ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਆਧੁਨਿਕਤਮ, ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਭਰਪੂਰਤਾ ਵਾਲਾ ਧਰਮ ਹੈ। ਇਸ ਧਰਮ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਯੁੱਗ ਜੋ ਕਿ ਰਾਜਨੀਤਿਕ, ਸਮਾਜਿਕ, ਸਦਾਚਾਰਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪੱਖੋਂ ਘੋਰ ਗਿਰਾਵਟ ਵਾਲਾ ਸਮਾਂ ਸੀ, ਉਸ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਧਰਮ ਪ੍ਰਤੀ ਅਸਲੋਂ ਹੀ ਮੌਲਿਕ ਚੇਤਨਤਾ ਅਤੇ ਜਨ-ਸਾਧਾਰਨ ਨਾਲ ਅਤਿ ਨਿਕਟ-ਸੰਬੰਧਾਂ ’ਚ ਵਾਬਸਤਾ ਜੀਵਨ- ਸ਼ੈਲੀ ਦੇ ਦੋ ਅਤਿ ਨਿੱਗਰ ਆਧਾਰਾਂ ਉੱਪਰ ਇਕ ਸਹਿਜ ਅੰਦਾਜ਼ ’ਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਅਪਣਾਏ ਸਾਰੇ ਢੰਗ-ਤਰੀਕੇ ਵਿਭਿੰਨ ਮਜ਼ਹਬਾਂ, ਸੰਪਰਦਾਵਾਂ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕਾਂ ਦੇ ਢੰਗ-ਤਰੀਕਿਆਂ ਤੋਂ ਅਸਲੋਂ ਵੱਖਰੇ ਸਨ। ਸ਼ਾਇਦ ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਨਾ ਸਿਰਫ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨਾਮ-ਲੇਵਾ ਸਿੱਖ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅਜੇ ਵੀ ਕੋਈ ਬਹੁਤੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਹੀ ਮਾਨੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ 550-ਵਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਗੁਰਪੁਰਬ ਮਨਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਪੱਬਾਂ ਭਾਰ ਹੋਇਆ ਦਿੱਸ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਜੀਵਨ ਸਮੁੱਚੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਮਜ਼ਹਬਾਂ, ਜਾਤਾਂ, ਸੰਪਰਦਾਵਾਂ, ਦੇਸ਼ਾਂ-ਪ੍ਰਾਂਤਾਂ, ਰੰਗਾਂ, ਨਸਲਾਂ ਆਦਿ ਦੇ ਸਾਰੇ ਵਖਰੇਵਿਆਂ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉੱਪਰ ਕੁੱਲ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੇ ਸਰਬਪੱਖੀ ਭਲੇ ਦੇ ਉਚੇਰੇ ਉਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਰਿਹਾ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇੰਨਾ ਵਿਲੱਖਣ ਅਤੇ ਇੰਨਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਅਰਥ-ਭਰਪੂਰ ਕਾਰਜ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ-ਕਾਲ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਕੁਝ ਲਿਖਾਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਕਲਮਬੱਧ ਕਰਨ ਦੇ ਜਤਨ ਹੋਏ। ਇਹ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਦੂਸਰੇ ਰੂਪ ਵਾਰਤਕ ’ਚ ਸੀ। ਇਹ ਲਿਖਤਾਂ ਜਨਮਸਾਖੀਆਂ ਅਖਵਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਨਮਸਾਖੀਆਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਦਾ ਇਕ ਵਿਆਪਕ ਆਧਾਰ ਵਾਲਾ ਸ੍ਰੋਤ/ਸੋਮਾ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਰਤਾ ਬਹੁਤ ਕਰਕੇ ਸ਼ਰਧਾਵਾਨ ਸਮਰਪਿਤ ਸਿੱਖ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਲੋਕਯਾਨਿਕ ਸ੍ਰੋਤ ਪੀੜ੍ਹੀ-ਦਰ-ਪੀੜ੍ਹੀ ਕ੍ਰਿਆਸ਼ੀਲ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਕਰਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਤੋਂ ਸੁਣਨ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸ੍ਰੋਤਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਵਿਆਪਕ ਆਧਾਰ ਵਾਲੇ ਵਿਲੱਖਣ ਜੀਵਨ ਉੱਪਰ ਕਵਿਤਾ ਅਤੇ ਵਾਰਤਕ ਦੋਨਾਂ ’ਚ ਦੁਜੈਲੈ ਸ੍ਰੋਤਾਂ ਨੇ ਰੂਪਾਕਾਰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤਾ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਹੋਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕਵਿਤਾ ’ਚ ਬ੍ਰਿਜ ਭਾਸ਼ਾ ’ਚ ਕਲਮਬੱਧ ਕਰ ਕੇ ਹੋਂਦ ’ਚ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ ਸ੍ਰੋਤ ਇਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਤੇ ਡੂੰਘੇ ਮਹੱਤਵ ਵਾਲਾ ਸੋਮਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਬਹੁਪੱਖੀ ਅਤੇ ਬਹੁਕੋਨੀ ਅਧਿਐਨ ਇਸ ਹਥਲੇ ਲੇਖ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ-ਵਸਤੂ ਹੈ। ਇਸ ਅਧਿਐਨ ਨੂੰ ਵਿਿਭੰਨ ਉਪ ਸਿਰਲੇਖਾਂ ਅਧੀਨ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।

1. ਚੂੜਾਮਣਿ : ਹਥਲੇ ਸ੍ਰੋਤ ਦੇ ਕਰਤਾ ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਚੂੜਾਮਣਿ ਕਰਕੇ ਲਿਖਿਆ, ਬੋਲਿਆ ਤੇ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਸੰਬੰਧੀ ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਰਚਿਤ ‘ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼’ ਦੇ ਪੰਨਾ 475 ’ਤੇ ਅੰਕਿਤ ਹੈ :

“ਚੂੜਾਮਣਿ. ਸੰ. ਸੰਗਯਾ ਮੁਕਟ (ਤਾਜ) ਦੀ ਮਣਿ (ਰਤਨ) 2. ਸਿਰ ਪੁਰ ਪਹਿਰਣ ਦਾ ਰਤਨ। 3 ਭਾਵ-ਸਰਤਾਜ.

2. ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ-ਪਰਵਾਰਿਕ ਤੇ ਸੰਪਰਦਾਈ ਪਿਛੋਕੜ

ਇਸ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸ੍ਰੋਤ ਦੇ ਕਰਤਾ ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਚੋਣਵੇਂ ਅੰਸ਼ਿਕ ਰੂਪ ’ਚ ਦੇਣੀ ਉੱਚਿਤ ਜਾਪਦੀ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ‘ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼’ ਦੇ ਪੰਨਾ 244-45 ’ਤੇ ਅੰਕਿਤ ਹੈ :-

“ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪਿਤਾ ਭਾਈ ਦੇਵਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਬੂੜੀਆ (ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਅੰਬਾਲਾ) ਨਿਵਾਸੀ ਸਤਸੰਗੀ ਪੁਰਖ ਸਨ, ਇਹ ਸੰਤ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਨਿਰਮਲੇ ਦੀ ਸੰਗਤਿ ਕਰਕੇ ਵੇਦਾਂਤ ਅਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਗਯਾਤਾ ਹੋਏ, ਵਿਦਯਾ ਦੀ ਰੁਚੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜੀ ਲੈ ਆਈ, ਉਸੇ ਥਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਸੰਮਤ 1845 ਵਿਚ ਹੋਇਆ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗਯਾਨੀ ਸੰਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਤੋਂ ਕਾਵਯ ਵਿਦਯਾ ਪੜ੍ਹੀ। ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਜੀ ਕਾਵਯ ਦੇ ਪੂਰਣ ਪੰਡਿਤ ਅਤੇ ਕਵਿਤਾ ਰਚਣ ਦੀ ਅਲੌਕਿਕ ਸ਼ਕਤਿ ਰੱਖਦੇ ਸਨ, ਆਪ ਨੇ ਬੂੜੀਏ ਵਿਚ ਰਹਿਕੇ ਅਮਰਕੋਸ਼ ਦਾ ਉਲਥਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸੰਮਤ 1880 ਵਿਚ “ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼” ਪੁਸਤਕ ਰਚਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਇਹ ਮਹਾਰਾਜਾ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਪਾਸ ਪਟਿਆਲੇ ਜਾ ਨੌਕਰ ਹੋਏ, ਸੰਮਤ 1882 ਵਿਚ ਕੈਥਲਪਤਿ ਭਾਈ ਉਦਯ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਪਟਿਆਲਾ ਤੋਂ ਮੰਗ ਕੇ ਲੈ ਲਿਆ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਪਾਸ ਰੱਖਿਆ. . . ਕਵਿ ਰਾਜ ਜੀ ਦੇ ਬਣਾਏ ਹੋਏ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੁਸਤਕ ਇਹ ਹਨ:

(1) ਅਮਰ ਕੋਸ਼, (2) ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸੰਮਤ 1880 (3) ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ ਦਾ “ਗਰਬ ਗੰਜਨੀ ਟੀਕਾ” ਜੋ ਸੰਮਤ 1886 ਵਿਚ ਸਮਾਪਤ ਕੀਤਾ (4) ਆਤਮ ਪੁਰਾਣ ਦਾ ਉਲਥਾ (5) ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਯਣ ਦਾ ਉਲਥਾ 1891 (6) ਗੁਰੁ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸੂਰਯ (ਸੂਰਜ ਪ੍ਰਕਾਸ਼) ਸੰਮਤ 1900.

ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਗੁਰੁਮਤ ਵਿਚ ਪੂਰੀ ਸ਼੍ਰੱਧਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਸੀ, ਪਰ ਪੰਡਿਤਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤਿ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦ੍ਵਾਰਾ ਜੋ ਆਪ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀ ਕਥਾ ਪੁਰਾਣਰੀਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਅਵਤਾਰਾਂ ਜੇਹੀ ਲਿਖੋਗੇ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਂ ਤੋਂ ਵਿਰੁੱਧ ਆਪ ਦੇ ਪੁਸਤਕ ਨਹੀਂ ਹੋਣਗੇ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਚਾਰ ਹੋਊ ਅਤੇ ਸਭ ਆਪ ਦੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਆਦਰ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹਨਗੇ ਕਈ ਥਾਈਂ ਟੱਪਲਾ ਖਾ ਗਏ ਹਨ”. . .

ਪ੍ਰਬੁੱਧ ਅਤੇ ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਅਤੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੇ ਡੂੰਘੇ ਗਿਆਤਾ ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਦੁਆਰਾ ਅੰਕਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਇਸ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਾ ਮੂਲ ਭਾਵ ‘ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੁ ਨਾਨਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਦੇ ਅਧਿਐਨ-ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਦਿਆਂ ਮਨ-ਮਸਤਕ ’ਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਉੱਚੀ ਉਡਾਰੀ ਵਾਲੀ ਕਲਾ ਦਾ ਠੀਕ ਮੁਲਿਆਂਕਣ ਵੀ ਸੰਭਵ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਰਚਨਾ ’ਚ ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੇ ਸੁਚੇਤ-ਅਚੇਤ ਖ਼ਿਲਾਫ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕਮੀਆਂ-ਪੇਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦੋਨੋਂ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਪੂਰਤੀ ਹੋਣ ਦੀ ਤਵੱਕੋਂ ਜਾਂ ਆਸ ਕਰਨੀ ਬਣਦੀ ਹੈ।

ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਅਤੇ ਕਥਾਕਾਵਿ ਪੱਖੋਂ ਬਾਕਮਾਲ ਰਚਨਾ ਹੈ, ਕਥਾ-ਕਥਾਨਕ ਦੇ ਇਕ ਛੋਟੇ ਹਿੱਸੇ ਉੱਪਰ ਇਕ ਅੰਸ਼ਿਕ ਅੰਤਰ-ਝਾਤ ਪਾਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਇਸ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਦਾ ਕਥਾ ਪਾਸਾਰ ਬਹੁਤ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਚੂੜਾਮਣਿ ਕਵਿ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਹੋਰਾਂ ਨੇ ਪਾਤਰਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰਿਕ, ਮਾਨਸਿਕ ਅਤੇ ਆਤਮਿਕ ਅਮਲਾਂ/ਕਰਮਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਦੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ, ਵਲਵਲਿਆਂ, ਮਨ ਦੇ ਮਨੋਵੇਗਾਂ, ਬਦਲਦੇ ਮਨੋਭਾਵਾਂ, ਮਾਨਸਿਕ ਅਵਸਥਾਵਾਂ/ਸਥਿਤੀਆਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਤਵਜੋਂ ਤੇ ਵਿਸਥਾਰ ਦਿੰਦਿਆਂ ਹਿਰਦੇ ਸਪਰਸ਼ੀ, ਰੂਹ ਨੂੰ ਆਤਮਿਕ ਸਕੂਨ ਤੇ ਦੁਖ, ਸੁਖ, ਆਨੰਦ ਦੇ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨੇ ਅਨੁਭਵ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਿਆਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਰਸ-ਭਰਪੂਰ ਬਣਾਇਆ ਹੈ। ਪਾਠਕ/ਸਰੋਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸੰਗਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ-ਸੁਣਦਿਆਂ ਕਦੇ ਖੁਦ ਨੂੰ ਵੈਰਾਗ ਅਤੇ ਕਦੇ ਅਨੁਰਾਗ ਦੀ ਮਨੋਦਸ਼ਾ ’ਚ ਮਹਿਸੂਸਦੇ ਹਨ; ਕਦੇ ਉਹ ਹੰਝੂ ਕੇਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਦੇ ਵਗਦੇ ਹੰਝੂਆਂ ’ਚੋਂ ਮੁਸਕਾਉਣ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਭਾਵਾਂ ਪਰੁੱਚਾ ਕਾਵਿ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼-ਵਰਣਨ ਨੂੰ ਵੀ ਕਵੀ ਵਿਭਿੰਨ ਭਾਵਾਂ, ਜਜ਼ਬਿਆਂ ਅਤੇ ਮਨੋਵੇਗਾਂ ’ਚ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇਸ ’ਚੋਂ ਵੀ ਵਿਭਿੰਨ ਰਸਾਂ ਦੇ ਹੁਲਾਰੇ ਪਾਠਕਾਂ-ਸਰੋਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਦੇ ਕਥਾ-ਕਥਾਨਕ ’ਚ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਮਨ-ਅੰਤਰ ਤੋਂ ਜੁੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਫੁੱਲਾਂ ਉੱਪਰ ਭੰਵਰੇ ਦੇ ਮੰਡਰਾਉਣ ਵਾਲੀ ਸਥਿਤੀ ’ਚ ਮਹਿਸੂਸਦਾ ਹੋਇਆ ਇਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਬਾਲ ਲੀਲਾ ਦੇ ਪੰਜਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਇਕ ਦੋਹਰਾ ਮਾਂ ਦੀ ਮਮਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਬਾਲ-ਗੁਰੂ-ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਤੀ ਖਿੱਚ ਅਤੇ ਬਾਲ-ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਪਹਿਨਾਏ ਗਹਿਣਿਆਂ ਦਾ ਅਸਚਰਜ ਵਰਣਨ ਕਿੰਨਾ ਮਾਰਮਿਕ ਹੈ।

ਪਲਨਾ ਪਰ ਪੌਢਾਵਈ ਕਹਿ ਲਲਨਾ ਕੇ ਅੰਕ।
ਲਾਲਤਿ ਮਾਤ ਬਿਸਾਲ ਹਿਤ ਸੂੰਘਤਿ ਬਦਨ ਮਯੰਕ ॥2॥
ਆਨਨਿ ਆਰਨਜਾਤ ਨਿਹਾਰੀ। ਲੀਲ ਲਲਿਤੰ ਆਰਤ ਹਾਰੀ।
ਲੋਚਨ ਅਮਲ ਕਮਲ ਦਲ ਜੈਸੇ। ਨਾਸਾ ਤਿਲ ਪ੍ਰਸੂਨ ਨਹਿ ਵੈਸੇ ॥3॥. . .
ਕਰ ਮਹਿਂ ਕਟ ਪਦ ਨੂਪਰ ਸੋਹੈਂ। ਜੋ ਦੇਖੇ ਤਿਸਕੋ ਮਨ ਮੋਹੈਂ ॥
ਦੁਇ ਦੁਇ ਦਸਨ ਅਧਰ ਦੁਤਿ ਹੋਤੀ ॥ ਸੰਪੁਟ ਬਿਦ੍ਰੱਮ ਜਿਉ ਜੁਗ ਮੋਤੀ ॥5॥ (ਅਧਿ: 5, ਪੰਨਾ 176)

ਗੁਰੂ ਜੀ ਥੋੜੇ ਵੱਡੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਘਰ ਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਘਰੋਂ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰੰਤੂ ਉਹ ਘਰ ਮੋੜ ਕੇ ਨਹੀਂ ਲਿਆਉਂਦੇ। ਅਜਿਹੇ ਅਮਲ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਅਮਲਾਂ ਦੀ ਟੋਹ ਦੇਂਦੇ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਅਤੇ ਬੇਹੱਦ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੈ ਕਿ ਮਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਮਲਾਂ ਤੋਂ ਬਾਲ ਨੂੰ ਰੋਕਦੀ ਹੈ ਤੇ ਡਾਂਟਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਬਾਲ-ਗੁਰੂ ਮਾਂ ਤੋਂ ਡਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅੱਖਾਂ ਨੀਵੀਆਂ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਉਹ ਹੰਝੂ ਵਗਾਉਣ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਮਨੋਹਰ ਕਾਵਿ ਸ਼ਬਦ ਹਨ:

ਕਰਤਿ ਨਿਤਪ੍ਰਤਿ ਇਹ ਬਿਧਿ ਕਾਰ।
ਦਯਾ ਕਰਨ ਕੋ ਜਿਹ ਬਿਵਹਾਰ।
ਇਕ ਬਾਸੁਰ ਇਕ ਭਾਂਜਨ ਲੀਨਾ।
ਰੰਕ ਪਿਖਯੋ ਇਕ ਤਹਿਂ ਸੁਟ ਦੀਨਾ ॥23॥
ਮੁਰਿਕਰਿ ਨਿਜ ਘਰ ਆਏ ਜਬਿਹੀ।
ਜਨਨੀ ਹੇਰੇ ਰੋਸੀ ਤਬਹੀ। ਬੂਝਨ ਲਗੀ, “ਕਹਾਂ ਤੈਂ ਗੇਰਾ?
ਅਬ ਥੋ ਕਰ ਮਹਿਂ ਭਈ ਨ ਦੇਰਾ” ॥24॥
ਮੁਖ ਤੇ ਕਹੈਂ ਨ ਉਤਰ ਕੋਊ।
ਭਏ ਤੂਸ਼ਨੀ ਗਤਿ ਦਾ ਜੋਊ।
ਕਰ ਮਹਿਂ ਲੇ ਲਕਰੀ ਤਬ ਮਾਤਾ।
ਡਰਪਾਵਨ ਲਾਗੀ ਨਿਜ ਤਾਤਾ ॥25॥
ਮ੍ਰਿਗ ਅਰਭਕ ਸੇ ਚਕਿਤ ਚਖੁ ਕਰੇ ਨੀਚ ਡਰਿ ਮਾਤ।
ਸਜਲ ਭਏ ਝਖ ਦੋ ਮਨੋ ਛੋਰਤਿ ਸਰਿਤਾ ਗਾਤ ॥26॥ (ਪੰਨਾ 182)

