣ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਸਰੀਰਕ ਵਿਗਾੜਾਂ ਤੇ ਤੰਗੀਆਂ ਨਾਲ ਹੀ ਨਿਪਟਦੇ ਰਹਾਂਗੇ। ਗ਼ੈਰ-ਜ਼ਰੂਰੀ ਤੇ ਅਣਚਾਹਿਆ ਮੋਟਾਪਾ ਸੌ ਵਿੱਚੋਂ ਨੜ੍ਹਿਨਵੇਂ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਕਿਰਤ ਰਹਿਤ ਸਰੀਰਕ ਸਿੱਥਲਤਾ ਦਲਿੱਦਰ ਅਤੇ ਲੋੜੋਂ ਵੱਧ ਖਾਣ ਨਾਲ ਹੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

ਹੁਣ ਕੁਝ ਵਿਚਾਰ ‘ਹਥਹੁ’ ਦੇਣ ਬਾਰੇ। ਇਸ ਨੂੰ ਹਰਮਨ-ਪਿਆਰੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਦਾਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਚ ਕਿਰਤੀ ਦਾ ਕਿਰਤ-ਕਮਾਈ ਵਿੱਚੋਂ ਦਿੱਤਾ ਦਾਨ ਪ੍ਰਵਾਨ ਹੈ ਨਾ ਕਿ ਵਿਹਲੜ ਤੇ ਅੱਯਾਸ਼, ਹੱਥ ’ਤੇ ਹੱਥ ਧਰ ਬੈਠੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਜਾਂ ਜ਼ਬਾਨੀ-ਕਲਾਮੀ ਹੁਕਮ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲੇ ਧਨ ਦੇ ਅੰਬਾਰਾਂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਸਰਮਾਏਦਾਰ ਦਾ ਦਿੱਤਾ ਦਾਨ। ਸਰਮਾਏਦਾਰ ਦੀ ਦਾਨ ਦੇਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਨਿਸਚੇ ਹੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਸਾਰੇ ਸਰਮਾਏਦਾਰ ਵੀ ਅਜਿਹੇ ਨਹੀਂ ਜੋ ਦਾਨ ਦੇ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਕਿਸੇ ਨੇ ਸੱਚ ਹੀ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਦਾਨ ਦੇਣਾ ਅਤੇ ਦੇਹ ਵਢਾਉਣੀ ਇਕ ਸਮਾਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਾਵੇਂ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਸਰਮਾਏਦਾਰ ਆਪਣੀ ਤਰਫੋਂ ਤਾਂ ਦਾਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਆਪਣੀ ਸ਼ੁਹਰਤ ਵਾਸਤੇ/ਆਪਣੇ ਨਾਮ ਵਾਸਤੇ, ਐਪਰ ਇਸ ਨੂੰ ਗ਼ਰੀਬਾਂ, ਅਨਾਥਾਂ, ਬੇਸਹਾਰਿਆਂ ਤੇ ਦੀਨਾਂ-ਦੁਖੀਆਂ, ਬੀਮਾਰਾਂ ਤੇ ਅਪਾਹਜਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਭਿੰਨ ਲੋੜਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਜਿੱਥੇ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਦਾ ਕੋਈ ਪ੍ਰਬੰਧ ਨਹੀਂ ਅਜੇ ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਸਰਦਾ ਨਹੀਂ ਜਾਪਦਾ। ਪਰ ਸਾਨੂੰ ਅੰਤਮ ਦਾਈਆ ਜਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਇਹੀ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ ’ਚੋਂ ਗ਼ਰੀਬੀ ਤੇ ਲਾਚਾਰੀ ਦਾ ਖ਼ਾਤਮਾ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਸਮਾਜਿਕ-ਆਰਥਿਕ ਅਸਮਾਨਤਾ ਘੱਟ ਤੋਂ ਘੱਟ ਹੋਵੇ, ਇਕ ਅਜਿਹਾ ਸਿਸਟਮ ਉੱਸਰੇ ਜਿਸ ਵਿਚ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਰੋਟੀ ਤੇ ਹੋਰ ਲੋੜਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਕਿਰਤ ਕਰਨੀ ਹੀ ਪਵੇ ਤੇ ਫਿਰ ਉਸ ਕਿਰਤ ਦੀ ਕਮਾਈ ਵਿੱਚੋਂ ਬਣਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸਾਰੇ ਸਾਂਝੇ, ਸਮੂਹਿਕ ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਕਾਰਜਾਂ ਹਿੱਤ ਸਵੈ-ਇੱਛਾ ਸਹਿਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲੇ ਨਿੱਕੇ-ਨਿੱਕੇ ‘ਦਾਨੀ’ ਬਣ ਸਕਣ! ਫਿਰ ਹੀ ਮਾਨਵਤਾ ਦਾ ਕਲਿਆਣ ਹੋ ਸਕੇਗਾ।