ਮਾਂ ਦੀਆਂ ਮਨੋ-ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਦਾ ਬਦਲਾਅ ਵੇਖਣ/ਜਾਣਨ ਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਝਿੜਕਣ ਮਗਰੋਂ ਮਾਂ ਤ੍ਰਿਪਤਾ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਮੋਹ ਉਮਡ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਗੋਦ ’ਚ ਬਿਠਾ ਕੇ ਉਹਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਹੰਝੂ ਪੂੰਝਦੀ ਅਤੇ ਪਛਤਾਵਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕਿੰਨਾ ਮਹਿੰਗਾ ਇਕਲੌਤਾ ਪੁੱਤਰ ਮਿਲਿਆ। ਮੈਨੂੰ ਇਹਨੂੰ ਗੁੱਸੇ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।

ਇਵੇਂ ਹੀ ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਪਿਤਾ ਕਾਲੂ ਦੇ ਵੀ ਬਾਲ ਨਾਨਕ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ) ਪ੍ਰਤੀ ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੁਭਾਵਿਕ ਪ੍ਰਤੀਕਰਮ ਪਾਠਕਾਂ- ਸਰੋਤਿਆਂ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਕੀਤੇ ਹਨ ਜੋ ਉਸ ਯੁੱਗ ਦੇ ਇਕ ਬਾਪ ਦੀ ਤਰਫੋਂ ਪ੍ਰਗਟਾਉਣੇ ਬੇਹੱਦ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹਨ। ਕਵੀ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਆਪਣੇ ਪਾਠਕਾਂ- ਸਰੋਤਿਆਂ ਨੂੰ ਭਰਪੂਰ ਰੂਪ ’ਚ ਵਿਸਮਾਦ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਵਿ ਜੀ ਨੇ ਬਾਲ ਸਾਖੀਆਂ ਨਾਲ ਬਾਲ ਨਾਨਕ ਜੀ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ) ਨੂੰ ਰੁਚੀ ਨਾਲ ਵੱਖ- ਵੱਖ ਖੇਡਾਂ ਖੇਡਦਿਆਂ ਦਿਖਾ ਕੇ ਬਾਲ, ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਜੀਵਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਾਲ- ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰੀ ਹੀ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।

ਪਿਤਾ ਮਹਿਤਾ ਕਾਲੂ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਪਾਂਧੇ ਪੰਡਿਤ ਗੋਪਾਲ ਨੂੰ ਪਿਤਾ ਜੀ ਜ਼ੋਰ ਦੇ ਕੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਥੋੜ੍ਹੇ ਹੀ ਸਮੇਂ ’ਚ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੜ੍ਹਾ ਦੇਣ। ਜੇਕਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਚੰਗਾ ਪੜ੍ਹਾਇਆ ਤਾਂ ਉਹ ਪਾਂਧੇ ਦਾ ਹੱਕ ਨਹੀਂ ਰੱਖਣਗੇ। ਕਾਲੂ ਜੀ ਦੇ ਮਨ ਅੰਤਰ ਵਿਚ ਪੁੱਤਰ ਕਰਕੇ ਪਰਵਾਰ ਦੀ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਅਤੇ ਚੰਗੀ ਹਾਲਤ ਹੋ ਜਾਣ ਦੀ ਆਸ ਲੱਗੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਪੁੱਤਰ ਨਾਨਕ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ) ਨੂੰ ਪਾਂਧੇ ਕੋਲ ਪੜ੍ਹਨ ਲੈ ਕੇ ਜਾਣ ਦੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਤੇ ਵਰਣਨ ਬਾਲ ਨਾਨਕ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ) ਦੀ ਡੂੰਘੀ ਤੇ ਤਿੱਖੀ ਚੇਤਨਾ ਤੇ ਸੂਝ ਦੀ ਝਲਕ ਦੇਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਉਸ ਦੀ ਅਗਾਮੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਅਸਾਧਾਰਨ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤਿਬਿੰਬਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਿਤਾ ਪਾਂਧੇ ਕੋਲ ਬਿਠਾ ਕੇ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਬਾਲ ਨਾਨਕ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ) ਪਾਂਧੇ ਦੁਆਰਾ ਪੜ੍ਹਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਪਾਠ ਬਿਨ੍ਹਾ ਕਿਸੇ ਅਟਕਾਅ ਜਾਂ ਕਠਿਨਾਈ ਦੇ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹੋਏ ਪਾਂਧੇ ਨੂੰ ਹੈਰਾਨ ਕਰ ਦੇਂਦੇ ਹਨ।

ਜਦੋਂ ਬਾਲ ਨਾਨਕ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ) ਘਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਤ੍ਰਿਪਤਾ ਜੀ ਪੜ੍ਹੀ ਗਈ ਪੜ੍ਹਾਈ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਬਾਲ-ਗੁਰੂ ਨਿਰਸੰਕੋਚ ਸਭ ਕੁਝ ਪੜ੍ਹਿਆ-ਪੜ੍ਹਾਇਆ ਦੱਸ ਕੇ ਮਾਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰ ਦੇਂਦੇ ਹਨ। ਪਾਠਸ਼ਾਲਾ ’ਚ ਪੜ੍ਹਿਆ ਪਹਾੜਾ ਵੀ ਇੰਨ-ਬਿੰਨ ਸੁਣਾ ਦੇਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਮਾਤਾ ਜੀ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਹੋਣਹਾਰ ਪੁੱਤਰ ’ਤੇ ਸਦਕੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਕਈ ਵਾਰ ਬਾਲ ਨਾਨਕ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ) ਪਾਂਧੇ ਨੂੰ ਡੂੰਘੇ-ਭੇਦ ਭਰੇ ਸਵਾਲ ਅੱਗੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਪਾਂਧਾ ਲਾਜਵਾਬ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਾਲ ਨਾਨਕ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਾਂਧਾ ਜੀ! ਤੁਹਾਡੇ ਦੁਆਰਾ ਪੜ੍ਹਾਈ ਗਈ ਪੜ੍ਹਾਈ ਸੰਸਾਰ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਪਰੰਤੂ ਰੱਬ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ’ਚ ਇਹ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ। ਹੇ ਪਾਂਧਾ ਜੀ! ਸੰਸਾਰਕ ਮੋਹ ਨੂੰ ਅੱਗ ’ਚ ਜਲਾ ਕੇ ਕਾਲਖ ਪੀਸ ਕੇ ਸਿਆਹੀ ਬਣਾਉਣੀ ਚਾਹੀਏ। ਆਪਣੀ ਅਕਲ ਨੂੰ ਕਾਗਜ਼ ਬਣਾ ਅਤੇ ਇਸ ਕਾਗਜ਼ ਉੱਪਰ ਰੱਬ ਦੇ ਨਾਮ ਦੀ ਉਸਤਤ ਲਿਖਣੀ ਚਾਹੀਏ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਪਾਂਧੇ ਨੂੰ ਵਿਸਮਾਦਤ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਅੱਗੋਂ ਪਾਂਧੇ ਨੂੰ ਹੀ ਪੜ੍ਹਾ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਪਾਂਧਾ ਬਾਲ ਗੁਰੂ ਦੇ ਰੂਹਾਨੀ ਗਿਆਨ ਅਨੁਭਵ ਦਾ ਕਾਇਲ ਹੋਇਆ :

ਸੁਨਿ ਸੁਨਿ ਸ੍ਰੋਨਨ ਬੈਨਨਿ ਪਾਧਾ।
ਨਿਜ ਚਿਤ ਅਹਿ ਲਖਿ ਮੰਤ੍ਰਨ ਬਾਧਾ।
ਤਯੋਂ ਤਯੋਂ ਨੰਮ੍ਰਿ ਹੋਣਿ ਬਰ ਬਾਨੀ।
ਬੂਝਨ ਹੇਤ ਬਦਹਿ ਸੁਖਦਾਨੀ ॥36॥

ਇਹ ਕਾਂਡ ਸਮੁੱਚੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਇਹ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਤੇ ਰੂਹਾਨੀ ਗਿਆਨ ਅਨੁਭਵ ਨਾਲ ਬਾਲ-ਗੁਰੂ ਮਾਲਾਮਾਲ ਸਨ, ਜੋ ਕਿ ਵਿਸਮਾਦਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ।

ਅਠਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸ਼ਿਸ਼ ਦੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਮੌਲਵੀ ਪਾਸ ਬਾਲ ਨਾਨਕ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ) ਜੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਆਉਣ ਤੇ ਮੌਲਵੀ ਦੁਆਰਾ ਪੜ੍ਹਾਈ ਫ਼ਾਰਸੀ ਅਤਿ ਸੁਖੈਨਤਾ ਨਾਲ ਸਮਝ ਜਾਣ ਕੇ ਮੌਲਵੀ ਨੂੰ ਹੈਰਾਨੀ ’ਚ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਮੌਲਵੀ ਮਹਿਤਾ ਜੀ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਾਲ ਨਾਨਕ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ) ਚਾਦਰ ਉੱਪਰ ਲੈ ਕੇ ਲੇਟੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਮੌਲਵੀ ਦੀ ਆਪ ਨਾਲ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਚੱਲਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਪਾਂਧੇ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਵਰਗਾ ਵਰਤਾਰਾ ਹੀ ਵਾਪਰਦਾ ਹੈ। ਮੌਲਵੀ ਵੱਲੋਂ ਸਿਖਾਈ ਫ਼ਾਰਸੀ ਭਾਸ਼ਾ ’ਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਦੁਨੀਆ ਮੁਕਾਮੇ ਫਾਨੀ ਵਾਲਾ (ਪੰਨਾ 721) ’ਤੇ ਅੰਕਿਤ ਸ਼ਬਦ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਨਾਸ਼ਮਾਨਤਾ ਅਤੇ ਇਨਸਾਨ ਦੁਆਰਾ ਇਸ ਸਚਾਈ ਤੋਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਭਰ ਸਫਲ ਰਹਿ ਕੇ ਇਹ ਮਨੁੱਖਾ ਜਨਮ ਖੁਦਾ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਦੇ ਮਨੋਰਥ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਨਾ ਕਰ ਸਕਣ ਦੀ ਵਿਆਪਕ ਸਚਾਈ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਖਾਸ ਤੌਰ ’ਤੇ ਇਹ ਵੇਖਣ-ਵਿਚਾਰਨ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸ਼ੁੱਧ ਫ਼ਾਰਸੀ ਭਾਸ਼ਾ ’ਚ ਉਚਾਰਨ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਗਿਆਨ ਤੇ ਅਨੁਭਵ ਤੋਂ ਮੌਲਵੀ ਵੀ ਪਾਂਧੇ ਵਾਂਗ ਹੀ ਵਿਸਮਾਦ ਦੀ ਮਨੋਦਸ਼ਾ ’ਚ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਦੇ ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਤ ਕੁਝ ਬੰਦ ਪਾਠਕਾਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹਿੱਤ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਹਨ:

ਕਾਲੂ ਕੇ ਸੰਗ ਮੁਲਾਨਾ ਗਯੋ ਜਹਿਂ ਨਾਨਕ ਜੀ ਧਰ ਪੌਢ ਰਹੈ।
ਤਾਨ ਸੰਬਯਾਨ ਸ਼ਰੀਰ ਕੇ ਊਪਰ ਬੇਗਮ ਹੀ ਅਵਨੀ ਪੈ ਅਹੈ।
ਮਾਨਵ ਆਨ ਭਏ ਇਕੱਠੇ ਬਹੁ-ਬੈਨ ਸੁਨੈਂ ਸ਼ਰੁੱਤ-ਐਸੇ ਚਹੈਂ।
ਹੋਇ ਹਿਰਾਨ ਸਮਾਨ ਤਬੈ ਮਨ ਹੋਇ ਹਰਾਨ ਸੁ ਵਾਕ ਕਹੈਂ ॥16॥. . .
ਮੁੱਲਾਂ ਕੇ ਸੁਨ ਬੈਨ ਦੀਨ ਅਤਿ ਜੋ ਭਯੋ।
ਬਹੁਰੋ-ਹੇਤ-ਖੁਦਾਇ-ਨਾਮ ਮੁਖ ਤੇ ਕਹਯੋ।
ਦੋਨੋ ਚਸ਼ਮ ਕੁਸ਼ਾਦ ਨਿਸ਼ਸਤਹਿ ਸਾਮੁਹੇ।
ਹੋ ਬੋਲੇ, ਰਾਗ ਤਿਲੰਗ ਸ਼ਬਦ ਜੋ ਦੁਖ ਦਹੇ ॥20॥

ਇਹ ਅਤਿ ਸੰਖੇਪ ਕਥਾ ਕਥਾਨਕ ਅੰਸ਼ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਵਿਆਖਿਆ ਰੂਪ ਤੱਤ-ਸਾਰ ਇਸ ਅਤਿਅੰਤ ਵਿਸ਼ਾਲ ਵਿਆਪਕ ਆਧਾਰ ਵਾਲੇ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਦੇ ਵਿਸ਼ੈ-ਵਸਤੂ, ਸ਼ੈਲੀ, ਭਾਸ਼ਾ, ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਕਲਪਨਾ-ਸ਼ਕਤੀ, ਭਾਵ-ਪ੍ਰਬੰਧ, ਰਸ- ਸੰਚਾਰ ਆਦਿ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਚਰਚਾ ’ਚ ਲਿਆਉਣ ਦਾ ਇਕ ਆਧਾਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ— ਮੁੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਾਠਕਾਂ ਵਾਸਤੇ ਜਿਹੜੇ ਇਸ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਰੂਪੀ ਰਚਨਾ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ ਅਤੇ ਅਭਿੱਜ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਇਸ ਮਹਾਨ ਕਾਵਿ ਰਚਨਾ ਦੇ ਸੰਭਾਵੀ ਪਾਠਕ ਜਾਂ ਸਰੋਤੇ ਹੋ ਸਕਣ। ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨ-ਸੁਣਨ ਦਾ ਆਨੰਦ, ਹੁਲਾਸ ਤੇ ਹੁਲਾਰਾ ਸੱਚਮੁੱਚ ਅਨੋਖਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ ਖੁਲ੍ਹੇ ਵਕਤ ਅਤੇ ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਗਾਇਨ ਕੀਤੀ ਗੁਰੂ-ਮਹਿਮਾ ਨਾਲ ਡੂੰਘੇ ਦਿਲ ਦੀਆਂ ਡੂੰਘਾਣਾਂ ਤੋਂ ਜੁੜਨ ਦੀ ਇਸ ਮਹਾਨ ਰਚਨਾ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਸੰਕੇਤਕ ਵਿਵਰਣ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ:-

1. ਮਨੁੱਖੀ ਭਾਵਾਂ-ਜਜ਼ਬਿਆਂ ਅਤੇ ਰਸਾਂ ਦਾ ਪਰਵਾਹ : ਇਹ ਮਨੋਹਰ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਮਨੁੱਖੀ ਭਾਵਾਂ ਅਤੇ ਜਜ਼ਬਿਆਂ ਦਾ ਇਕ ਅਨੋਖਾ ਤੇ ਵਿਸਮਾਦ-ਭਰਪੂਰ ਪ੍ਰਵਾਹ ਆਪਣੇ ਪਾਠਕਾਂ-ਸਰੋਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੇ ਅਦੁੱਤੀ ਜੀਵਨ ਕਾਰਜਾਂ ਤੇ ਕਾਰਨਾਮਿਆਂ ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਤੇ ਵਰਣਨ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਸੰਦਰਭ ਨੂੰ ਉਤਾਰਦਿਆਂ ਸੁਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਕਵੀ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਅਚਾਰੀਆ ਵਿਲੀਅਮ ਵਰਡਸਵਰਥ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ ਕਿ :

“ਕਵਿਤਾ ਸਾਡੀਆਂ ਸਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦਾ ਆਪ ਮੁਹਾਰਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਹੈ।”

ਇਹ ਉਕਤ ਕਥਨ ਭਾਵੇਂ ਉਸ ਕਵਿਤਾ (ਫੋੲਟਰੇ) ਵੱਲ ਸੇਧਿਤ ਹੈ, ਜੋ ਖਾਸ ਪਲਾਂ ’ਚ ਕਿਸੇ ਕਵੀ ਸ਼ਾਇਰ ਕੋਲੋਂ ਕੁਦਰਤੀ ਮਨੋਵੇਗ ’ਚ ਰਚੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਸਬੰਧੀ ਵੀ ਉਤਨਾ ਹੀ ਪ੍ਰਸੰਗਿਕ ਹੈ। ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਦਾ ਪਾਸਾਰ ਬਹੁਤ ਵਿਆਪਕ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਸ ਦਾ ਕਥਾਨਕ ਦਹਾਕਿਆਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਘੇਰੇ ’ਚ ਪਸਰਿਆ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸਾਰੇ ਮਨੁੱਖੀ ਭਾਵਾਂ ਜਜ਼ਬਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟਾਉਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਦੀ ਰੂਪ-ਰਚਨਾ ਉਚੇਰੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਮਨੁੱਖੀ ਜਜ਼ਬਿਆਂ ਜਾਂ ਉੱਚੀਆਂ ਤੇ ਨਿਰਮਲ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ’ਚ ਮਨੁੱਖੀ ਹਿਰਦੇ ਨੂੰ ਦੁਖਾਉਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਮਾਨਵਤਾ ਲਈ ਨੁਕਸਾਨ-ਦੇਯ ਮਨੋਭਾਵਾਂ ਮਨੋਵੇਗਾਂ ਦਾ ਸਮਾਵੇਸ਼ ਮਨ੍ਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਰੂਪ-ਰਚਨਾ ਤੋਂ ਨਾ ਸਿਰਫ ਪ੍ਰੀਚਿਤ ਸਮੇਂ ਇਸ ਦਾ ਵਸੀਹ ਅਤੇ ਡੂੰਘਾ ਗਿਆਨ ਤੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਕਵਿ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਇਸ ਮਹਾਨ ਤੇ ਵਿਆਪਕ ਵਿਧਾ ਦੇ ਪੱਧਰੀ ਤੇ ਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ਰੂਪ ਤੋਂ ਭਲੀ-ਭਾਂਤ ਜਾਣੂ ਹਨ। ਉਹ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਧਾਰਾ ਦੇ ਸੁਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਵੀ ਹਨ ਜੋ ਕਿ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਉਸਤਾਦ ਸ਼ਾਗਿਰਦੀ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਇਸ ਹਥਲੇ ਲੇਖ ਦੇ ਅਰੰਭ ’ਚ ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਰਚਿਤ ‘ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼’ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਲੋੜੀਂਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪਾਠਕਾਂ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਕੀਤੀ ਜਾ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਇਸ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ’ਚ ਪਾਠਕਾਂ-ਸਰੋਤਿਆਂ ਨੂੰ ਸੁੱਖ-ਸ਼ਾਂਤੀ, ਦੁੱਖ ਪੀੜਾ, ਅਸਚਰਜਤਾ, ਵਿਿਭੰਨ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸਪਰ ਪਿਆਰ ਦੇ ਭਾਵ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪ੍ਰਬਲ ਹਨ। ਮਾਤਾ ਤ੍ਰਿਪਤਾ ਜੀ ਦੇ ਨਵਜਨਮੇ ਬਾਲ ਨਾਨਕ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ) ਪ੍ਰਤੀ ਮਾਂ ਦੀ ਬਿਹਬਲ ਮਮਤਾ ਦੇ ਭਾਵਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਪਿੱਛੇ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਇਕ ਬੱਚੇ ਨਾਲ ਮਾਂ ਬਹੁਤ ਡੂੰਘੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੁੜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੱਚਾ ਉਹਦਾ ਇਕ ਅਨਿੱਖੜ੍ਹ ਹਿੱਸਾ ਹੀ ਤਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ’ਚੋਂ ਪਾਠਕਾਂ-ਸਰੋਤਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਂ ਤ੍ਰਿਪਤਾ ਜੀ ਦੇ ਵਾਤਸਲ ਭਾਵ ਕਿ ਮਮਤਾ ਦਾ ਅਤਿਅੰਤ ਮਾਰਮਿਕ ਰੂਪ ਮਾਣਨ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਬਾਲ ਨਾਨਕ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ) ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ’ਚ ਪਾਠਕ-ਸਰੋਤੇ ਇਸ ਦਾ ਅਨੰਦਮਈ ਹੁਲਾਰਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮਾਂ-ਤ੍ਰਿਪਤਾ ਦੇ ਪੱਧਰ ਦਾ ਨਾ ਸਹੀ ਪਰੰਤੂ ਇਸ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਵਿਚ ਪਿਤਾ ਮਹਿਤਾ ਕਾਲੂ ਜੀ ਦਾ ਅਤੇ ਚਾਚਾ ਲਾਲੂ ਜੀ ਦਾ ਵੀ ਪਿਤਰੀ ਮੋਹ-ਪਿਆਰ ਕਿਤੇ-ਕਿਤੇ ਕਾਫੀ ਬਿਹਬਲ ਸਰੂਪ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਸਮੁੱਚੇ ਕਾਵਿ ’ਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਸਮੁੱਚੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਪ੍ਰਤੀ ਵਾਤਸਲ ਪਿਆਰ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਨਾਲ ਇਕ ਖਾਸ ਹੀ ਉਚੇਰੇ ਸਰੂਪ ਵਾਲਾ ਵਾਤਸਲ ਪਿਆਰ ਪਾਠਕਾਂ-ਸਰੋਤਿਆਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ’ਚ ਵੀ ਜਾਗ੍ਰਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਸਮੁੱਚੇ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਦੀ ਕਥਾ ਅੰਦਰ ਰਮਣੀਕਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੋਈ ਕਥਾ ਨੂੰ ਹੋਰ ਮਨਮੋਹਕ ਬਣਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਬਾਲ-ਗੁਰੂ ਜੀ ਪ੍ਰਤੀ ਅਪਾਰ ਤੇ ਅਸੀਮ ਸ਼ਰਧਾ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨਾ ਪਾਠਕਾਂ- ਸਰੋਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵਿਸਮਾਦਤ ਤੇ ਦ੍ਰਵਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਖੁਦ-ਸੁਖ-ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਨੰਦ ਦੀ ਇਕ ਸਦੀਵੀ ਮੂਰਤ ਰੂਪ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਕਠਿਨ ਹਾਲਾਤ ’ਚ ਵੀ ਅਡੋਲ ਰਹਿ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿਚਲਿਤ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਸੰਸਾਰ ’ਚ ਅਡੋਲਤਾ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਆਤਮਿਕ ਸਥਿਰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੇ ਸਦਾ ਅਨੰਦ ਦੀ ਮਨੋਅਵਸਥਾ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਹੀ ਹਿੱਸੇ ਆਈ ਹੈ। ਪਰੰਤੂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਮਨ ’ਚ ਦੁਖੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਲਈ ਦਰਦ, ਪੀੜ ਤੇ ਕਸਕ ਵੀ ਹੈ। ਆਪ ਜੀ ਬਾਬਰ ਦੇ ਹਮਲੇ ਸਮੇਂ ਲੋਕਾਈ ਨੂੰ ਬਾਬਰ ਦੀ ਪਾਪ ਦੀ ਜੰਝ ਰੂਪੀ ਫੌਜ ਵੱਲੋਂ ਦੁਖੀ ਤੇ ਜ਼ਲੀਲ ਕਰਨ ’ਤੇ ਕਰੁਣਾਮਈ ਮਨ ਸਥਿਤੀ ’ਚ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ’ਤੇ ਬਾਬਰ ਦੀ ਜ਼ਾਬਰ ਫੌਜ ਵੱਲੋਂ ਢਾਹਿਆ ਜ਼ਬਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦਰਦਮਈ ਹੂਕ ਤੇ ਪੁਕਾਰ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਵੀ ਤਾਅਨਾ ਦੇਣੋਂ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ ਕਿ ਬਾਬਰ ਦੀ ਜ਼ਾਬਰ ਫੌਜ ਨੇ ਤਾਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ। ਇੰਨਾ ਜ਼ੁਲਮ ਹੁੰਦਾ ਵੇਖ ਕੇ ਕੀ ਤੈਨੂੰ ਤਰਸ ਨਹੀਂ ਆਇਆ? ਇਹ ਕਰੁਣਾ ਰਸ ਦਾ ਸਿਖਰਤਮ ਰੂਪ ਹੈ ਜੋ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਹੀ ਹਿੱਸੇ ਆ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਜੀਵਨ-ਵਾਰਤਾ ਹੀ ਚੂੜਾਮਣਿ ਜੀ ਨੇ ਉੱਚਤਮ ਸਾਹਿਤਕ ਰਸ ਦਾ ਸੰਚਾਰ ਸਮਾਵੇਸ਼ ਕਰਦਿਆਂ ਕਹੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੁਣੀ ਜਾਣਾ, ਪੜ੍ਹੀ ਜਾਣਾ ਇਕ ਅਨੰਦਮਈ ਅਨੁਭਵ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ’ਚ ਸ਼ਾਂਤ ਰਸ, ਅਦਭੁਤ ਰਸ, ਕਰੁਣਾ ਰਸ, ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਰਸ, ਬੀਰ ਰਸ, ਬੀਭਤਸ ਰਸ, ਰੌਦਰ ਰਸ ਆਦਿ ਸਾਰੇ ਰਸਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਿਿਭੰਨ ਕਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਯਾਤਰਾਂ ਦੀਆਂ ਮਨੋਅਵਸਥਾਵਾਂ ਦੇ ਵਰਣਨ ’ਚੋਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਕ ਅਤਿ ਉਚੇਰਾ ਸਾਹਿਤਕ ਤੇ ਕਾਵਿ ਰਸ ਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਵੀ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਕੁਸ਼ਲ ਛੰਦਾਬੰਦੀ ਦਾ ਪਰਦਰਸ਼ਨ : ਸਮੁੱਚਾ ਕਾਵਿ ਬ੍ਰਿਜ ਭਾਸ਼ਾ, ਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਕਾਵਿ-ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਵਿਭਿੰਨ ਛੰਦਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ— ਦੋਹਰਾ, ਸੋਰਠਾ ਕਬਿੱਤ, ਸ੍ਵੈਯਾ, ਚੌਪਈ, ਮਰਹਰੀ, ਦਵੱਯਾ, ਕੁੰਡਲੀਆਂ ਆਦਿ। ਸਾਰੇ ਛੰਦਾਂ ਦਾ ਵਿਧੀਵਤ ਰੂਪ ’ਚ ਸ਼ਤਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਕਵਿ ਚੂੜਾਮਣਿ ਜੀ ਨੂੰ ਛੰਦਾਬੰਦੀ ’ਚ ਇਛਿਤ ਮੁਹਾਰਤ ਹੈ। ਸਿੱਟੇ ਵੱਜੋਂ ਇਹ ਕਾਵਿ ਉਚਾਰਨ ਜਾਂ ਗਾਇਨ ਵੇਲੇ ਰੱਤੀ ਭਰ ਵੀ ਵਾਧ-ਘਾਟ ਨਾ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਸਹਿਜ ਰਵਾਨੀ ਸਹਿਤ ਸੁਘੜ ਪਾਠਕਾਂ-ਸਰੋਤਿਆਂ ਨੂੰ ਕਵਿ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਇਸ ਪੱਖੋਂ ਮੁਹਾਰਤ ਦਾ ਸਹਿਜ ਅਨੁਭਵ ਕਰਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਧਾਰਾ ਦੇ ਕਵੀ-ਜਨਾਂ ਦੀ ਇਸ ਕਾਵਿ ਤਕਨੀਕ ’ਚ ਰਸਮੀ ਤੇ ਨਿਯਮਿਤ ਅਭਿਆਸ ’ਚੋਂ ਗੁਜ਼ਰਨ ਕਰਕੇ ਇਹ ਮੁਹਾਰਤ ਹਾਸਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਸਤਾਦੀ ਸ਼ਾਗਿਰਦੀ ’ਚ ਇਸ ਰੂਪਕ/ਕਲਾ ਪੱਖ ’ਚ ਲੋੜੀਂਦੀ ਸਾਧਨਾ ਹਰੇਕ ਸਿਖਾਂਦਰੂ ਕਵੀ ਨੂੰ ਕਰਨੀ ਹੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ’ਚੋਂ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਜੀ ਪੂਰੇ-ਸੂਰੇ ਹਨ। ਇਸ ਕਵਿਤਾ ’ਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਕ ਸਹਿਜ ਰਵਾਨੀ ਹੈ। ਵਾਰੋ-ਵਾਰੀ ਵਿਭਿੰਨ ਛੇਦਾਂ ਦਾ ਬਦਲਾਉ ਪਾਠਕਾਂ-ਸਰੋਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵਿਛਿਤ ਵੰਨ- ਸੁਵੰਨਤਾ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਭਾਸ਼ਾ ਬੋਲੀ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ : ਇਸ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਕਲਾਸੀਕਲ ਰੂਪ ਵਾਲੀ ਸਟੈਂਡਰਡ ਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ ਜੋ ਸਾਹਿਤਕ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਮਾਲੋ-ਮਾਲ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਮੂਲ ਤਤਸਮ ਨਾਲ ਵ੍ਰਜਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼ ’ਚ ‘ਵ੍ਰਜਨਾਥ’ ਵ੍ਰਜਭੂਮਿ ਦੇ ਸ੍ਵਾਮੀ ਸ੍ਰੀ ਕਿਸ਼ਨ ਜੀ ਦੱਸਦਿਆਂ ਵ੍ਰਜਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਵ੍ਰਜਭਾਖਾ ਅਧੀਨ ਲਿਖਿਆ ਹੈ: ਇਹ ਪੁਰਾਣੇ ਹਿੰਦੀ ਕਵੀਆਂ ਦੀ ਕਾਵਯ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। ਦਰਅਸਲ ਹਿੰਦੀ ਕਾਵਿ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ’ਚ ਇਸ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਡਿਆਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ। ਲੋਕ ਪ੍ਰਚੱਲਿਤ ਧਾਰਨਾ ਅਨੁਸਾਰ ਹਿੰਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸਪਰ ਸਾਂਝ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਜਿਹੇ ਗੁਣਾਂ ਕਰਕੇ ਪੰਜਾਬੀ (ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਧਰਤੀ) ’ਤੇ ਹੋਏ ਕਲਾਸੀਕਲ ਧਾਰਾ ਦੇ ਕਵੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਵਿਆਪਕ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਅਪਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਵਿ ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਕਾਵਿ ਭਾਸ਼ਾ ਇਹੀ ਹੈ ਜਿਸ ’ਚ ਆਪ ਦੀ ਪੂਰੀ-ਸੂਰੀ ਪਕੜ ਹੈ। ਇਸ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਉਪਲਬਧ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਬਹੁਤ ਵਿਆਪਕ ਸੀ। ਇਸ ਦੀ ਲੋੜੀਂਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਆਪ ਨੇ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਸੀ ਤੇ ਆਪ ਦੀ ਇਸ ਉੱਪਰ ਪੂਰਨ-ਇੱਛਿਤ ਪਕੜ ਹੈ, ਇਹ ਉੱਚ-ਪੱਧਰੀ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰਲਤਾ ਤੇ ਰਵਾਨੀ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਵਰੋਸਾਈ ਹੋਈ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਦੀ ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਇਸ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਰੂਪੀ ਅਤਿ ਮੁੱਲਵਾਨ ਰਚਨਾ ਦੀ ਅਤਿਅੰਤ ਸੁਘੜਤਾ ਸਹਿਤ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਡਾ. ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ’ਚ ਕਈ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਤੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਅਤੇ ਪੂਰੀ ਪੁਣ-ਛਾਣ ਕਰਨ ਮਗਰੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ ’ਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਮੇਟੀ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ/ਉਪਲੱਬਧ ਕਰਵਾਈ ਇਹ ਰਚਨਾ ਹਰੇਕ ਸੁਚੇਤ ਸਿੱਖ ਅਖਵਾਉਣ ਵਾਲੇ ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ ਸਿੱਖ ਦੁਆਰਾ ਰੱਖਣ, ਪੜ੍ਹਨ ਤੇ ਵਾਚਣ-ਯੋਗ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਹੈ।